– Úkimet saǵatyndaǵy qosymsha baıandamańyzda alımentterdi jalaqynyń bir balaǵa ¼ bóligi nemese úsh balaǵa ½ bóligi túrindegi úlestik qatynaspen óndirip alýdyń qoldanystaǵy júıesi balanyń barlyq qajettiligin qamtamasyz etýge múmkindik bermeıtinin aıtqan edińiz, endeshe, qanshalyqty mólsherde tólengeni durys?
– Alımentti ata-ananyń tabysynan úlestik qatynaspen óndirip alýdy kózdeıtin qazirgi qalyptasqan júıe – bul balanyń barlyq qajettilikterin qamtamasyz etýge sáıkes kele bermeıdi.
Sol sebepti biz Senat pen Májilis depýtattarynyń, ýákiletti organdardyń ókilderimen Senat janynan qurylǵan jumys tobymen otbasylyq-neke qatynastary salasyndaǵy zańnamany jetildirý jáne alıment óndirip alý sheńberinde talqylaýdamyz. Osyǵan baılanysty biz alıment mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeıine baılanysty anyqtalatyn júıege kóshý múmkindigin qarastyryp jatyrmyz.
Naqtyraq aıtar bolsaq, «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» QR-nyń Kodeksine: alıment tóleý týraly kelisim bolmaǵan kezde sot kámeletke tolmaǵan balalarǵa olardyń ata-analarynan alımentti aı saıyn mynadaı mólsherde: bir balaǵa – ata-anasy tabysynyń jáne (nemese) ózge de kirisiniń – tórtten bir bóligin, biraq eń tómen kúnkóris deńgeıiniń 0,75 eselengen mólsherinen kem emes; eki balaǵa – úshten bir bóligin, biraq eń tómen kúnkóris deńgeıiniń 1,5 eselengen mólsherinen kem emes; úsh jáne odan da kóp balaǵa teń jartysyn, biraq eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 2,0 eselengen mólsherinen kem emes óndirip alý boıynsha usynys qarastyrylyp jatyr.
– Sol baıandamańyzda ákelerdiń balalaryna bereshegi jyl saıyn ósip, jalpy búginde 18 mıllıard teńgeni quraǵanyn aıttyńyz. Bundaı kólemdi somany óńdirip alý uzaqqa sozylmaı ma?
– Alıment óndirip alý basym mindetterdiń biri. Alaıda, qaryzdyń kóp mólsherin óndirip alý shynymen de qıyn jáne ýaqytty qajet etedi. Bul, eń aldymen, boryshkerdiń jaǵdaıy men tólem qabilettiligine baılanysty.
Eger boryshker jumys istese, múlik, kirister bolsa, onda alıment óndirip alý aıtarlyqtaı problemalar týǵyzbaıdy, alıment onyń jumys ornynan májbúrli túrde ustalady. Ádilet mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, búginde barlyq alıment isteriniń shamamen 94%-y oryndalady jáne jyl saıyn alıment boıynsha isterdiń shamamen 6%-y ózekti bolyp tabylady.
Máselen, eger boryshkerlerde turaqty jumys orny bolmasa, óndirip alýǵa bolatyn tabysy joq bolsa, boryshker izdeýde bolsa nemese bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda bolsa, ata-analar áleýmettik osal adamdar sanatyna jatsa, árıne, alıment óndirip alý prosesi uzaqqa sozylady. Keıbir boryshkerler beıresmı túrde jumys isteıdi jáne kiristerin jasyrady. Mysaly, jeke kásipkerler kiristerdi jasyrý maqsatynda eń tómengi jalaqyny (aıyna 70 myń) belgileıdi jáne az mólsherde alıment tóleıdi.
Sondyqtan atqarýshylyq is júrgizý organdary bul baǵytta belsendi jumys istep jatyr. Boryshkerlerdiń ornalasqan jerin, olardyń tabys kózi men múlkin anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilip keledi. Máselen, ártúrli ınternet-alańdardy, taksı jáne jetkizý qosymshalaryn, blogerlikti, krıptovalıýta saýdasyn jáne t.b. paıdalanýdan túsetin kiristerdi anyqtaý máseleleri qarastyrylyp jatyr.
Odan bólek, boryshkerlerdi jumysqa ornalastyrý jumystary júrgizilip jatyr. Mysaly, 2022 jyly – 2150 boryshker, 2023 jyly – 4 238 boryshker, 2024 jyly – 6265 boryshker jumysqa ornalastyryldy. Sonymen qatar, boryshkerlerdi qaryzdardy tez arada óteýge májbúrleý úshin elden shyǵýdy shekteý, ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikke tartý jáne t.b. sharalar qoldanylady.
– Balamen qarym-qatynas tártibi jáne balany tartyp alý sııaqty sanattaǵy isterdi oryndaý máselelerin sheshýdiń tıimdi joldary qandaı, osy turǵyda ne aıtar edińiz?
– Balamen qarym-qatynas tártibi jáne balany tartyp alý, ıaǵnı ata-ana quqyǵynan aıyrý sııaqty máseleler zańnamalyq, quqyq qorǵaý, profılaktıkalyq jáne t.b. sharalardy qamtıtyn keshendi tásildi qajet etedi.
Eń aldymen, balalarǵa áleýmettik jáne psıhologııalyq kómekke nazar aýdarý kerek, ıaǵnı, otbasylarda ajyrasý, janjaldar jáne qıyn ómirlik jaǵdaılar týyndaǵan kezde kómek kórsetetin otbasylardy qoldaý ortalyqtaryn damytý, sonymen qatar psıhologtardyń balaǵa qamqorshylyq týraly sottyń sheshim qabyldaý kezinde, ata-analar arasyndaǵy medıasııalyq tártip prosesteri kezinde nemese jalpy sot prosesteri kezinde mindetti túrde qatysýy sekildi jumystarmen júzege asyrýǵa bolady.
– Alıment tólemderin májbúrlep óndirip alý jáne boryshkerdi jalǵyz turǵyn úıinen shyǵarý tym qatal is emes pe? Atalǵan máseleler boıynsha elimizde jalpy kórinister qandaı?
– Suraǵyńyz bala men boryshkerdiń quqyqtaryn qorǵaý arasyndaǵy mańyzdy tepe-teńdikti qozǵaıdy. Meniń oıymsha, bul jerde balanyń múddeleri mańyzdyraq bolý kerek jáne alıment tóleý ata-ananyń bala aldyndaǵy quqyǵy emes, mindeti. Sol sebepti, eger boryshker alımentten qasaqana jaltarsa jáne mıllıondaǵan qaryzy bolsa, onda bul qajetti jáne zańdy shara bolyp sanalady. Alaıda, bul sońǵy kezektegi sharalar ekenin eskerýimiz kerek. Iаǵnı, eger úlken qaryz bolsa jáne basqa kiristerden óndirip alý múmkin bolmaıtyn erekshe jaǵdaılarda ǵana qoldanylady.
Bul «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksimen jáne atqarýshylyq is júrgizý týraly Zańmen qatań retteledi jáne sottyń baqylaýynda bolady, ıaǵnı jalǵyz turǵyn úıdi óndirip alý qajettiligin saralap, túpkilikti sheshimdi sot shyǵarady.
Tutastaı alǵanda, qoǵam balaǵa qamqorshylyq jasaý, onyń qajettiligin qamtamasyz etý mańyzdy másele ekenin túsinedi jáne alımentti májbúrlep óndirip alý, onyń ishinde boryshkerdiń múlki esebinen óndirip alý kóp jaǵdaıda oryndy dep sanaıdy.
- Áńgimeńizge raqmet!
