Sondaı-aq Prezıdent óziniń tapsyrmasymen Respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııa eldi mekenderdegi 500-den astam kóshege buǵan deıin eleýsiz qalǵan jergilikti qaharmandardyń esimin berý týraly sheshim qabyldaǵanyn jetkizdi. «Bul sheshim – Uly Jeńisti, oǵan qatysýshylardy qanshalyqty qadir tutatynymyzdy kórsetetin mańyzdy qadam», dedi ol.
Elimizde Otan úshin ot keship, oqqa keýdesin tosqan, biraq keıingi jyldary eskerýsiz qalyp, umyt bolyp bara jatqan erjúrek erler az emes. Sonyń biri – kıeli Semeı topyraǵynyń týmasy, maıdanda elin qorǵap, erligimen tanylǵan Jumaı Omarhanuly. Áıgili áskerı qolbasshy Georgıı Jýkovtyń «Kýrsk doǵasyndaǵy shaıqasqa qatysqan árbir jaýyngerge batyr ataǵyn berýge bolady» degen qanatty sózi bar. J.Omarhanuly da – osy shaıqastyń beldi qatysýshysy. Kýrsk túbinde qaharmandyǵymen kózge túsken ol «Erligi úshin» nagradasyn keýdesine taqqan.
Jumaı 1924 jyly qazirgi Abaı oblysy Maqanshy aýdany Qabanbaı (burynǵy aty – Jarbulaq) aýylynda ómirge kelgen. 1941 jyly soǵys bastalǵanda 9-synypta oqyp júrgen. Kelesi jyly 18 jasqa tola sala ózi suranyp maıdanǵa attanypty. Ákesi Omarhan jar degende jalǵyz ulyn soǵysqa jiberýge qımaı, kózine jas alyp shyǵaryp salǵan desedi. Ádettegideı ásker qataryna jańa qosylǵandardy aldymen 1-2 aı jedeldetilgen oqý-jattyǵýdan ótkizgen soń, júrekti jas jaýynger qolyna qarý alyp, maıdan dalasyna attanyp kete barady.
Onyń kenje uly Marat Jumaıuly 2018 jyly ákesiniń tabany tıgen Kýrsk, Brest qalalaryna, Belovej toǵaıyna baryp, sol jaqtaǵy arhıvterden biraz málimet alyp qaıtqan. Ákesiniń ózi de soǵys týraly, ásirese Kýrsk maıdanyndaǵy shaıqas jaıynda kóp estelik qaldyrǵanyn aıtady. «Qazirgi kórsetilip jatqan soǵys týraly kınonyń bári ótirik», deıdi eken ol. О́ıtkeni shyn máninde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń alǵashqy jyldarynda keńes armııasynyń jaǵdaıy óte múshkil bolsa kerek. «Keı kezderi bes adamǵa bir myltyq beriletin. Biraq shabýylǵa bárimiz shyǵýǵa mindettimiz. Bir adam myltyqpen júgirse, qalǵandary aǵash, temir sekildi qolyna túsken nárseni ustap shabýylǵa shyǵady. Aldaǵy qarý ustaǵan bir adam oqqa ushsa, artyndaǵy bos adamdar sonyń qarýyn ilip áketetin. Oq degeniń jańbyrsha jaýǵanda okopta tyǵylatyn jer tappaıtyn edik. Janymyzdaǵy qaza bolǵan qarýlas joldastarymyzdyń qanyn keship júrgen kezimiz az emes», deıtin ol.
M.Jumaıuly ákesiniń basynan ótken myna bir oqys oqıǵany da bizge baıandap berdi. «Bir kúni ormannyń ishindegi qanquıly shaıqastan keıin tutas rotadan eki-aq adam tiri qalypty. Sonyń biri – ákem. Ekeýi adasyp júrgende janyndaǵy jaýynger: «Jumaı, bári bitti, men nemisterge berile salamyn», dep keri qaıtady. Ákem áreń degende óz áskerimizdi taýyp kelse, sol jerdegi komandırler: «Rotań qaıda?» dep tergeı bastaıdy. Olar buny maıdan shebin tastap qashyp ketti dep oılasa kerek. Bul ýaqytta qashqyndardy birden atyp tastaý týraly buıryq bolatyn. Ákem shaıqasta rota túgeldeı qaza taýyp, ózi ǵana tiri qalǵanyn qansha túsindirse de, olar buǵan senbeı, ákemdi atýǵa daıyndala bastaıdy. Sol ýaqytta, abyroı bolǵanda, ormannyń ishinen ákemniń rotasynan tiri qalǵan taǵy eki orys jigiti shyǵa kelip, bolǵan jaǵdaıdy baıandaǵan soń ǵana ajaldan aman qalypty», deıdi uly.
Qyzyl ásker J.Omarhanuly marshal K.Rokossovskıı basshylyǵyndaǵy 70-atqyshtar dıvızııasynyń 203-atqyshtar polkinde baılanys bastyǵy qyzmetin atqarǵan. Qarýlas serikteri ony «Jora» dep ataıdy eken. Kýrsk doǵasyndaǵy shaıqas týraly bir esteliginde okopta qasynda 35–40 jas shamasyndaǵy eki qazaq azamaty bolǵanyn aıtypty. Olar: «Jumaı, sen shabýylǵa shyqqanda alǵa túspe. Bizdiń artymyzdan júr. Sen áli jassyń. О́lsek, biz óleıik, sen tiri qal», depti. Artynsha kezekti shabýylda sol eki jigit te oqqa ushyp, qaza tabady.
Kýrsk doǵasyndaǵy shaıqastan keıin fashısterdiń túpkilikti taýy shaǵylyp, artqa qaraı jóńkile shegingeni belgili. J.Omarhanuly odan ári Belarýsti azat etýge qatysyp, Polsha jerindegi aýyr shaıqastyń birinde oń jaq keýde tusyna oq tıip, jaraqat alady. Joldastary ony kóterip alyp shyǵyp, dalalyq gospıtalǵa jetkizipti. Búginde urpaqtarynyń qolynda Evakýasııalyq gospıtaldyń 1944 jyldyń 14 tamyzynda bergen №102 kýáligi saqtalǵan. Onda serjant J.Omarhanulynyń qaı kúni, qaı jerde oq jaryqshaqtarynan jaralanǵany jazylǵan. Ulynyń sózinshe, ákesi keıingi bir esteliginde dalalyq gospıtalda dárigerler oq tıgen jerin tazalaǵanyn, ol ýaqytta mundaı emdik sharanyń bári narkozsyz jasalǵanyn, sondyqtan shydaý úshin aýzyna qasyq tistep jatqanyn aıtypty.
Osy jaraqatynan keıin jas jaýynger soǵysqa jaramsyz dep tanylyp, elge qaıtarylady. Kelgen soń aýyldaǵy ózi oqyǵan Jarbulaq orta mektebine muǵalim bolyp ornalasyp, qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beredi. 1951 jyly Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyna túsip, syrttaı oqyp aıaqtaǵan soń, atalǵan mektepte oqý isiniń meńgerýshisi, keıin dırektory qyzmetterin atqarǵan. Semeıdegi ınstıtýtta oqyp júrgende Úmithan Omarqyzymen tanysyp, otaý quryp, ekeýi 7 balany ómirge ákelgen.
Ulynyń aıtýynsha, kezinde jergilikti basshylar maıdangerge «Siz turǵan úıge eskertkish taqta ornataıyq. Memleket tarapynan járdemaqy taǵaıyndaıyq» dese, ákesi: «Elimiz onsyz da qıyn kún keship jatyr. Memleketke artyq salmaq salyp qaıtemin?» dep qarsy bolǵan eken.
О́kinishke qaraı, el múddesin birinshi kezekke qoıa bilgen keıipkerimizdiń densaýlyǵy soǵysta alǵan jaraqatynan keıin ońalmaǵan kórinedi. Bir esteliginde: «Bizdiń bir janymyz sol maıdanda qaldy. Qysy-jazy okoptyń ishinde ómir súrdik. Shynaıy soǵysty kórgen adamdar uzaq ómir súrmeıdi», depti. Keıingi jyldary rentgenge túsirgende denesinde áli de 6-7 oq jaryqshaǵy qalyp qoıǵany belgili bolǵan. Sonyń saldarynan shyǵar, 1974 jyly 21 qańtarda uıqyǵa jatqan kúıi oıanbaı, úzilip kete barǵan. Bul kezde ol bar bolǵany 49 jasta ǵana edi...
Bir áttegen-aıy, jarty ǵasyrdaı buryn ómirden ozǵan soǵys ardageriniń esimi búginde kóp atalmaı, umyt bolyp bara jatyr. 2005 jyly Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı О́skemen qalasynda jaryq kórgen «Jeńis dep soqqan júrekter» kitabyna engen eken. Alaıda osy ólkeden shyqqan maıdangerlerdiń esimderi kóshelerge berilgenimen, Jumaı Omarhanuly ǵana eleýsiz qalyp otyr. Búgingi urpaqtary Qabanbaı aýylyndaǵy ózi oqyp, bilim alǵan, keıin uzaq jyl jemisti qyzmet atqarǵan orta mektepke nemese týǵan aýylyndaǵy bir kóshege atalarynyń atyn berýdi qalaıdy.
«Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er qaıdan bolsyn» deıdi halyq danalyǵy. Bıyl Jeńiske 80 jyl toldy. Osy uly qýanyshty urpaǵyna syılaǵan qaharman atalar qatary sırep barady. Olardyń árqaısysy qandaı qurmetke bolsyn laıyq. Siz ben bizdiń búgingi baqytty ómirimiz úshin qolyna qarý alyp, ajalǵa keýdesin tosqan, soǵystan densaýlyǵyn berip oralǵan J.Omarhanuly syndy erdiń de esimi ulyqtalyp, qurmet tórinen oryn alyp jatsa, qane...
