Sýret Pavlodar oblysy boıynsha balyq ınspeksııasynan alyndy
«Bul tyıym – eń áýeli balyqtardyń ýyldyryq shashý kezeńine qolaıly jaǵdaı týdyrý maqsatynda qolǵa alynatyn is-shara. Ýyldyryq shashý – balyq ómirindegi erekshe kezeń. Sáýirdiń ortasynan taıaz jerlerde sý jylyna bastaıtyny belgili. Ýyldyryqqa sýdyń qolaıly temperatýrasy asa mańyzdy. Degenmen ár balyq túriniń kóbeıýine qorshaǵan ortanyń túrli faktory áser etedi. Tushy sýda tirshilik etetin balyqtardyń kóbi kóktemniń ekinshi aıynan jazdyń basyna deıin ýyldyryq shashady. Alǵashqylardyń biri bolyp shortan, alabuǵa, keıinirek taban, kókserke balyqtary kirisedi. Kóktemniń sońynda tuqy, ońǵaq, taǵy basqa balyqtar ýyldyryq shasha bastaıdy. Balyqtyń ár túriniń arnaıy ýyldyryq shashatyn jerleri bolady. Máselen, shortan, taban, tuqy, kókserke jáne basqalary negizinen ózenderdiń jaıylmalarynda jınalady. Zertteýshi ǵalymdar balyqtardyń bıylǵy ýyldyryq shashý kezeńinde tabıǵı ózgeris baıqalmaıtynyn aıtyp otyr», deıdi Samal Baltashqyzy.
О́ńirde jergilikti mańyzdaǵy 180, respýblıkalyq mańyzdaǵy 9 sý aıdyny bar. Sonyń ishinde Ertis – elimizdegi eń uzyn ózen ǵana emes, balyq sharýashylyǵyn damytýǵa, balyq resýrsyn kóbeıtýge eń qolaıly sý arterııasy. О́ńirdegi sý aıdyndaryn 20-ǵa jýyq, Ertis ózenin 12-den astam balyq túri mekendeıdi. Olar – kókserke, sazan (tuqy), shortan, nálim, rıpýs, alabuǵa, torta, móńke, aqqaıran, taban, ońǵaq. Bulardy aýlaýǵa jyl saıyn arnaıy lımıt bólinedi. Sondaı-aq Ertis ózeninde sırek kezdesetin, elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen aqbalyq pen Sibir bekiresi, jyl boıy aýlaýǵa tyıym salynǵan súırik balyǵy bar. Qazir Ertis ózenine Shyǵys Qazaqstandaǵy sýqoımalarynan sý bosatyla bastady. Bul jaǵdaı ýyldyryq shashýǵa bóget bolmaı ma?
Mamannyń sózine súıensek, bul faktor kerisinshe balyqtarǵa paıdaly eken. Joǵary ekpinmen keletin tirshilik nári jaıylmalarǵa shyǵyp ketedi. Ondaı jerlerdegi sý kúnniń shýaǵynan tez qyzady. Balyqtar álgindeı taıaz jerlerdi izdep baryp, birden ýyldyryq shashady. Taıaz sýda shabaqtar da tez jetilip, sý qaıtqanda ózenge oralady.
Bólim basshysy atalǵan kezeńde ózen-kólderden zańsyz balyq aýlaǵandar ákimshilik, qylmystyq jaýapkershilikke tartylatynyn da eskertti. Aıyppul mólsheri – 10–20 aılyq-eseptik kórsetkish. О́reskel zań buzýshylyq bolǵan jaǵdaıda (tyıym salynǵan kezeńde tyıym salynǵan quraldarmen, tásildermen balyq aýlasa) aıyppul mólsheri 40 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ósedi. Ári keıin sot sheshimimen aýlaý quraldary, qaıyqtary tárkilenýi múmkin. Sý janýarlary resýrsyna eleýli zalal keltirse (shyǵyn somasy 100 AEK, odan kóp bolsa), jarylǵysh nemese hımııalyq zattardy, elektr toǵyn, balyq resýrsyn jappaı qyryp-joıýdyń ózge de tásilderin qoldansa, sondaı-aq sırek kezdesetin, quryp ketý qaýpi tóngen, aýlaýǵa tyıym salynǵan bekire tuqymdas balyq túrlerin aýlasa, Qylmystyq kodekstiń 335-baby boıynsha qylmystyq is qozǵalady. Ondaıǵa jol bergen azamattar sot sheshimimen birneshe jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin.
Byltyr balyq aýlaý erejelerin buzýdyń 204 deregi anyqtalyp, onyń 18-i óreskel zań buzýshylyq dep tanylǵan. Jalpy somasy 4,5 mln teńge somasyna aıyppul salynyp, brakonerlerden 30 aý, 8 qaıyq, 2 motor, 1039, 9 kg balyq tárkilenipti. Jyl basynan 46 zań buzýshylyq tirkelip, 5 óreskel zań buzýshylyq oblys sottarynda qaralǵan. Barlyǵy 1,2 mln teńge somasyna aıyppul salyndy. Qylmystyq zań buzýshylyq anyqtalǵan joq.
Oblystaǵy balyq sharýashylyǵynyń aýqymy óte úlken, sol turǵyda ınspeksııadaǵy nebári 9 maman ǵana. Kadr jetispeýshiligi týraly problema kóp jyldan beri aıtylyp keledi. Buǵan deıin kólikke qatysty máseleler týyndaǵan. Qazir ol sheshile bastaǵanǵa uqsaıdy. Pavlodar oblysy boıynsha balyq ınspeksııasy bóliminiń qaramaǵynda 6 avtokólik, jyldamdyǵy joǵary 1 sý kateri, 60 attyq kúshi bar aspaly motor ornatylǵan 1 patrýldik kater, 1 úrlemeli qaıyq, 1 kvadrokopter (dron) bar. О́zen-kólderdegi jaǵdaıdy ınspektorlar shamasy kelgenshe baqylap, qaraýyldaıdy. Polıseılermen birge turaqty reıdter uıymdastyryp, problemaly ýchaskelerdi jiti tekseredi. Ásirese jaz aılarynda tań aldynda aǵynǵa jiberiletin aýlardy (splav) qoldanatyn brakonerler bolady. Turǵyndardyń shaǵymymen olarǵa qarsy arnaıy reıdter júrgiziledi.
Áýesqoı balyqshylar brakonerlikpen aınalyspaıdy. Olarǵa balyq aýlaý – jaı ermek, demalys. Balyqtardy úlken kólemde qyryp-joıyp, ońaı olja tapqysy keletin qaskúnemder únemi jasyrynyp júredi. Sondyqtan olardy izdep tabý da ońaı sharýa emes. Sońǵy alynǵan tehnıkalyq múmkindikter bul turǵydaǵy kúresti kúsheıte túsedi degen senim mol.
Aıta ketelik, ýyldyryq shashý kezeńinde balyq ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtarda qarmaq salýǵa múmkindik beriledi. Qazirgi ýaqytta óńirde ondaı 6 sharýashylyq bar. Atap aıtqanda, Shóptikól (Maı aýdany), Jarlykól (Baıanaýyl aýdany), Boranshoqy kóli men Maıqaıyń jasandy kóli (Ekibastuz qalasy), Lozovoe men Tobyljan kólderi (Ýspen aýdany).
Pavlodar oblysy
