Qazir biz jasandy ıntellekti tek IT salasynyń jetistigi dep aıta almaımyz. JI - ekonomıkadan bastap, bilim men densaýlyq saqtaý salalarynda, tipti memlekettik basqarýǵa deıin áser etetin transformasııalyq qubylys. Sondyqtan, osy zań aıasynda Qazaqstan JI damýy men qoldanylýyn quqyqtyq negizde retteıtin elderdiń qataryna qosylyp otyr.
Zań ne úshin qajet boldy?
Búginde jasandy ıntellekt ónimderi jappaı qoldanysqa ene bastady. Alaıda buǵan deıin atalmysh salany retteıtin naqty zańnamalyq baza bolǵan joq. Nátıjesinde, ınvestorlar men ázirleýshiler úshin belgisizdik pen táýekelder oryn alyp otyrdy. Memleket pen azamattardyń quqyqtyq qorǵanysy qamtamasyz etilmeı keldi. JI-ge qatysty etıka, qaýipsizdik jáne derbes derekterdi qorǵaý máseleleri ashyq kúıinde qaldy. Sondyqtan, QR Parlamenti Májilisiniń Tóraǵasy Erlan Qoshanov atalǵan máselelerge aıryqsha toqtalyp, atap ótken bolatyn. Jańa zań jobasy osy olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq birqatar naqty mindetterdi kózdep otyr.
1. Memlekettik organdardyń quzyretin naqtylaý. Jasandy ıntellekti qoldaný, baqylaý jáne retteý salasynda qaı memlekettik organ qandaı fýnksııany atqaratyny anyqtalýy tıis. Bul JI júıelerin lısenzııalaý, standarttardy bekitý, etıkalyq baqylaý men jaýapkershilikti belgileýde mańyzdy ról atqarady. Mysaly, sıfrlyq damý mınıstrligi tehnıkalyq talaptardy, al ádilet organdary zańdyq reglamentterdi bekitýi múmkin.
2. JI ázirleýshiler men ınvestorlar úshin "erejeler" belgileý. Bul JI salasyna qatysy bar barlyq taraptar úshin biryńǵaı zańdy talaptar men qaǵıdalar anyqtalady degen sóz. Iаǵnı, neni jasaýǵa bolady, neni jasaýǵa bolmaıdy. Qandaı derekterdi qalaı paıdalanýǵa bolady jáne qandaı jaýapkershilik júkteledi; Investorlarǵa qandaı kepildikter usynylady. Bul kásipkerler men startaptar úshin turaqty ári boljamdy orta qalyptastyrýǵa múmkindik bermek.
3. Qoldanýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne qaýipsizdik talaptaryn aıqyndaý. JI paıdalanýshysynyń derbes derekteri, qupııa aqparaty, sheshimderge shaǵymdaný quqyǵy, jáne adamı baqylaý quqyǵy saqtalýyn qamtamasyz etetin pýnkt. Sonymen qatar, JI júıeleri tehnıkalyq turǵydan qaýipsiz jáne qate sheshim qabyldamaıtyn, alalaýshylyq tanytpaıtyn júıe bolýǵa tıis.
4. JI júıeleriniń táýekel deńgeıine qaraı saralanýy. Barlyq JI júıeleri táýekel deńgeıine baılanysty 3 sanatqa bólinedi, bul JI jumysynyń tıimdilin arttyratyn tetik ekeni sózsiz. Tómen táýekel – qarapaıym kómekshi júıeler. (Mysaly, mátindi túzetkishter); ortasha táýekel – áleýmettik jelidegi usynystar, saýalnama júıeleri jáne joǵary táýekel – medısına, sot, quqyq qorǵaý salasynda sheshim qabyldaıtyn JI. Joǵary táýekel júıeleri – mańyzdy ınfraqurylym obektilerine teńestiriledi jáne qatań baqylaýǵa alynady;
5. JI tehnologııalaryn engizý kezinde memlekettik saıasattyń qaǵıdattaryn bekitý. Bul jerde áńgime eldiń qundylyqtaryna, quqyqtyq jáne etıkalyq normalaryna qaıshy kelmeıtin, ádil jáne adamǵa qyzmet etetin JI qurý týraly bolyp otyr. Memlekettik saıasat myna qaǵıdalarǵa negizdelýi tıis:
Adam quqyǵyn saqtaý;
Adamı baqylaý jáne aralasý;
Zııan keltirmeý;
Ashyqtyq jáne túsiniktilik;
Ulttyq jasandy ıntellekt platformasy qurylady
Zań jobasynda bul platforma tek IT salasy úshin emes, jalpy sıfrlyq damý saıasaty úshin strategııalyq qural retinde sıpattalady. Onyń negizgi elementterine kelsek:
1. JI ázirleýge arnalǵan birtutas ınfraqurylym
Bul – serverler, derekter saqtaý ortalyqtary, baǵdarlamalyq quraldar, esepteý qýaty jáne jelilik júıeler jıyntyǵy. Memleket JI jasaýǵa qajetti tehnıkalyq bazany usynýǵa mindetteledi.
2. Ázirleýshilerge arnalǵan derekter kitaphanasy
JI júıelerin oqytý úshin úlken kólemdegi sapaly derekter qajet. Osy kitaphana – ázirleýshilerdiń zańdy jáne qaýipsiz túrde qoldanýyna bolatyn ashyq derekter jıyntyǵy. Bul Qazaqstanda otandyq JI júıelerin damytýǵa negiz bolady.
3. Modelderdi oqytýǵa jáne testileýge arnalǵan aspaptyq orta
Ázirleýshiler neırojeliler men modelderdi osy ortada synaqtan ótkizip, rettep, qaýipti qatelerin anyqtaı alady. Bul – JI-diń adam ómirine tikeleı aralasýynyń aldynda mańyzdy qaýipsizdik súzgisi.
Platforma – tek tehnologııalyq emes, ınnovasııalyq ekonomıkany qalyptastyrýdyń irgetasy bolmaq. О́z kezeginde sheteldik jáne otandyq startaptar men ınvestorlar úshin tartymdy orta qurýǵa jasalǵan naqty qadam sanalady.
Jasandy ıntellekttiń «qara tizimi»
Jasandy Intellekt el azamattarynyń ómir súrý sapasyna áser etip, ózine kóp mindet alyp otyr. Sol sebepti memleket qaýipsizdik máselesin de basty nazarda ustaýǵa tıis. Joba boıynsha: JI júıeleri táýekel deńgeıine qaraı jikteletinin aıttyq.
Keıbir júıelerge tolyq tyıym salynady, máselen adamdardyń sanaly kelisiminsiz olardyń minez-qulqyna áser etýi múmkin JI túrlerine ruqsat berilmeıdi. Sondaı-aq adamdardyń osaldyǵyn paıdalaný (jasy, múmkindigi shekteýli bolýy), áleýmettik skorıng júıeleri, emosııany taný tehnologııalary (eger paıdalanýshy kelisim bermese), qoǵamdyq oryndarda bet-álpetti taný (naqty zańdy ruqsatsyz), zańnamada tyıym salynǵan JI nátıjelerin jasaý nemese taratý sııaqty júıelerge shekteý bolady.
Bul talaptar Eýroodaqtaǵy AI Act talaptaryna uqsas – adam quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi.
Bilim júıesi artta qalyp qoımaýy kerek
Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetov máseleniń taǵy bir ózekti qyryn kóterdi: Qazaqstanda JI quraldaryn oqýshylar jappaı qoldanǵanymen, ony saýatty paıdalanýdy úıretý júıesi áli joq. Mysaly, ChatGPT, DeepSeek sekildi quraldardy alaıyq. JI túrleri úı tapsyrmalaryn oryndaýda, shyǵarma, esse jazýda, prezentasııa, jobalar jasaý kezinde keńinen qoldanylady. Alaıda muǵalimder men ata-analar bul úderisti basqarýǵa daıyn emes. Oqý baǵdarlamasynda JI quraldaryn etıkaǵa saı qoldaný, akademııalyq adaldyq, synı oılaý sekildi uǵymdar engizilmegen.
JI tehnologııasyn tek damytý emes, ony qoǵamǵa beıimdeý, saýatty qoldaný jáne akademııalyq ádilettilikti saqtaý jolyndaǵy mańyzdy qadamdar. Osyǵan baılanysty depýtat Aımaǵambetov birneshe naqty usynys bildirdi.
1. JI-ge qatysty ulttyq bilim berý saıasatyn qalyptastyrý
Qazaqstanda jasandy ıntellektke qatysty jeke bilim berý saıasaty joq, ıaǵnı bul quraldardy qalaı, qaı deńgeıde, qandaı maqsatpen paıdalaný kerektigi belgilenbegen. Oqýshylar men stýdentter JI quraldaryn (mysaly, ChatGPT) jıi qoldanady. Biraq ony jaýapkershilikpen, etıkamen, adaldyqpen paıdalaný úshin naqty baǵyt, memlekettik baǵdarlama kerek.
2. Mektepter men JOO-ǵa JI modýlderin engizý
Bilim berý uıymdarynyń baǵdarlamalaryna JI týraly arnaıy pán nemese modýl engizý usynylady. JI – bolashaq eńbek naryǵynyń talaby. Oqýshylar men stýdentter ony qalaı jumys isteıtinin, qalaı qaýipsiz qoldanýǵa bolatynyn úırenýi kerek. Bul tek IT mamandaryna ǵana emes, barlyq salaǵa qatysty.
3. Muǵalimderge arnalǵan daıarlyq kýrstaryn iske qosý
Muǵalimderge JI-men jumys isteýdi úıretetin biliktilik arttyrý baǵdarlamalaryn jasaý qajet. Kóptegen pedagogtar JI-di ne úshin, qalaı qoldaný keregin bilmeıdi, sondyqtan ony tyıyp tastaıdy nemese durys baǵyt bermeıdi. Bul — muǵalim men oqýshy arasynda tehnologııalyq alshaqtyq týdyrady.
4. JI qoldanýǵa baılanysty ádil baǵalaý reglamentin jasaý
JI arqyly oryndalǵan tapsyrmalar men shyǵarmashylyq jumystardy qalaı baǵalaımyz? Bul suraq áli ashyq. Sondyqtan arnaıy ádisteme men ereje qajet. Keıbir oqýshylar JI kómegimen jaýaptardy kóshirip alady, bul akademııalyq adaldyqqa qaıshy. Al keıbiri ony tek kómekshi qural retinde qoldanady. Muǵalimder ony aıyra bilýi jáne ádiletti baǵalaýy tıis.
5. JI-di qaýipsiz qoldanýǵa arnalǵan onlaın kýrstar uıymdastyrý
Oqýshylar, ata-analar jáne muǵalimder úshin qoljetimdi onlaın oqytý resýrstaryn (beıne sabaqtar, testter, ınfografıka t.b.) daıyndaý usynylady. JI quraldaryn durys qoldanbaý — aqparattyq qaýipsizdik, jalǵan aqparat, etıka sekildi salalarda qıyndyq týǵyzýy múmkin. Bul turǵyda onlaın kýrstar jappaı bilim alýǵa jol ashady.
Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetovtiń usynystary – JI tehnologııasyn tek damytý emes, ony qoǵamǵa beıimdeý, saýatty qoldaný jáne akademııalyq ádilettilikti saqtaý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolmaq.
Adamı kapıtal men sıfrlyq egemendik
McKinsey zertteýine sáıkes, 2030 jylǵa qaraı álem boıynsha jumys oryndarynyń 70%-y jasandy ıntellektpen qatarlasa jumys isteýdi qajet etedi. Qazaqstan bul úderiske ilesýi kerek. Ol úshin tehnologııany tutynatyn ǵana emes, ony jasaýshy jáne retteýshi ultqa aınalý qajet.
Zańnyń qabyldanýy ýnıversıtet baǵdarlamalaryn qaıta qaraýǵa, memlekettik kadrlyq saıasatty jańa talaptarǵa beıimdeýge, jańa salalyq standarttar men kásibı biliktilik talaptaryn qalyptastyrýǵa negiz bolady. Sonymen qatar, medısına, quqyq, jýrnalıstıka, logıstıka, aýyl sharýashylyǵy sııaqty dástúrli salalar da JI arqyly qaıta formattalatyny sózsiz.
Depýtattardyń bastamasy men róli: Qazaqstandyq úlgi qalyptasýda
«Jasandy ıntellekt týraly» zań jobasy – Qazaqstan Parlamentiniń, sonyń ishinde Májilis depýtattarynyń belsendi ári júıeli jumysynyń nátıjesi. Bul zań Úkimet emes, depýtattardyń tikeleı bastamasymen daıyndalǵan, ıaǵnı zań shyǵarýshy bıliktiń tehnıkalyq ári saraptamalyq áleýetiniń artyp kele jatqanyn kórsetedi.
Belsendilik tanytqan depýtattar qatarynda Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov, Ashat Aımaǵambetov, Ekaterına Smyshlıaeva bar. Depýtattar jańa zań jobasyn jasaý barysynda EO, AQSh, Qytaı, Estonııa, sııaqty elderdiń halyqaralyq tájirıbesin saralady. Sarapshylarmen, bıznes, IT-sektor jáne qoǵamdyq uıymdarmen jumys istep, qoǵamdyq tyńdaýlar men ashyq talqylaý alańdaryn uıymdastyrdy.
JI týraly TMD keńistigindegi alǵashqy zańdardyń biri bolmaq
Qazaqstannyń zańy – TMD keńistigindegi alǵashqylardyń biri, ári halyqaralyq normalarmen úndes. AQSh, EO, Qytaı, Koreıa sııaqty damyǵan elder 2020 jyldan beri JI-di zańmen rettep keledi. EO qabyldaǵan AI Act modelin Qazaqstan óz zańyna beıimdedi.Alaıda iske asyrý kezeńinde týyndaıtyn qıyndyqtar da joq emes. Máselen, derekter ǵylymy men IT salasynda kadrtapshylyǵy baıqalady. JI sheshimderine kim jaýap beredi degen suraq áli sheshilgen joq. Iаǵnı, etıkalyq baqylaý tetikteri rettelmedi.
Osy tusta atalǵan máseleler men jahandyq praktıka elimizde Ulttyq strategııa qabyldanýy qajettigin kórsetip otyr. Soǵan saı etıkalyq kodekster ázirlenip, baqylaý qurylymdary qurylsa, qoǵamdyq keńester men salalyq alıanstar iske qosylsa - jańa sıfrlyq dáýirge jol ashylmaq.
«Jasandy ıntellekt týraly» zań – Qazaqstannyń sıfrlyq bolashaǵyn aıqyndaıtyn strategııalyq baǵdar. Bastysy – JI qoǵam ıgiligine qyzmet etetindeı, qaýipsiz ári jaýapty ortada damýy tıis.
