Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Orny tolmas opat
Semeı ıadrolyq áskerı synaq polıgonyndaǵy alapat jarylystardyń toqtaǵanyna bıyl 34 jyl boldy. 1949 jylǵy 29 tamyz, tańǵy 7.00 – ajdaha alǵash aýzynan ot búrkigen sát. Sodan beri eseptesek – 76 jyl. Japonııanyń Hırosıma men Nagasakı qalalarynda atom bombasy 1945 jyly (6 jáne 9 tamyz) jaryldy. Oǵan 80 jyl boldy. Japon elinde atalǵan eki aımaqty ekologııalyq turǵyda tazartý jumysy 50-jyldardan bastalypty. Qazir bul aımaq tabıǵı qalpyna kelgen, halyq jıi ornalasqan iri metropolıske aınaldy. Al Semeı polıgonyndaǵy jarylys bolǵan jerde 34 jylda eshteńe ózgermegen. О́lgen kól, shaǵylǵan taý, otalǵan orman – sol qalpy «óli aımaq». Ekolog ǵalymdar aımaqtyń áli de adam densaýlyǵyna asa zııan ekenin aıtyp keledi.
Ashyq derekterge sáıkes, Semeı polıgonynda 1949–1989 jyldar aralyǵynda 468 ret ıadrolyq bombaǵa synaq ótkizilgen. Synaq alańynyń aýqymy – 18 mln gektar jer. Alǵashqy jarylystar jer betinde jáne aýada jasalǵan. Ekinshi kezeńde, 1963–1989 jyldarda 350 synaq jer astyna aýysqan. Onyń saldarynan aýa men topyraq túgel lastandy. Zertteýshilerdiń dereginshe, Semeı mańyndaǵy radıasııalyq áser men ý jaılaǵan aýmaqta turatyn 2 mln-nan astam adam túrli aýrýǵa shaldyǵyp, azap shekti.
Semeı polıgonyn zerttegen belgili jazýshy Medeý Sársekeev «Semeı qasireti» eńbeginde: «Semeı polıgonynda jarylǵan 470 synaqtyń jıyntyq kúshi Japonııanyń eki qalasyna tastaǵan qos bombadan (olardyń kúshi 14 jáne 17 kılotonna shamasynda) 2500 ese qýatty», dep jazady.
Statıstıka agenttiginiń dereginshe, qaterli isikke shaldyqqandardyń kóbi Abaı, ShQO, Pavlodar oblystarynda kezdesedi. Bul rette áleýmettanýshylar radıasııa bar aımaqty ǵana emes, Japonııa men Batys elderi tárizdi jekelegen adamdarǵa zardaptyń áserin zertteý kerek dep sanaıdy. Mysaly, Belarýste 3,7 mıllıon adam (halyqtyń shamamen 40%-y) Chernobyl atom elektr stansasyndaǵy apattan zardap shekken dep tanylǵan. Ondaı memlekettik tizimge alynǵandardyń ishinde apatqa kýá bolǵan adamdardyń balalary, nemereleri, tipti shóbereleri de bolǵan. Iаǵnı bir otbasyndaǵy úsh urpaq. Ǵalymdar munyń zardaby jeti urpaqqa jetip, 15 býyn almasqanda baryp, bir-aq túzeletinin aıtady.
«Qaınar sındromy» – medısına ǵylymyna jańadan engen derttiń ataýy. Muny Bahııa Atshabarov bastaǵan ǵalymdar engizdi. Medısınada polıgon zardabynan órbigen jańa aýrýdyń tanymal belgisin daralap, «Qaınar sındromy» dep ataǵan. Radıasııa bólshekteri týǵyzatyn dert Abaı aýdanynyń úsh birdeı eldi mekenderinen 1 375 adamdy muqııat tekserip, solardyń Qaınarda – 46,7%, Sarjalda – 53,6%, Qaraýylda – 38,4%-y osy aýrýǵa shaldyqqany naqty anyqtalǵan.
Abaı aýdanyndaǵy adamdarmen sóılesken sátte ondaǵy turǵyndardyń basy aýyryp, baltyry syzdasa, álde álsizdik bassa, bul Semeı polıgonynyń zardaby ekenin aıtyp nalıtynyn áldeneshe ret baıqadyq. Endi munyń quny qalaı óteletinin saraptap kóreıik.
Ekologııalyq ótemaqy berile me?
«1991 jylǵy 6 mamyrda KSRO prezıdentiniń Semeı polıgonynda jarylystardy tolyq toqtatý týraly jáne polıgondy ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınaldyrý, sonymen qatar jergilikti halyqqa ótemaqy tóleý úshin 1,2 mlrd rýbl kóleminde qarjyny 1991–1995 jyldarǵa úzbeı bólý, osy jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq ósý, turmys deńgeıin kóterý men medısınalyq qyzmetti jaqsartýǵa memlekettik baǵdarlama qabyldaý jóninde Jarlyq jobasy daıyndaldy. О́kinishke qaraı, alty aı boıy Máskeýden esh habar bolmady», deıdi Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn zertteýshi Atamurat Shámenov.
Semeı polıgony jabylǵannan keıin, 1992 jylǵy 18 jeltoqsanda «Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» (№1787-HII) zań qabyldandy. Osyǵan oraı, radıasııadan zardap shekkenderdiń ólshemi BER (bıologııalyq ekvıvalentti doza), qaýipti aımaqtyń kólemi belgilengen. Soǵan saı jeńildikter, áleýmettik qoldaý, medısınalyq kómek, zeınetke erte shyǵý sekildi zań talaptarynyń ózi «ýlanyp, sal bolyp qalǵan».
2017 jylǵy 20 qarashada «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Shyǵys óńirindegi menshikti tilshisi bolǵan, áriptesimiz Azamat Qasym «Abyralyǵa baratyn kim bar?» atty maqalasynda: «Semeı polıgony týraly zańdy qaıta qaraıtyn kez jetti» degen taqyrypshada polıgon aımaǵyndaǵy aǵaıyn áli zeınetke erte shyǵa almaıtyny, áleýmettik qoldaý kórsetilmeıtini jóninde másele kóterdi. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, óńirdegi jurtshylyqtan surastyrsaq, odan beri de áli eshteńe ózgermegen. Máselen, Semeı ıadrolyq polıgonyna jaqyn ornalasqan Sarjal aýyly turǵyndarynyń aıtysyna qaraǵanda, polıgonǵa baılanysty jumys isteıtinderdiń aılyǵyna 3 myń teńge qosylyp beriledi eken. Al jumyssyz júrgender eshteńe dámetpese de bolady.
Jasyratyny joq, halyqtyń sózinen buǵan degen ishki narazylyq bary baıqalady».
«Bul óte qynjyltarlyq jaǵdaı. Alǵashqy kezderi polıgon zardabynan aýrýǵa shaldyqqan jandarǵa kómek kórsetilip, olardyń emdelýine járdemdesý maqsatynda úkimet arnaıy zań qabyldaǵan. Alaıda bul zań qazir toqtaǵan. Búginde polıgonnan zardap shekkenderge kómektesýge degen umtylys baıqalmaıdy. Kóbi polıgon jabylǵanmen, zardaby joıylmaǵanyn umytyp ketken sekildi. О́ńirdegi ekologııalyq kórsetkish áli de qaýipti deńgeıde. Jergilikti turǵyndar sol jerde malyn baǵyp, sýyn iship, aýasyn jutyp ómir súrip jatyr. Mysaly, Chernobyl apatyn joıýǵa atsalysqandardyń zeınetaqysyna qosymsha tólemder, qoǵamdyq kólikterde tegin júrý, jyl saıyn shıpajaılarda em alý sekildi túrli jeńildik qarastyrylǵan. Elimizde de sondaı jaǵdaı jasalýǵa tıis, ony jyldam qolǵa alý kerek», deıdi ekolog Azamathan Ámirtaı.
2019 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń áleýmettanýshylary júrgizgen zertteý barysynda Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy jarylystardan zardap shekken halyqtyń 68%-y ekologııalyq tólemder almaıtynyn anyqtaǵan.
Basqany aıtpaǵanda, Qyzylorda, Túrkistan oblystaryndaǵy ekologııalyq tólemdermen salystyrsańyz, bul – tańǵalarlyq jaǵdaı.
Álemdik tájirıbede qalaı?
Álem elderinde ıadrolyq jarylystan zardap shekken aımaqtardaǵy adamdarǵa beriletin ekonomıkalyq ótemaqy júıesi bar. Onyń mólsheri ár eldiń ekonomıkalyq, ekologııalyq jaǵdaıyna negizdelgen. Mysaly, AQSh-tyń 1990 jyly qabyldanǵan RECA (Radıasııalyq áserlerge ótemaqy tóleý týraly) zańyna sáıkes, ıadrolyq synaq kezinde radıasııaǵa ushyraǵandarǵa 50 myń dollar ekologııalyq ótemaqy tóleıdi. Bul tek Nevadaǵa ǵana qatysty emes, basqa shtattaryndaǵy synaq alańyna jaqyn turatyndar da osy mólsherde ótemaqy alady. AQSh Ádilet mınıstrliginiń dereginshe, RECA zańy aıasynda 40 myńnan astam adam ótemaqy alǵan. Japonııanyń Hırosıma men Nagasakı qalalarynda ıadrolyq jarylystan zardap shekkenderge 11 myń dollar ótemaqy beredi.
«Japonııada atom bombasynan zardap tartqan azamattarǵa arnaıy ótemaqylar men áleýmettik qoldaý sharalary qarastyrylǵan. Mysaly, Hıbakýsıa mártebesi bar azamattarǵa tegin medısınalyq qyzmet kórsetiledi. Eger aýrý radıasııa áserinen bolǵany dáleldense, emdeý shyǵyndary memleket esebinen óteledi. Bul ótemaqylar men jeńildikter «Atom bombasynyń qurbandaryn medısınalyq kútim týraly zań» aıasynda júzege asyrylady», deıdi ekonomıst Kadzýıa Ihıra.
1986 jylǵy Chernobyl apatynan keıin Belarýs elinde ıadrolyq jarylystyń áserinen zardap shekkenderge, lastanǵan aımaqtarda turatyn zeınetkerlerge, múgedekterge, balalarǵa aı saıyn qarjylyq kómek beriledi. Joǵary radıasııalyq deńgeıge ushyraǵan adamdar (1-sanat) aı saıyn 100-200 AQSh dollary aralyǵynda ótemaqy alady. Ýkraınada zeınetaqy, tegin medısınalyq kómekti aıtpaǵanda, Chernobyl apatynan zardap shekkenderge (zaýytqa jaqyn 30 km radıýsta turatyndarǵa) 50 men 300 dollar aralyǵynda aı saıynǵy járdemaqy tólenedi. Kórshiles Reseıde de radıasııa áserinen múgedek bolǵan nemese qaterli isik, onkologııalyq naýqasqa shaldyqqandarǵa aı saıyn 50 men 150 dollar aralyǵynda ótemaqy beriledi.
El tilegi, azamattyq qoǵam ókilderiniń usynysy
«Komıtet Polıgon 21» qoǵamdyq birlestiginiń atqarýshy dırektory Maıra Ábenova hanymnyń aıtýynsha, polıgonnan zardap shekkenderdi qoldaýǵa qatysty zań bar bolǵanmen, is júzinde kiltıpan kóp.
«Bala kezimde onkologııalyq naýqastan anam ómirden ótti, odan keıin aǵam, apaıym, kúıeýim de osy syrqattan kóz jumdy. Polıgonnan zardap shekken halyq áli ózine tıesili quqyǵyn daýlaı almaı keledi. 1992 jylǵy qabyldaǵan zańǵa sáıkes, bir retki ótemaqy berý qarastyryldy. Onyń mólsheri – polıgonnan zardap shekken kýáligi bar azamattyń árqaısysyna osy aımaqta turǵan ár jylyna eń tómengi jalaqy (ETJ) kóleminde tólenýi kózdelgen edi. Biraz ýaqyttan keıin bul zańǵa sol kezdegi Parlament depýtattary ózgeris engizý arqyly ETJ emes, 1 AEK qylyp ózgertti. Iаǵnı bıyl 1 AEK – 3 692 bolsa bir-aq ret beriletin qarajat kóleminiń qalaı ózgergenin esep shyǵarmaı-aq kórýge bolady. Bul zań kerisinshe, bizdiń ómirimizdi nasharlatyp jatyr. Bizdiń zeınetkerlikke shyǵý jasymyz qazir bárimen teńestirilgen, ekologııalyq tólem aı saıyn tek jumys isteıtinderge beriledi. Ol – bes-aq myń teńge. Sondyqtan ekologııalyq ótemaqy búgingi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa saı eseptelýge tıis. Biraq másele tek ekologııalyq ótemaqy emes. Ol qarjylyq jaǵdaıdy ǵana sheshýi múmkin.
Mamannyń aıtýynsha, Semeı polıgonyna qatysty 2020 jyly jeltoqsanda BUU qarar qabyldaǵan. BUU Chernobyl jarylysynan zardap shekkenderge kómek kórsetip keledi. Biz osy múmkindikti paıdalana almaı kelemiz. Áli de sol uıymnyń kómegimen polıgon aımaǵyndaǵy balalardy shetelderde jasyl ekonomıka salasyna oqytýǵa bolady.
«Bul óńirdiń bolashaǵy, strategııalyq kóp jyldyq taǵdyry mańyzdy. Biz ketemiz, jer erteńgi urpaqqa qalady. Máseleni sheshýdiń jańa joldaryn Úkimetke, Parlament depýtattaryna túsindirip júrgenimizge biraz bolady. Bul turǵyda aımaqtyq, ulttyq jáne halyqaralyq múmkindikterdi paıdalaný arqyly zardap shekken aımaqta turatyn azamattardyń ómir sapasyn kóterýge arnalǵan baǵdarlama qajet», deıdi M.Ábenova.
2019 jylǵy 29 sáýirde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Semeı qalasyna kelgen saparynda ıadrolyq synaqtan zardap shekken azamattarǵa beriletin járdemaqy laıyqty deńgeıde bolýy kerek ekenin aıtyp, Úkimetke jergilikti turǵyndarǵa áleýmettik kómek kórsetý jóninde naqty usynystar ázirleýdi tapsyrǵan. Prezıdenttiń osy bir aýyz aqjoltaı sózin estigen kúni shyǵystaǵy aǵaıynnyń kózinde úmit oty qaıta tutanǵan edi.
Synaq alańyna kezinde qazaq ǵalymy Bahııa Atshabarov bastaǵan ǵalymdar 4 jyl ǵylymı ekspedısııa júrgizgen, onyń qorytyndysy 12 tom kitap bolyp shyqqan. Eńbekti jazýǵa 62 ǵalym qatysqan. Biraq olar da túrli kedergige ushyraǵan. 12 tomdy keńes bıligi «ásireleý» dep ǵylymı aınalymǵa engizbeı tastaıdy. Qazir de aıtylar muń-muqtaj, jańasha usynys, tyń derek kóp. Bárin qamtý múmkin de, maqsat ta emes. Biraq bulyńǵyr tustar da joq emes. О́ıtkeni bul – áli kúnge KSRO Qarýly kúshteri mınıstrliginiń №2 oqý-synaq polıgony, áskerı aýmaq. Sondyqtan onyń ishine búkken syry áli de mol. Osy maqalany jazý barysynda da mamandardyń pikirine súıenip, ashyq derekkózderdegi aqparatpen ǵana shektelýge týra keldi.
Abaı oblysy
