Sýretti túsirgen – Valerıı BÝGAEV
Elimizdegi eń uzyn sý arterııasynyń boıyn mol yryzdyq kútip tur. О́zen jaıylmalaryn tirshilik nárine qanyqtyrý maqsatynda qolǵa alynatyn jyl saıynǵy sý bosatý naýqany kestege sáıkes júrgizilip jatyr. 16 sáýirde bastalǵan negizgi kezeń – sekýndyna 3500 tekshe metr sý aǵyzý ózen deńgeıin aıtarlyqtaı arttyryp, búginde jaıylmalarǵa lek-legimen jóńkilip jatyr.
– Kóktemgi sý bosatý jalpy úsh kezeńnen turady. Alǵashqy daıyndyq kezeńi 9-13 sáýirde júrdi. Bul aralyqta mamandar sýqoımalarynyń shlıýzinen sýdy birtindep arttyra beredi. О́zen boıyndaǵy keıbir jerlerde muz keptelisin boldyrmaý ári yqtımal sý basýdyń aldyn alý maqsatynda sý kólemin birtindep kóteretin arnaıy kestege súıenemiz. Odan soń 14-30 sáýir aralyǵy – negizgi kezeń. Munda bosatylatyn sý maksımaldy deńgeıge – sekýndyna 3500 tekshe metrge jetkiziledi. Sý bosatýdyń ıadrolyq kezeńi 8 táýlikke emes, 11 táýlikke ulasyp otyr. Bul jaıylmalarǵa shyǵatyn sýdyń kólemin eseleı túsetini anyq. Shlıýzderden jiberilgen sý Pavlodar aýmaǵyna shamamen 5-7 kúnde jetetinin eskersek, aldaǵy ýaqytta ózen deńgeıi áli de kóteriledi. Sý jiberýdiń sońǵy kezeńinde kólem azaıa beredi. Dástúrli tabıǵat qorǵaý sharasy shamamen 1-5 mamyr aralyǵynda aıaqtalady, – dep túsindirdi Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi «Ertis» basseındik ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Eleýsiz Qambarov.
Sý bosatýǵa Ertistiń oń búıirindegi asa iri sýqoımasy – Buqtyrma, Úlbi, Oba, Kúrshim, basqa da ózender oń áser etedi. Búıirlik aǵyndar mol bolsa, sýdyń aǵyny da eselenip, Ertis boıynda úlken tolqyndar týýyna sebep bolady. Bıyl bul ózen-sýlardyń ylǵaldy mol jınaýyna baılanysty tabıǵat qorǵaý sharasy oıdaǵydaı ótip jatyr. Jalpy, Ertis ózeniniń Pavlodar óńirindegi jaıylmalarynyń jalpy aýmaǵy 377 myń gektardan asady. Sý ózenniń sol jaǵyndaǵy jaıylmaǵa kóbirek shyǵyp, eni 12 shaqyrymǵa deıin barady. Jaıylmalar Aqqýly, Maı, Pavlodar, Aqtoǵaı, Tereńkól, Jelezın, Ertis aýdandary men Aqsý, Pavlodar qalalarynyń aýmaqtarynda ornalasqan.
– Aldyn ala boljamymyz boıynsha, sý Ertis jaıylmalarynyń 90%-ǵa jýyǵyn basýy yqtımal. Eń az degende 80%-dan asatyn bolady. О́zendegi balansty, ásirese jaz ben kúzde kemelerdiń navıgasııalyq kezeńin qoldaý maqsatynda Ertiske sý jiberý aldaǵy ýaqytta az kólemde (sekýndyna 650 tekshe metr) jalǵasa beretinin eskerýimiz kerek. Sý bosatýdyń teris jaǵy da bar, ol – Buqtyrma, Shúlbi, О́skemen GES-terinde elektr energııasyn óndirýdiń ýaqytsha azaıatyndyǵy. Qoımalarda sýdyń deńgeıi túsetindigine baılanysty ýaqytsha tejelis bolady. Biraq bul tutas energııalyq júıege áser etpeıdi, – deıdi E.Qambarov.
Aıta ketelik, byltyr Semeıdegi kópir qurylysyna baılanysty Ertiske aǵyzylyp jatqan sýdyń qarqyny báseńdep qalǵan edi. Bıyl barlyq jumys kestege sáıkes ótip jatyr. Pavlodar oblysynyń ákimdigi bosatylatyn sýdyń kólemi 7 mlrd tekshe metrden kem bolmaıtynyn aıtady.
Pavlodar oblysy
