Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Osy oraıda jaqynda elordamyzda Memleket tarıhy ınstıtýty men Joshy ulysyn zerdeleý ǵylymı ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen Ulttyq quryltaıda kóterilgen keleli máselelerdi talqylaýǵa arnalǵan sarapshylar kezdesýi ótken bolatyn. «Qazaqstandaǵy tarıhı zertteýler: refleksııa, fokýstar jáne damý vektorlary» atty basqosýǵa Májilis depýtaty, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin ÁBIL, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, PhD Nurbek Pusyrmanov, Joshy ulysyn zerdeleý ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory, PhD Jaqsylyq SÁBITOV, Astana qalasyndaǵy S.Seıfýllın mýzeıiniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Marat ÁBSEMETOV, Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń dırektory, PhD Jandos BOLDYQOV, qaýymdastyrylǵan professor, PhD Álıma BISENOVA (Nazarbaev ýnıversıteti), qaýymdastyrylǵan professor, PhD Mıhaıl AKÝLOV (Nazarbaev ýnıversıteti) qatysyp, oılaryn ortaǵa saldy.
Nurbek PUSYRMANOV:
– Bul sarapshylyq kezdesýdiń negizgi maqsaty – Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda aıtqan tarıh ǵylymynyń róline qatysty negizgi tezısteri aıasynda tarıhı zertteýler men tarıhı sanany qalyptastyrýdyń ózekti máselelerin talqylap, jurtshylyqqa túsindirý. Osy oraıda tarıh ǵylymyna jańa kózqaras pen damý keleshegin ornyqtyrý mańyzdy. Quryltaıda aıtylǵan Prezıdent tezısterin tórt baǵytqa toptap, jıynnyń kún tártibi retinde aıqyndaldy.
Birinshiden, elimizdegi tarıhı úderisterdi jahandyq paradıgmalar aıasynda zertteýdiń sharttaryn usyný; ekinshiden, tulǵalar tarıhyn zertteý men olardy aıshyqtaýda ádildik qaǵıdatyn saqtaýdyń tetikterin qarastyrý; úshinshiden, tarıhı zertteýlerdegi akademııalyq adaldyq, shynaıylyq pen ádildiktiń ózektiligin ilgeriletý; tórtinshiden, tarıhı sanany qalyptastyrý men tarıhty oqytýdyń sapasyn arttyrýdy oılastyrý.
Prezıdent «Biz ulttyq biregeıligimizdiń mańyzdy faktory – tarıh ǵylymynyń damýyna erekshe kóńil bólip jatyrmyz» dedi. Osyǵan oraı ornyqty damýymyzdaǵy tórtinshi onjyldyqta tarıhı negizdegi ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa basa nazar aýdarylmaq.
Erkin ÁBIL:
– Quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ulttyq tarıhymyzdy zerdeleý men jarııalaý isiniń mańyzdylyǵyna erekshe toqtaldy. Onyń atap kórsetkenindeı, memleket ǵylymı shyǵarmashylyqqa eshqashan shekteý qoımaıdy, kerisinshe ulttyq sananyń qalyptasýyna den qoıyp keledi. Tarıhı sana, tarıhı jady – ulttyń negizi. Al ony eń aldymen mektep oqýlyqtary qalyptastyratyny belgili.
Bizdiń dástúrli tarıhı jadymyz bar, alaıda ol qazir umytyla bastaǵan sııaqty. О́ıtkeni búgingi bizdiń tarıhı jadymyz dástúrli, ulttyq sıpatta emes, uzaq jylǵy keńestik oqýlyqtarmen qalyptasqan. Sondyqtan ǵasyrlar boıy saraptalyp, ýaqyt synynan ótken ulttyq tarıhymyzdy barynsha júıeli nasıhattaýdy iske asyrý kerek. Egemendiktiń 30 jyly ishinde tarıhymyzdy túgendep, nasıhattaý týraly kóp jazyldy, ashyq áńgimeler, pikirtalastar uıymdastyryldy, biraq kútken naqty nátıje bolmaı otyr.
Orta mektep, joǵary oqý oryndaryndaǵy tarıh pánine arnalǵan oqýlyqtarǵa qarar bolsaq, ókinishke qaraı, ishinde bir júıe qalyptaspaǵan. Taqyryptar arasynda ózara baılanys az. Jekelegen faktilerdi oqyp, meńgerýge ǵana nazar aýdarylady. Iаǵnı tarıh oqýlyqtarynyń kópshiligi ótken zaman oqıǵalaryn baıandaıtyn áńgimeler jınaǵy kúıinde qalyp otyr.
Jandos BOLDYQOV:
– Shyn máninde Quryltaıda aıtylǵan tapsyrmalar negizinde birsypyra jumys atqaryldy. XVIII ǵasyrdyń biregeı qoljazbasy – «Handar shejiresi» IýNESKO-nyń «Álem jady» tizilimine endi. Bul qujat – qazaq halqynyń tarıhı jady men rýhanı murasynyń qundy aıǵaǵy.
Degenmen, ókinishke qaraı, bizde birde-bir túpnusqa qujat joq. Onyń birneshe sebebi bar. Orta ǵasyrlarda saıahatshylar Uly Jibek joly boıymen kóp kitapty syrtqa alyp ketti. Áli de kóptegen qujat jeke kolleksııalarda jatyr. Bizde tek qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń Quran kitaby ǵana bar. Basqa qoljazba jádigerler Reseıde, Túrkııada, Ulybrıtanııa men Fransııada saqtaýly. Aldaǵy 10 jylda osy baǵytta qujattardyń túpnusqalaryn elge qaıtarýdy dıplomatııalyq jolmen sheshýge tarıhshylar da atsalyssa degen tilek bar. Buǵan tarıh qaýymdastyǵynyń ózi daıyn bolýy qajet.
Sondaı-aq bul jumystarǵa mesenattardy da tartý qajet. Olar ǵylymı akademııalyq týrızmdi qoldap, ult tarıhyn túgendeýge atsalyssa, jańa beleske shyǵarymyz sózsiz.
Jaqsylyq SÁBITOV:
– Tarıhı sana qalyptastyrý mektep partasynan, ıaǵnı oqýlyqtardy túzetýden bastalý kerek deısizder. Osy oraıda zamanaýı ózgerister men múmkindikterdi eskerý mańyzdy. Buryn aqparat alýdyń negizgi kózi kitap bolsa, qazirgi tańda oǵan vıdeokontent qosyldy. Tarıh týraly sapaly jasalǵan vıdeokontent taqyrypty túsindirýde kóbirek maqsatqa jetkizedi.
Kópshilikke, balalarǵa arnalǵan mundaı ónimderdiń mazmuny tolyǵymen ǵylymı tujyrymǵa negizdelmese de, bastysy kórermenniń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa tıis. Qazirdiń ózinde birqatar Batys memleketterinde komıkster, ústel oıyndary oqýshylarǵa sabaq túsindirý úshin keń qoldanylatynyn kórip otyrmyz. Bizge de tarıhty oqytý formatyn jańartatyn ýaqyt keldi.
Álıma BISENOVA:
– Memleket basshysy ǵylymdy jahandyq órkenıettik paradıgma aıasynda damytý qajettigin aıtqanda, ulttyq tarıhtyń tar sheńberinen shyǵyp, órkenıettik qaınar kózderin qarastyrý kerektigin meńzegeni túsinikti. Ulttyq memleket – óziniń qazirgi túrinde XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy týyndy, sondyqtan barlyq tarıhı oqıǵaǵa ulttyq teleologııa turǵysynan qaraý durys bolmas edi.
Biz toǵysqan jáne bir-birin ózara baıytqan birneshe órkenıettiń muragerimiz: túrki, ıslam, Altyn Orda dáýirleri men keńestik kezeń. О́zimizdi osy órkenıetterdiń qazaq jerindegi jalǵasy jáne bir bóligi retinde seziný úshin biz ortaq órkenıetke tıesili elder arasyndaǵy tarıhı ǵylymı dıalogti óz tarıhymyzdyń aıshyqty kezeńderin zerttep, jarııalaý arqyly keńeıtýimiz qajet dep esepteımin.
Mıhaıl AKÝLOV:
– Osy oraıda «órkenıet» uǵymyna qatysty oıymdy qosa keteıin. Jalpy, óz tájirıbem negizinde bul uǵymnyń mánin naqty anyqtaý kúrdeli ekenine kóz jetkizdim. Birinshi kezekte O.Shpengler, I.Heızınga jáne I.Vallerstaın syndy ǵalymdardyń eńbekteri eske túsedi. Olar bul taqyrypty tereń zerttegenimen, «órkenıet» uǵymynyń biryńǵaı júıesin qalyptastyra alǵan joq. Onyń ornyna maǵan «jahandyq» uǵymy anaǵurlym túsinikti ári jaqyn. Ata-baba tarıhyn bilý mańyzdy, óıtkeni ol – álem tarıhynyń ajyramas bóligi. Osyǵan baılanysty Otan tarıhyn jahandyq úderister konteksinde qarastyrý oryndy dep sanaımyn. Mundaı tásil búkil adamzat tarıhy men jahandyq úderisterdi keńinen túsinýge múmkindik beredi.
Máselen, adamzat tarıhyndaǵy kóshi-qon úderisterine qatysty mańyzdy suraqtarǵa bizdiń tarıhymyz jaýap bere alady. Sondaı-aq ımperııalar qalyptastyrý úderisterin jahandyq qubylys retinde qarastyrý arqyly aımaǵymyzdyń keń múmkindikterge ıe ekenin baıqaımyz. Bizdiń aımaqtyq tarıhymyz jahandyq tarıhty jazýǵa qajetti negiz usynady. Bul turǵyda, eń az degende, burynnan qalyptasqan eýrosentrıstik kózqarastardy synǵa alý qajettigi týyndaıdy, óıtkeni bul jahandyq tarıhtyń negizgi maqsatynyń biri.
Meniń pikirimshe, biz ózimizdiń ereksheligimizdi jáne tarıhı-mádenı tájirıbemizdi barynsha tolyq qamtyp kórsete alatyn uǵymdyq apparatty damytýymyz qajet. Bul baǵytta tek ınstıtýttardy zertteýmen shektelmeı, aımaǵymyzda qalyptasqan beıresmı baılanystardy jáne olardyń saıası úderisterdegi rólin de nazarda ustaý mańyzdy. Sondyqtan Otan tarıhyn ulttyq erekshelikterdi saqtaı otyryp jahandyq tarıhqa engizý qajet. Alaıda bul úderis birtindep jáne júıeli túrde júzege asyrylýǵa tıis.
Marat ÁBSEMETOV:
– Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıda kótergen mańyzdy máselesiniń biri – onomastıka salasyndaǵy olqylyqtar. Prezıdent qazirgi ýaqytta qalalar men aýyldardaǵy kósheler men eldi mekenderge ataý berý nemese ataýlardy ózgertýde jergilikti atqarýshy organdardyń kóp qatelik jiberip, jerlestik pen tamyr-tanystyqqa jol beretinin basa aıtty. Munyń aldyn alý úshin ol onomastıka salasyn ortalyqtandyrý týraly sheshim qabyldaǵanyna toqtaldy. Prezıdenttiń bul bastamasyn depýtattar qoldady. Nátıjesinde, onomastıka salasyndaǵy jumystyń biryńǵaı ári naqty reglamenti engizildi.
Osy maqsatta Memleket basshysy tıisti rásimderdi ózgertip qana qoımaı, sonymen birge bul jumyspen tııanaqty aınalysý kerek dep sanaıdy. «Tarıhı ádildik qaǵıdatyn qatań ustaný qajet. Bizdiń kórnekti tarıhı tulǵalarymyz ulyqtaýǵa ábden laıyq. Olardyń esimin el jadynda saqtaý – perzenttik paryzymyz ári jalpyulttyq bolmysymyzǵa tán qasıet. Biraq onomastıkany «tarıhı eńbegi» eshqandaı arhıv qujattarymen rastalmaǵan tulǵalardy ulyqtaý quraly etýge bolmaıdy» dep basa aıtty ol.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Erkin ÁBIL:
– «О́rkenıet» uǵymynyń máni týraly aıtar bolsaq, «Uly dala órkenıetin», «Kóshpeliler órkenıetin» qazaq tarıhy arqyly naqty, tolyqtaı jáne mazmundy turǵyda nasıhattaýymyz kerek. Bir taqyryptyq júıege qalyptastyrmaı, Otanymyzdyń tolyqqandy tarıhyn nasıhattaýda alǵa jyljı almaımyz. Mine, osydan ózimizdiń ulttyq tarıhymyzdy ózimizge de, basqa elderge de tolyqtaı turǵyda kórsete almaı kelemiz.
Bul úshin biz, joǵaryda aıtqanymdaı, aldymen tarıh pánin oqytýdyń teorııalyq-metodologııalyq ádisterine basa nazar aýdarýymyz kerek dep esepteımin. Quryltaıdyń IV otyrysyndaǵy Memleket basshysy erekshe toqtaǵan taqyryptar – qoǵamdyq talqylaýǵa usynylǵan jáne oryndalýǵa tıisti máseleler. Qazirgi kúni qazaq qoǵamy, barsha tarıhshylar ony ózekti másele retinde qabyldap otyr. Sondyqtan da Ulttyq quryltaıdyń osy otyrysynda baıandalǵan usynystardy biz, tarıhshylar qaýymy ǵylymı turǵyda negizdeýimiz kerek.
Marat ÁBSEMETOV:
– Bul jıynnyń negizgi maqsatynyń biri – tulǵalar tarıhyn zertteý men olardy aıshyqtaýda ádildik qaǵıdatyn saqtaýdyń tetikterin qarastyrý ekenin aıttyńyzdar. Osy oraıda qazirgi kezeńde tarıhtaǵy tulǵanyń róline qatysty máseleler tarıh ǵylymynyń damýyndaǵy basym taqyryptyń birine aınaldy jáne bul bıografııa tarıhnamasynda «tulǵataný» degen ataýmen belgili.
Osy turǵydan alǵanda, tarıh ǵylymy damýynyń qazirgi kezeńinde tarıhshylar jeke tulǵanyń rólin, ásirese qaıratkerlerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn, tarıh pen jeke tulǵanyń ózara qatynasy men yqpaly týrasyndaǵy máselelerdi zertteýge úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Tulǵatanýdy zertteýshi tarıhshylar birizdilikti saqtap, tulǵany taný arqyly tárbıe jumysyna negiz qalyptastyrǵany jón.
Nurbek PUSYRMANOV:
– Búgin aıtylǵan pikirlerdi qorytyndylasaq, tarıhshy ǵalymdardyń baıandamalarynan mynandaı tujyrymdar ańǵaryldy.
Birinshiden, ulttyq tarıhymyzda áli zertteýshisin kútip jatqan taqyryptardyń qatpary qalyń. Bizdiń kásibı tarıhshylarymyzdyń áleýetin, resýrsyn tuńǵıyǵy túrilmegen máselelerge baǵyttaý ózekti. Osy rette, táýelsizdik tańy atqannan beri elimizde 772 dıssertasııanyń tarıh ǵylymy baǵytynda qorǵalǵanyn, alaıda onyń 81 jeke tulǵanyń ómiri men qyzmetin zertteýge arnalǵanyn atap ótkim keledi. Árıne, tulǵalarymyzdyń eńbegin táýelsiz eldiń kózqarasymen jańasha baǵalaý ózekti, degenmen ǵylymnyń eń birinshi maqsaty ómirdegi zańdylyqtardy tabý ekenin eskersek, zertteýler bıografııalyq sıpattaýmen jáne arhıvtegi qujattardy ınterpretasııalaýmen shektelmeı, tarıhı dınamıkany taldaý nátıjesinde sebep-saldarlyq baılanystardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan zertteýlerdi kúsheıtý ózekti.
Ekinshiden, tarıh pen keńistiktiń sabaqtastyǵyn eskerý kerek. Bizdiń tarıh týraly zertteýlerimiz áli emosıonaldy-eıforııalyq sıpattaýdan, mıstıfıkasııalyq reńkten, antogonızmnen, dáýirler arasyndaǵy qaıshylyqtardan arylmaı keledi. Sonyń nátıjesinde marksıstik-lenındik kózqarasta bolǵan tulǵalardy Alash qozǵalysymen, kóshpeli órkenıetti otyryqshy mádenıetpen, saıası rejimder almasýyn áleýmettik júıedegi qaqtyǵyspen túsindirý basym. Osy turǵydan alǵanda keńistiktegi tarıhı oqıǵalardyń baılanysyn, saıası elıtalar ózgerisiniń árqashan jurtshylyq arasynda kıkiljińge ákelmegenin bilemiz. Búgingi jıynnan túıgenimiz, aldaǵy zertteýlerde tarıhqa avtonomdy jáne ulttyq kontekst aıasynan shyǵyp, tarıh keńistiginde bolǵan úderisterge tutas qaraý jáne baǵalaý qajet.
Úshinshiden, barlyq gýmanıtarlyq ǵylym sııaqty tarıh ta ınterpretasııalyq-sıpattaýshylyq ádisnamaǵa basymdyq beredi. Alaıda tarıh týraly keıingi zertteýlerde matematıkalyq-statıstıkalyq taldaý tásili keń tarap keledi. Bul baǵytta mamandar daıarlaý máselesine kóńil bólmesek, bolashaq tarıhshylardyń básekelestigin, jazǵan eńbekterimizdiń moıyndalýyn qıyndatamyz. Osy rette bizde aýqymy tar taqyryptardy zertteýmen aınalysatyn mamandardy daıarlaý, qoldaý máselesi sheshilmeı keledi. Tarıhtaǵy keıbir kezeńder, taqyryptar boıynsha birneshe mamannyń bolýy jetkilikti. Mysaly, sıanbıler tarıhyn zertteıtin 1-2 maman jetkilikti bolýy múmkin. Alaıda ol mamandar ondaǵan jyl daıyndalǵannan keıin olardyń turaqty zertteýin qamtamasyz etýin qoldaý máselesi memlekettik turǵyda mańyzdy. Osyndaı az maman qajet etetin júzdegen taqyryp bar, olardy daıarlaıtyn jáne qoldaıtyn memlekettik saıasat qajet.
Daıyndaǵan –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
