Sý tapshylyǵy qalaı sheshimin tabady?

6 myń shaqyrym arna qaıta jańǵyrtylady

Aldymen jıynǵa qatysýshylar Májilis ǵımaratyndaǵy taqyryptyq kórmege qatysty. Onda depýtattar nazaryna sý jáne balyq sharýashylyǵy, sýdy únemdeý, klımatqa tózimdi sý resýrstaryn damytý, ırrıgasııalyq arnalardaǵy sýdy esepke alý jáne basqa da baǵyttardaǵy ınnovasııalyq jobalar usynyldy.

Odan keıin Úkimet saǵaty bastalyp, basqosýǵa Májilis spıkeriniń orynbasary Albert Raý tóraǵalyq etti. Atalǵan másele tóńireginde Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov baıandama jasady. Onyń sózinshe, salany reformalaý eń aldymen, negizgi strategııalyq jáne normatıvtik qujattardyń quqyqtyq negizin qalyptastyrýdan bastalǵan. Osy baǵytta atqarylǵan mańyzdy qadamnyń biri – bıyl Prezıdent qol qoıyp, qabyldanǵan jańa Sý kodeksi.

– Sý kodeksimen qatar, sý sala­syndaǵy strategııalyq josparlaý qujattarynyń qataryna birneshe mańyzdy qujat engizildi. Atap aıtqanda, «Sý resýrstaryn basqarý júıesin 2030 jylǵa deıin damytý tujyrymdamasy», «2028 jylǵa deıin sý sharýashylyǵyn damytýdyń keshendi jospary» jáne «2026 jylǵa deıingi sýdy únemdeý jónindegi jol kartasy» sý sharýashylyǵy salasyndaǵy basymdyqtardy aıqyndaıtyn negizgi strategııalyq qujattar mártebesine ıe, – dedi N.Nurjigitov.

Demek endigi mindet – qabyldan­ǵan barlyq is-sharany sapaly ári tolyq kólemde júzege asyrý. Baıan­damashynyń sózine sensek, tek Sý sharýashylyǵyn damytýdyń keshen­di jospary aıasynda shamamen 160 naq­ty is-shara kózdelgen. Al naqty bıyl jalpy somasy 184 mlrd teńgeni quraıtyn 138 jobany iske asyrý jos­parlanyp otyr.

Atalǵan jobalardyń 31-i elimizdiń 9 oblysynda – Aqmola, Atyraý, Almaty, Qyzylorda, Túrkistan, Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystarynda sýmen jabdyqtaý nysandaryn salý jáne qaıta jańartý baǵyttaryna arnalǵan. Bul jobalar nátıjesinde shamamen 1,3 mln adamdy quraıtyn 468 eldi meken taza aýyzsýmen qamtylady.

– Bıyl bıýdjet qarajaty men halyqaralyq qarjy uıymdarynyń (Búkilálemdik, Islam jáne Eýropalyq bankter) qarajaty esebinen 6 myńnan astam shaqyrym sý arnasy qaıta jańǵyrtylady. Oǵan qosa, mańyzdy gıdrotehnıkalyq qurylys nysandarynda aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr. Máselen, syıymdylyǵy 245 mln tekshe metr bolatyn Aqtóbe sýqoımasy, 120 myń gektar aspaly alańy bar Qyzylorda sý toraby, Shymkent qalasyndaǵy Toǵys sýqoımasy jańǵyrtylyp paıdal­a­ný­ǵa berildi. 6 óńirde – Aqmola, Almaty, Qyzylorda, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystarynda 200 myńǵa jýyq turǵyny bar 49 eldi mekendi sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etýge arnalǵan 8 sý nysanynyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi, – deı kele mınıstr ári qaraı qarjy ınstıtýttarynan tartylatyn qomaqty qarajat qaı baǵytta ıgeriletinin túsindirdi.

– Qazirgi tańda Islam damý bankiniń dırektorlar keńesi jalpy quny 2,7 mlrd dollaryn quraıtyn nesıe men grant bólý týraly sheshim qabyldady. Joba eki kezeńmen iske asyrylady. I kezeń (2025–2027 jj.) boıynsha kelisim somasy – 1,153 mlrd  dollaryn quraıdy. II kezeń (2027–2029 jj.) aıasynda 1,6 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartý kózdelgen. Nesıe qarajaty esebinen 2025 jyly elimizdiń óńirlerinde tórt sýqoımasynyń qurylysy bastala­dy, – dedi ol.

Al Memleket basshysynyń sýarmaly sý qyzmetterine tarıftik saıasat­ty jetildirý jónindegi tapsyrma­syna sáıkes, Sý resýrstary mınıstrl­igine Ulttyq ekonomıka mınıstrliginen sýarmaly sýǵa tarıftik retteýish fýnksııalary berilgen. Osy maqsatta Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlese «az tutynsań – soǵurlym az tóleısiń» qaǵıdatyna negizdelgen aýyzsýǵa saralanǵan tarıfter júıesi engizilgen. Nátıjesinde, aı saıyn orta eseppen 1,6 mln tekshe metr sý únemdelip otyr.

«Bıýdjettiń 5 mlrd teńgesi qumǵa sińip jatyr»

Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstriniń kólemdi baıandamasynan soń, jıyn suraq-jaýapqa kóshti. Qyzý talqylaý barysynda depýtat Erlan Saıyrov «Qazsýshar» mekemesiniń menedjmentin synady. Onyń aıtýynsha, jylyna sý resýrstarynyń 40%-y zańsyz beriledi.

– О́ńirlerge barǵan kezde osy mekemeniń azamattary jergilikti halyqqa sýdy zańsyz beredi degen aqparat bar. Osy máseleni qashan joıasyzdar? Jylyna sý resýrstarynyń 40 paıyzy zańsyz ketedi eken. Bul qalaı? Iri jobalardy iske asyrmas buryn bar sýdy sharýashylyqqa únemdi paıdalaný máselesin kóterýimiz kerek. Sizder áli kúnge deıin bar sýdy únemdeý tetigin rettegen joqsyzdar. Oǵan qosa, sizdiń esebińizde elimizdegi sý máselesiniń jaǵdaıy óte jaqsy. Biraq ómirde olaı emes qoı. Qaı aımaqta bolsa da, sý jetispeýshiligi bar. Bir-aq mysal keltireıin. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Qaztalov aýdany sýdy Reseıden alyp otyr. «Qazsýshar» jylyna 5 mlrd teńge berip, kórshi elden sý alady. Biraq sol sý keledi de, Jalpaqtaldan ótip, ári qaraı qumǵa sińip ketedi. Sonda biz jylyna bıýdjettiń 5 mlrd teńgesin qumǵa sińgizip otyrmyz. Jalpaqtalda sýqoımasyn salý jobasy osydan on jyl buryn bastalǵan, áli aıaqtalǵan joq. Mine, osy máseleni sizder qashan sheshesizder? – dedi E.Saıyrov.

Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri N.Nurjigitov sýdyń zańsyz saýdasy tolyq joıylmaı turǵanyn moıyndap, onyń jolyn kesetin birqatar sharany qolǵa alǵanyn aıtty.

– «Qazsýshar» mekemesimen qazir kelisimsharttardy jasaýdy elektrondy formatqa kóshirip jatyrmyz. Sebebi elektrondy túrge kóshirsek, qadaǵalaý máselesi retteledi. Odan bólek ózimizdiń aqparattyq taldaý ortalyǵy arqyly sharýa qojalyq sýdy kelisimshartqa saı aldy nemese kóp aldy, kassaǵa qansha aqsha tústi nemese túsken joq degen máseleni ǵaryshtan monıtorıng jasaý arqyly engizeıin dep jatyrmyz. Ol jalpy 100 paıyz problemany sheshpeıtin shyǵar. Biraq bizge úlken qural retinde járdem kórsetedi. Buǵan qosa Sý kodeksi kúshine engende buryn ınspeksııalar atqaryp kelgen jumystar arnaıy komıtetke berilip, bul da qadaǵalaýdy bir júıege túsiredi.

Reseımen biz jyl saıyn sýdy berý úshin kelisimshartqa otyramyz, qarajat bólemiz. Sebebi ony sheshýdiń basqa joly joq. Keleshekte eki sýqoımasyn salamyz, olardyń syıymdylyǵy – 50-60 mln tekshe metr. Al biz jylyna sol jerge Reseı­den 350 mln tekshe metr alamyz. Sondyq­tan bul ári qaraı jalǵasyn tabady dep aıtýǵa bolady. Sý jerge ketkenimen, ol sol ózimizdiń Batys Qazaqstan jerine ketip jatyr. Ol báribir óziniń jalpy ekologııalyq áserin beredi, – dedi mınıstr.

Jaıyq ózenine aıryqsha mártebe berile me?

Májilis depýtaty Dúısenbaı Turǵanov Jaıyq ózenine erekshe memlekettik mártebe qashan beriletinin surady. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa vıse-mınıstri Nurlan Aldamjarovtyń sózinshe, bul másele áli de ǵylymı turǵy­da negizdelip úlgermeı jatyr. Ol Jaıyqtyń sýyn Reseımen birlesip paıdalaný kelisimderiniń jaı-kúıin baıandady.

– 2023 jyldan beri transshekara­lyq ózenderdiń máselesine arnalǵan 80-nen astam kezdesý ótkizsek, sonyń 22-si Reseı tarabymen júrdi. 2016 jyly sol kezdegi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi reseılik áriptesterimen arnaıy kelisimshartqa qol qoıǵan. 2019 jáne 2024 jyldary osy kelisimsharttyń merzimin uzartý boıynsha kelisimder jasaldy. Biraq 18 tarmaqtan tura­tyn kelisimsharttaǵy máseleniń bári ekologııaǵa ǵana baılanysty bolǵan. 2024 jylǵy jeltoqsanda osy kelisimshartty taǵy 5 jylǵa uzarttyq. Sý kólemine kelsek, 2019 jyly Jaıyq ózeninen eń tómen kólemde sý berilgen. Jalpy, kelisim boıynsha jyl saıyn eń kem degende 7,8 mlrd tekshe metr sý alýymyz kerek. Al 2019 jyly 3,5 mlrd tekshe metr ǵana sý aldyq. Sondyqtan memleket basshylary tapsyrma berip, arnaıy jol kartasy ázirlengen. Jol kartasynyń aıasynda Jaıyqtyń boıyndaǵy sýqoımalary men bóget­terin túgendeý kerek. Ol jol karta­sy­nyń da merzimi uzartyldy, – dedi ol.

Úkimet saǵatynda depýtat Ulasbek Sádibekov Túrkistan oblysynyń birneshe aýdany qýańshylyqtan zardap shegip jatqanyn málimdedi. Halyq qalaýlysy Báıdibek, Sozaq aýdandarynda shóp shyqpaı, jaıylymdardyń qýrap ketýi sý kózderiniń tartylýy kúndelikti turmysqa tikeleı áser etip otyrǵanyn aıtty.

– Malǵa azyq tabý muńǵa aınalǵanda halyq kúnde tasattyq berip, táńirge jalbarynyp otyr. Keshe ǵana Báıdibek aýdanyndaǵy eginniń basynda boldym. Endi jańbyrdan kúderin úzip, ekken eginimiz kombaın oraǵyna ilinse eken dep qudaıdan tilep otyr. Sý únemdeý joldary nege halyq arasynda keńinen qoldanylmaı jatyr? – dep surady depýtat.

Jaýaptylar byltyr sý únemdeý júıesin engizgen sharýalarǵa tólenetin sýbsıdııa kólemin kótergenderin, memleket ereje men zańdar negizinde sý únemdeıtin tehnologııalardy engizýge barlyq múmkindikti jasap otyrǵanyn jetkizdi.

Osylaısha, úsh saǵatqa sozylǵan jıyn qorytyndysynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligine jańa Sý kodeksiniń sýdy únemdeý, qaıtalama jáne aınalymdaǵy sýmen jabdyqtaýǵa kóshý, balamaly sý kózderin paıdalanýǵa qatysty negizgi erejelerin jarııa etý bo­ıynsha aýqymdy aqparattyq naýqan uıymdastyrý usynyldy. Sonymen qatar Úkimetke sý sharýashylyǵy salasyndaǵy ınvestısııalyq jobalardy josparlaý jáne iske asyrý kezinde tıisti baqylaýdy qamtamasyz etý, transshekaralyq sý resýrstaryn jáne memleketaralyq kanaldardy utymdy paıdalaný máseleleri boıynsha shekaralas memlekettermen syndarly sý saıa­satyn qalyptastyrý qajet ekeni aıtyldy.