Smaǵul týǵan aýylda

Ulylardy ulyqtaý – eldik mindet

Elimiz táýelsizdigin alǵan eleń-alań shaqta ult arystary keremet ulyqtaldy. Abylaıdyń, Qa­banbaıdyń, Buhar jyraýdyń, odan beride Ahmet pen Maǵjan­dardyń toılary eldik kólemde ótip, jarqyn esimderi halyqtyń jú­regine jetti. Olardy qurmet­teý týǵan jerinen bastalyp, as­tanadaǵy iri jıynmen qorytyn­dylanatyn. Sonda halyq olardyń eńbekterin bilip, esimderi elge keńinen jaıylatyn. Biraq bázbi­reýler sondaı ulyqtaýlardy ar­tyq kórip, «mereıtoılar kó­beıip ketti» dep, syn aıta bastady. Árıne, Memleket basshysy aıtqandaı, toı oı qorytatyn jańa formattaǵy jıyn bolǵany jón. Smaǵul Sadýaqasulyndaı dara qaıratkerimizdiń osyǵan deıingi mereıtoılary ózge jer túgili óziniń týǵan topyraǵynda bir qýatty dúmpýmen ótken emes. 25 jylda bir bolatyn tulǵanyń mereıtoıy bıyl Astana, Petropavl, Semeı, Almaty, Kókshetaý qalalary ýnı­versıtetterinde josparlanǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa túrinde ótpek. Halyq suraǵan eńseli eskertkish qoıý, kórkem fılm túsirý, Asta­na men Petropavlda, aýdan orta­lyǵynda laıyqty kóshe atyn berý máselesi áli kún tártibinde tur.

О́tken kúnnen belgi bar...

Jýyrda Smaǵul Sadýaqas­ulynyń týǵan jerine issaparlap, arys aýyldastarynyń kóńil kúıin, atalarynyń toıyna daıarlyǵyn, kóńil qulshynysyn bilip qaıttyq.

Smaǵuldyń týǵan aýyly Jar­qyn Aqjar aýdanyna qaraıdy. Aýdanǵa Taıynsha qalasyn basyp barasyz. Bul aýdannyń jeri kólemdi sanalady. Burynǵy Keller, Chkalov, Krasnoznamen aýdandarynyń biriktirilýinen qurylǵan. Munda tyń ıgerýshiler de, oǵan deıingi Reseı men Ýkraı­nadan kóship kelgen sharýalar da, jer aýdarylǵandar da, sonyń ishinde polıak dıasporasy kóp qonystanǵan. Sondyqtan da eldi mekenderdiń ataýlary tegiske jýyq ózge tilde. Al Aqjar aýda­ny bastalǵannan jer ataýlary qazaqy Ashykól, Aqjarqyn, Dáýit degen sııaqty ádemi qalypta birden kózge túsedi. Aqjardyń ózi kezinde «Lenın» jáne «Lenıngrad» dep atalǵan eki aýdannyń qosylýy nátıjesinde 1997 jyly qurylǵan. Jergilikti halyq úlesi 80 paıyzdaı.

О́kinishke qaraı, Dáýit stansasynan ári Aqjar aýdanynyń joly syn kótermeıdi. Respýblıkalyq mańyzy bar «Kókshetaý  – Bıdaıyq» (shekaralyq beket) tasjoly osy jerden ótedi, biraq 2-3 jyl bu­ryn bastalǵan jóndeý jumys­tary áli nátıjesin kórsetpegen. Jolǵa jaýapty respýblıkalyq «Qazavtojol» AQ merdigermen eki jyl boıy ortaq til taba almaı, Aqjar aýdanynyń ortaly­ǵy Talshyqqa aparatyn 30 shaqy­rymdaı qashyqtyq kóliktegi jan­nyń ıt silikpesin shyǵarady.

Talshyq – birshama kórikti meken. Kósheleri túzý, osy zamanǵy sport saraıy, fýtbol stadıony sııaqty nysandar, t.b. boı kó­teripti. Petropavldan 310 shaqy­rymdaı jerde ornalasqan. Átteń, Tal­shyq degen qazaqy ataýyn durystaýǵa eshkim mán bermegen eken. Bul taldan kishi – «talshyq» degen sózden shyqpaǵan. Osy mańda kezinde shilik kóp ósip, eldi meken ataýlary Baıshilik, Qarashilik dep atalǵan. Bul eldi mekender áli de bar. Talshyqtyń óz ataýy –Talshilik. Ony biletin kóne­kózder aıtty. Kezinde oryssha rásimdelý barysynda «Talchık» dep jazylyp, keıin qazaqshalaǵanda «Talshyq» bolyp burmalanǵan.

Aýyl ortalyǵyndaǵy alań­da osydan 20 jyldaı buryn Smaǵul Sadýaqasulynyń ortanqol bıýst-eskertkishi ornatylypty. Materıalynyń sapasy nashar ári kútimi álsiz bolyp, syrtqy boıaýy túsip, aldyndaǵy órnek tastary da qulap qalypty. Bizdi qarsy alyp, aýdandy tanystyrǵan ishki saıasat jáne mádenıet bóliminiń bastyǵy Álııa Bekbolatova taıaýda jóndeletinin aıtyp jatyr...

Aýdan ákimi Rústem Elýbaev Astana qalasynda 16 mamyrǵa josparlanǵan ortaq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa barýǵa daıyndalyp jatqanyn habarlady. Osy sharanyń barysynda aýdan elordadaǵy Smaǵul beıiti janyna aǵash kóshetin egip, azattyq úshin kúresken tulǵalarǵa taǵzym sharasyn ótkizetin kórinedi.

Jergilikti mádenıet úıi ishin­de S.Sadýaqasuly atyndaǵy aýdan­dyq mýzeı ornalasqan. Ony bizge dırektory Sálken Zakarın tanystyryp, Smaǵulǵa arnalǵan buryshty kórsetti. Munda bir­shama gazetten alynǵan Sma­ǵuldyń, áıeli Elızavetanyń (Zeınep), uly Eskendirdiń sýretteri, t.b. dú­nıe­ler qoıylypty. Osynda ary­sy­myzdyń súıek-kúli salynǵan granıt-qobdısha kózimizge ottaı basyldy. О́ıtkeni ony 2011 jyly Máskeýdegi Don zırathanasynan elge jetkizgen tórteýdiń biri bolǵan edik. Sol 14 jyl burynǵy oqıǵalar esimizge túsip ketti. Bul týraly kezinde biraz jazyldy. Al osy qobdıshany aýdan ákimdigi smaǵultanýshylarmen kelise otyryp, Astanadaǵy shara kezinde Ulttyq mýzeıge saltanatty jaǵdaıda tapsyrmaq. Bul – repressııalanǵan Alash zııalylaryna qatysty birden-bir aıǵaq.

Uıaly-Jarqyn jerinde

Osy kúnniń ertesine Alash arysynyń kindik qany tamǵan Uıaly aýyldyq okrýgindegi Jar­qyn aýylyna bet túzedik. 150 shaqyrymǵa jýyq bul joldyń da tamtyǵy qalmapty. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, uly tulǵanyń mereıtoıyn jergilikti jerden bastap atap ótý týraly el úkimeti sheshim qabyldasa, respýblıkalyq bıýdjetten laıyqty qarajat bólinse, bul jol qazir jóndelip qalar edi-aý... Al búginde onyń keı jeri jóndelip, Qarashilik aýy­lynan keıingi eldi mekenderdiń mańynda 2-3 tehnıka júr. Onyń ústine jańa ǵana jóndelgen bólikterdi qytaıdyń aýyr salmaq­ty «Shahman» júk kólikteri qaıta buzyp, ezip ketetin kórinedi... 2024 jyly aýdanda 65,7 shaqyrym jol jóndelip, 10 joba júzege asypty.

Uıaly eldi mekeni – ózi attas aýyldyq okrýgtiń ortalyǵy, bir myńǵa jýyq turǵyny bar. 35 bala ǵana qalǵan S.Sadýaqasuly atyndaǵy shaǵyn mektep qana aýyl sáni bolyp tur. Buryn okrýgke Uıalydan basqa Aqsary jáne Jarqyn aýyldary da qaraıdy. Alaıda Jarqyn aýyly 2013 jyly taratylypty. Biraq munda Ǵımadıden Ojarovtyń sharýa qo­jalyǵy bar. Mal ósirip, eki myń gektardaı jerge dán egetin kásiporynnyń sharýasy osal emes. Uıalynyń ózinde de birneshe tabys­ty sharýashylyqtar bar kórinedi.

Osy Jarqyn aýylynyń aýma­ǵyndaǵy orny qalǵan eski úılerdiń birinde Alashtyń Sma­ǵuldaı dara uly shyr etip dúnıe esigin ashqan. Bizge onyń ornyn aýyldyq okrýg ákimi Ǵadiljan Káribaev kórsetti. О́kinishtisi, ol jerge áli belgi qoıylmapty...

Ǵımadıden Ojarov – Smaǵul­dyń atalas týysy, 2011 jyly Máskeýen kúlin ákelýge barǵan tórteýdiń biri. Osy óńirde S.Sa­dýaqasuly sharalaryna atsalysyp júrgen Marat Shápenov esimdi isker azamat jóninde de estidik.

Aýdanda 15 myńdaı halyq turady. Aýyl sharýashylyǵynda eleýli sharýa qojalyqtary ju­mys isteıdi. Qıyrshyq tas ón­diretin – 7, kvars qumyn óndiretin 2 kásiporyn bar. Shaǵyn óndiris oryndary da jumys istep tur. Jospardaǵy áleýmettik (den­saýlyq, bilim, sport, t.b.) nysan­dar qurylysy júr­gizilip, paı­dalanýǵa berilgen. Barlyq aýylǵa derlik aýyz­sý tartylǵan. Bir­aq eńbek kúshi (ońtús­tikten soltústikke eldik sharasy), áleý­mettik suranys kóp qarjy qajet etedi.

Bir jaqsy jańalyq: Prezı­dent bastamasymen 13 myń gek­tarǵa jýyq jer memleketke qaı­tarylǵan. Aýdan iri tórt ınves­tısııalyq jobany júzege asyrýdy josparlap otyr. Naryq zamanynda Ǵımadıden Ojarov, Marat Shá­penov, Dáýren Mustafa, Ásker Qabdrahmanov, Jumálı Nurmanov syndy jigitter aýdan­ǵa kásipkerlik kómek qolyn soz­sa, qaıtarymy bolady dep esep­teımiz.

Aýyldaǵy qaıratker mektebi

Smaǵul Sadýaqasulyndaı arystyń esimin ıelengen Uıa­lydaǵy orta mektepte bizdi dırektor Qaırolla Syzdyqov qarsy aldy. Mekteptiń ózi jaman emes, ishi-syrty taza. Mýzeıde qaıratkerdiń murasyn uzaq jyldar zerttegen jerlesi, almatylyq maıdanger, ekonomıst marqum Nurym Sansyzbaıuly men tarıh pániniń muǵalimi Manarbek Qoıshybaev ótkizgen biraz materıal jınalypty. Ásirese Smaǵul týraly túrli gazet materıaldary kóp. Alaıda olardy júıeleý – ýaqyt talaby. Osynda Smaǵuldyń áıeli Elızavetanyń (Zeınep) áskerı dáriger bolyp júrgende túsken sýreti de tur. Áskerı sheni anyq kórinbeıdi, biraq eki birdeı ordenmen marapattalǵany baıqalady. Sondaı-aq Smaǵuldyń jalǵyz uly, asyldyń tuıaǵy Eskendirdiń de jigit bolǵan shaǵyndaǵy ádemi sýreti kóz tartady. Bir top qazaq ǵalymynyń 90-jyldary Kókshetaý oblysy taramaı turǵan ýaqytta oblystyq keńeske Sma­ǵuldyń esimin jańǵyrtý jónindegi jarııalaǵan ashyq haty da osynda saqtaýly. Oǵan halqymyzdyń qalaýly uldary Manash Qo­zy­­baev, Rahmanqul Berdibaev, Serik Qırabaev, Zákı Ahmetov, Zeınolla Qabdolov, Tursynbek Kákishev, Beıbit Qoıshybaev, Muzafar Álimbaev, Nurym Sansyzbaev, Mámbet Qoıgeldıev, Aıtym Ab­drahmanov, Batyrhan Dárimbet, Dıhan Qamzabekuly sııaqty zııalylar qol qoıǵan eken. О́kinishke qaraı, Kókshetaý oblysy 1997 jyly tarap, jeriniń biraz bóligi, sonyń ishinde Aqjar aýdany Sol­tústik Qazaqstan oblysyna qa­rap, ult zııalylarynyń joǵa­rydaǵy usynysy hat kúıinde qalyp qoı­­ǵan. Muny ja­ńa basshylyq eskeredi dep úmittenemiz.

Mektepte Smaǵuldyń jer­lesterimen, jas urpaq ókil­derimen kezdestik. Osynda bir oqýshy balanyń «Smaǵul atamyz jerimizdi qorǵaǵan. Ol óte batyr bolǵan» degen jaýaby una­dy. Smaǵul Sadýaqasulynyń namysty, bilikti memleket jáne qoǵam qaıratkeri bolǵanyn, týǵan hal­qynyń múddesi úshin aıanbaı batyldyqpen, qaısarlyqpen kú­reskenin áńgimelep, «Smaǵuldaı atalaryńyzben, jerlesterińizben maqtanyp, asyl azamattyń esimin ardaqtaı bilý – paryzdaryńyz», degenimizde, oqýshylar kózinen jylt etken nurdy baıqadyq. Shúkir destik.

Árıne, shaǵyn bolsa da, aýyl mektebiniń mádenı-aǵartýshylyq róli erekshe. Muǵalimder men oqýshylarǵa túrli pánniń júıesine qaraı Smaǵul shyǵarmalarynan sahnalyq týyndy qoıǵyzyp, murasynan, qaıratkerliginen esse jazǵyzyp, nasıhattap otyrsa, kóp utar edi. Ásirese ult aqyny Maǵjannyń S.Sadýaqasulyn «Qazaqtyń panasy, arqasúıer aǵasy» degen joqtaýyn kórnekti etip ilip qoısa, jas urpaqty oılandyrary sózsiz.

Mine, Smaǵuldyń aýylynan  osyndaı paıymmen qaıttyq.

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Aqjar aýdany,

Uıaly-Jarqyn aýyldary