SOǴYS SÝRETTERI

Nemis áde­bıe­tiniń beldi óki­li, novella janrynyń she­beri, aqyn, dra-matýrg Vol­fgang Bor­hert (1921-1947jj.) adamzatqa fa­shızm ákelgen aýyr zardapty ótkir ásh­ke­re­le­gen gýmanıst-jazýshy. Ol óz elinde ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyp­tasqan jańa baǵyttaǵy áde­bıet­tiń negizin salýshy retinde ta­nylǵan. Maı­dannan aýyr dertpen oralǵan V.Borhert eki jyl ómir men ólim taıtalasynda júrip, kóptegen kórkem shyǵarmalar jazyp, artyna mol mura qaldyrǵan qalam qaıratkeri. Sonyń ishinde “Jabyq esik al­dyndaǵy jalǵyz” at­ty dra­­masy ony álem­­ge ta­nyt­ty. О́zi kóz jum­ǵan soń pesa Batys jáne Shy­ǵys Ger­­­manııa teatr­larynda jap­paı qoıyldy. Kóp­­tegen she­tel tilderine aýda­rylyp, Sıýrıh, Oslo, Nıý-Iork, Parıj, To­kıo, London, Belgrad teatr­larynda sahnalandy. Bıylǵy Ger­manııanyń Qazaq­standaǵy jylyna oraı qalamgerdiń birneshe áń­gi­me­lerin belgili ja­zýshy Shárbaný Beısenovanyń aýdarýymen oqyrman qaýym nazaryna usynýdy jón kórdik. VOLFGANG BORHERT

NYSANAǴA TIGILGEN BASTAR

Eki jigit jandármen óńkeńdep jer qazyp jatyr. Ájeptáýir keń shuńqyr lezde paıda boldy. О́zi tipti jaıly eken. Keńdigi kórdeı. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, ózderine jarap jatyr. Olardyń qol pýlemeti bar. Ony belgi­siz ýaqytta beımálim bireý kisi atý úshin oı­lap tapqan. Endi bulardyń qolynda qylpyp tur. Al atylýǵa tıis qurbandardy olar tanyp-bilgen emes. О́zderi uǵynyqsyz bóten tilde sóıleıdi. Bulardyń aldynda qyldaı qııanaty, esh jazyǵy joq miskinder olar. Biraq atýyń kerek. Buıryq solaı! Bireý: “Atyńdar!” degen jarlyq shyǵarǵan. Tegis jýsatyp tastaý úshin áldekim mınýtyna alpystan astam oq jaýdyrar pýlemetti oılap tapqan. Osy tapqyrlyǵy úshin marapatqa bólenip, syı-sııapatqa ıe bolǵan. Eki jigit jatqan jerden ári taman basqa shuńqyr bar. Odan anda-sanda bir bas qylt ete qalady. Kádimgi adamnyń basy. Olar da – myna jaryq kúndi, zeńgir kók aspandy, jaıqalǵan gúlderdi kóretin kózi, dalanyń kerimsal aýasyn jutyp, sulýlardyń ádemi átiriniń ıisin sezetin muryny, qysylǵanda anasy men súıgenin aýzyna alar til men jaǵy bar, qara sý men qara nandy talǵajaý eter tesik ózekti pendeler. Pýlemetshi jigitterdiń biri álgi basty kóre sala: – At! – dep buıyrdy ekinshisine. Ol kózdep turyp atyp kep jiberdi. Bas murttaı ushty. Ol endi myna jaryq sáýleni, zeńgir kók aspandy, altyn kúnniń synyǵyn máńgi kóre almaıdy. Onyń endi salqyn samal saf aýany jutyp, súıgenin qushyrlana shashynan ıiskeı almasy anyq. Ol endi: “Qaıran meniń anashym”, – dep eshqashan aıta almaq emes. Eshqashan! Eki jigit ózderi qazǵan jerdiń jyrtyǵyna tyǵylyp alyp, uzaq otyrdy. Osy aralyqta qanshama basty qaǵyp tastaı berdi. Ol bastardyń ıesin bular múlde tanymaıtyn. Olardyń qyldaı qııanaty, esh jazyǵy joq edi bulardyń aldynda. О́zgesin qoıyp, tilderin de túsinbeıtin. Alaıda, áldekim, mınýtyna alpystan astam oq jaýdyratyn pýlemet oılap tapqan. Áldebireý “Osymen atyńdar” – dep buıryq bergen. Eki jigit jerdiń jyrtyǵynda jatyp alyp, kóptegen bastyń túbine jetti. Eger olar qaqqan bastardy jınap, úıer bolsa, úlken taý shyǵatyn shyǵar. Olar túnde uıyqtap jatqanda álgi taý bop úıilgen bastar satyr-sutyr domalap, bir-birimen jarysa, qaǵysa bularǵa qaraı týra zaýlaıtyn sekildi. Olar osy dybystan shoshyp oıanatyn. – Buıryq osylaı, – dedi eki jigittiń biri sybyrlaı. – Báribir olardyń kózin joıǵan biz, – dedi ekinshisi aıqaılap. – Bul endi sumdyq boldy, – dedi alǵashqysy kúızelgen únmen. – Keıde qyzyq úshin de attyq emes pe! – dedi oǵan serigi qarqyldaı kúlip. – Joq, atama, – dep aıǵaılady sybyrlaǵan daýys. – Degenmen, – deıdi ekinshisi, – qyzyq kórip, keıde erikkennen de atqanymyz ras qoı. Ermek úshin... Olar túnimen kóz ilmeı shyqty. Uıqy bezip ketken. Bireýi álden ýaqytta: – Bizdi qudaı osylaı oq atýǵa jaratqan, ­– dedi masattanyp. – Jalańdy joq qudaıǵa jappa. – Nemene, sonda qudaıdyń bolmaǵany ma? – Onyń bar baqyty men abyroıy sol joqtyǵynda bolyp tur-aý. – Al, biz, biz she? Biz barmyz ǵoı. – Iá, biz barmyz. Sondyqtan osy soıqannyń bar mashaqatymen áýre-sarsańy joq qudaıdan emes, tirilerden túbi bir suralatyn shyǵar-aý... – A-a-a? Qyltıǵan bastardy neǵurlym kóbirek qaǵý kerek dep buıryq alǵan eki jigit túnimen kóz ilmedi. Kózderin jumsa boldy, ózderi qaqqan qý bastar jolyndaǵylarǵa qaǵyla-soǵyla qańǵyrlap bularǵa qaraı zaýlap kele jatatyn bolǵan. Sonda bireýi turyp: – Bizdiń isimiz ońalýdan ketken. Kúnáharmyz, – dedi. – Iá, kúnáǵa belshemizden battyq, - dedi ekinshisi. – Já, jetkilikti, – dedi bireýi demde daýysyn qataıtyp, – qaıter eken desem, bordaı úgilip, eljirep barasyń ǵoı... Iske kiriselik. Ekeýi de oryndarynan shıraq turyp, pýlemetke jarmasty. Qyltıǵan basty kórip, tópep oq jaý­dyrdy. Qashanǵy daǵdy boıynsha. Al, at­qan adamdaryn olar tanyp-bilgen emes. О́miri kórmegen, bulardyń aldynda eshqan­daı jazyǵy joq jandar edi. Biraq bular atýǵa tıis. Sol úshin áldebireý pýlemet oılap tapqan. Onysyna jáne mol syı-sııapat alyp, qoshemet-qurmetke bólengen. Al, áldekim: “Atyńdar” dep buıryq bergen. ...Pýlemet saqyldap atylyp jatyr, atylyp jatyr. Bastar domalap jatyr, domalap jatyr... OSY SEISENBIDE Ár aptanyń seısenbisi keledi. Bir jyl ishinde ol elý shaqty kún shyǵar. Soǵys ýaqytynda da seısenbi kúnderi óte kóp boldy… Osy seısenbide olar synyp taqtasyna bas áripten bastalatyn sózderdi jazyp úırenip jatqan. Muǵalıma óziniń qalyń kózildiriginiń ar jaǵynan olarǵa súzile qaraıdy. Kózildirigi jaqtaýsyz edi. Shynysynyń qalyńdyǵy sonshalyqty, onyń kózindegi ashý taby anyq kórinbeıdi. Qyryq eki qyz taqta aldynda otyryp, bas árippen jazylatyn sózderdi kóshirip, jattyǵýda. “Qart Frıstiń temir saptaıaǵy bar. Úlken Berta Parıjdi atqylady. So­ǵys ýaqytynda ákelerdiń bári – soldat”. Ýlla jazyp bolyp, tiliniń ushyn murnyna jetkize sozyp, oınaı bastady. Biraq muǵalıma ony baıqap qalyp, janyna kelip, jazýyn teksergen. – Ýlla sen “soldat” sózin “a” árpi ar­qy­ly jazypsyń. Esińde bolsyn, “sol­dat” sózi “soǵys” sózi sııaqty “o” árpi arqyly jazylady. Saǵan bul týraly qanshama ret qaıtalap aıtýǵa bolady?! – dep muǵalıma jýrnaldy alyp, Ýllanyń atynyń tusyna dáý belgi soǵyp qoıdy. – Erteń úıden osy mátindi on ret qatesiz kóshirip jazyp keletin bol. Tek, ádemilep taza jaz, túsindiń be? – dedi pysyqtap. Ishinen túsinbeıtin nesi bar dep oılaǵan Ýlla: – Iá, uqtym bárin, – dese de endi bul tórt kóz qyr sońymnan qalmaıtyn boldy-aý dep tomsyraıdy. Aýlada shyqy­lyqtaǵan shymshyq torǵaılar balalar­dyń erteńgi asynan qalǵan qoqymdy sho­qyp jep jatty... Osy seısenbide leıtenant Elerske batalon koman­dıri­ne kelsin degen buı­ryq tústi. – Sizge myna qyzyl moıyn­ora­ǵyshty sheship tastaý kerek, Elers myrza. – Nelikten, ma­ıor myrza? – Sheshýge týra keledi, leıtenant Elers. Ekinshi ro­t­a­da­ǵylar sán­qoı­lar­dy onsha jaq­tyra qoı­maıdy. – Meni ekinshi rotaǵa aýystyratyn boldy ma? – Iá. Ári ol jer­de bıpazdanyp, sán­dengenderdi ja­rat­paıdy. Áıt­pe­gende, siz olar­men tez til tabysyp kete almaısyz. Ekinshi rotanyń jigitteri she­tinen jampoz, kileń sen tur, men ata­ıynnyń ózi. Seniń myna qyzyl moıynoraǵysh taǵynyp, shyrttaı kıinip, shiltıgen túrińdi kórse, senen tabanda teris aınalady. Kapıtan Gesse birtoǵa, qarapaıym kıinetin edi ǵoı, olar soǵan úırengen. – Nemene, Gesse jaralanyp qalyp pa? – Joq, ol aýyryp jatyr. Keıingi ýaqytta unjyrǵasy múlde túsip ketipti deıdi ǵoı. Kapıtan bolyp alǵash taǵaıyndalǵan kezde qandaı syptaı pysyq jigit edi. Endi ne bolǵanyn túsinbedik. О́zinen ózi júdep, júnjip qojyrap ketse kerek. Baıqa, Elers, rotany bir­den baýrap, ıgerip áketýge tyrys. Gesse óziniń jigitterin ábden tárbıelep tastaǵan. Al, myna moıynoraǵyshyńnyń kózin qurt, uqtyń ba? – Uqtym! Aıtqanyńyz múltiksiz oryn­dalady, maıor myrza. – Jáne jigitterdiń túnde temeki tart­qa­nynan saq bolyńdar. Qarańǵyda jyltyraǵan shoq basyńdy oqqa baılap beretin tajal eke­nin esterińnen shyǵarmańdar. Jaqsy snaı­per­diń qoldary qashanda qyshyp turady. Olardyń kózderi selt etkendi qalt jibermeı, bárin qaraýylǵa alyp, kózdep otyratynyn umytpa. О́tken aptada snaıperler-aq bizdiń bes adamdy sulatyp saldy. Oq báriniń de basynan tıgen. Demek, kózdep turyp atqan. Túsinikti me? – Dál solaı, maıor myrza. Elers ekinshi rotaǵa bara jatyp jol-jónekeı qyzyl moıynoraǵyshty sheship aldy. Tamaǵynyń túımesin aǵytyp, asyqpaı shylym shekti. – Rota komandıri Elers, – dep qatty daýys­tap baıandap bolǵanynsha sańq etip atylǵan oq daýysy qosa shyqty. Qańǵyrǵan oq emes, kózdep atylǵan oq qaq mańdaıdan tıipti. Bar bolǵany osy... Osy seısenbide Ganzen myrza freıleın Severınge qarata: – Jarqynym, Gessege taǵy bir dúrkin sálem-saýqat jiberý kerek. Temeki, aýzynyń dámin alatyn tushymdy birdeńeler jáne áldeqandaı kitap qossa, artyqtyq etpes. Ásirese, qolǵap salýdy esten shyǵarmańyzshy. Myna qys bizdiń jigitterge ońaı soqpaı tur. О́zge-ózge emes, men ony ábden túsinemin. Sizge aldyn ala rızashylyǵymdy bildiremin. Táńir jarylqasyn, sizdi, – degen. – Ganzen myrza, oǵan Gelderlındi jiberýge bola ma? – Toqtaı tur, jarqynym, toqtaı tur! Oǵan oqýǵa jeńil, kóńildi nárse jibergen jón. Vılgelm Býsh tóńireginde qarastyryńyz. Gesse kóńildi nárse oqyǵandy jaqsy kóretin. Oqyp, ishek-silesi qata kúletinin siz bilýshi edińiz ǵoı, qalqam. Qudaıym-aý, mine, kúlkiniń qadirin biletin adamnyń bir sol. – Iá, ıá, durys aıtasyz, ol kúle biletin, – dedi freıleın Severın ony qostaı. Osy seısenbide kapıtan Gesseni zembilge salyp, sanıtarlyq baqylaý bólimine ákelgen. Esikte mynandaı jazý tur: Úlken bol, kishi bol, General bol, soldat bol, Shashyńmen qoshtasar Kez keldi, sony bil! Áýeli onyń shashyn alyp tastady. Sanı­tardyń salaly saýsaqtary beıne órmekshiniń aıaǵyndaı býnaq-býnaq buratylǵan uzyn eken. Býyndary sál qyzaryńqy kórinedi. Álgi saý­saq­tar jypyldap Gesseniń denesin dári­hana­nyń ıisi ańqyǵan áldebir suıyqpen ábden súrt­kiledi. О́rmekshi saýsaqtar ony qoıa salyp, Ges­seniń tamyr soǵysyn tekserdi, qyzýyn ól­she­di. Dereý qalyń kitapqa: “Ystyǵy 41,6 gradýs, tamyr soǵysy 116. Naýqas esin bil­meıdi. Bórt­pe súzek pe degen qaýip bar”, – dep jazyp qoıdy. Sanıtar osymen sharýa támam degendeı qalyń kitaptyń betin tars japty. Kitaptyń syrtynda: “Smolensk juqpaly aýrýlar gospıtali”, odan sál tómenirek “1400 oryn”, – degen jazý bar. Gesseni zembilmen qaıta kóterip ala jóneldi. Baspaldaqpen joǵary kóterilgende Gesseniń taqyrlap alynǵan jyltyr basy bir jaǵyna aýyp, bulǵalaqtap bara jatty. Ol taqyrbas orys soldatyn kórgende árdaıym kúlýshi edi. О́ziniń myna túrin kórmeıdi-aý! Zembil kótergen sanıtardyń biri murnyn tartqyshtaı beredi, tumaýratyp qalǵan túri bar. Osy seısenbide fraý Gesse óziniń kórshisine kelip, esik qońyraýyn basty. Esik ashylǵan boıda ol kúıeýinen kelgen hatty kórsetip: – Oǵan kapıtan shenin beripti. Mine, ózi men kapıtan boldym, rota komandıri etip taǵaıyndady dep jazypty. Bilesiz be, ol jaqta qyryq gradýs aıaz kórinedi. Haty toǵyz kún júripti. Konverttiń syrtyna: “Jiberýshi – kapıtan Gesse” – dep qol qoıypty, – dedi qýanyshyn jasyra almaı bastyrmalata. Kelinshek konvert syrtyndaǵy jazýdy kórsetpekke kórshisine hatty usyna berdi. Biraq ol kóziniń qıyǵyn da salmady. – Qyryq gradýs aıaz de, soryń qurǵyrlar qalaı shydap júr eken? – dedi bar bolǵany. – Qyryq gradýstyq aıaz! Osy seısenbide sanıtarlyq qyz­met­tiń podpolkovnıgi Smolenskidegi juq­paly aýrýlar gospı­tali­niń bas dári­gerinen: – Kúndelikti qan­sha adam kóz ju­myp jatyr? – dep surady. – Bes-altaý... – Sumdyq, – dedi polkovnık eńsesi túsip. – Aıtary joq aýyr jaǵdaı, – dedi bas dáriger qyn­jyla. Áńgimelesip tur­ǵanda ekeýi bir-biriniń kózine qara­maýǵa tyrysty. Osy seısenbide teatrda “Sıqyrly fleıta” konserti. Fraý Gesse sonda barmaqqa jınalyp, ernin boıap jatty. Osy seısenbide Elızabet medbıke óziniń ata-anasyna: “Eger qudiretti qudaıdyń baryna senbesek, mundaıǵa tózý múmkin emes”, – dep jazdy. Bólmege kezekshi dáriger kirgende ol ornynan turdy. Dáriger Reseımen soǵystyń bar taýqymeti óz moınyna túskendeı búkireıip, eńkish tartyp ketken. – Múmkin taǵy birdeme berermiz oǵan? – dep surady aqyryn ǵana medbıke odan. – Joq. Oǵan endi eshteńe kómektespeıdi, – dedi dáriger. Muny aıtqanda óziniń dár­mensizdigine qysylǵandaı úni qumyǵyp, baıaý shyqty. Keıinirek kapıtan Gesseniń denesin pala­tadan alyp shyqty. Dúrs etkizip tastaı salǵan dybys estildi. – Kúndegisi osy... Máıitti aparyp aqyryn jatqyzýǵa bolmaı ma tegi? Únemi osylaı laqtyryp tastaı beredi, – dedi bir naýqas zyǵyrdany qaınap. – О́ldiń Mamaı, qor boldyń degen osy, – dedi oǵan kórshisi án yrǵaǵyna salyp. Kezekshi dáriger bir tósekten keıin ekin­shisine jaqyndap, naýqastardy aralap júr. Kúndegi daǵdysy osy. Kúni-túni osylaı. Kún demeı, tún demeı aýrýlar arasynda búksheń qaǵyp júrgeni. Reseımen soǵystyń bar azaby men tozaǵy tap bir óziniń ıyǵyna túskendeı beli búkireıip alyp, eki aıaqqa damyl bermeıdi. Dálizde zembil kótergen eki sanıtar súrinip-qabynyp, ary-beri bezekteýde. – Búgin osymen tórtinshisi kapýt, – dedi tumaý tıgen sanıtar murnyn qors-qors tartyp. Osy seısenbide keshkisin Ýlla óziniń úı jumysy dápterine: “Soǵys ýaqytynda ákeler­diń bári – soldat... Soǵys ýaqytynda áke­lerdiń bári – soldat...”, – dep jaza bas­tady. Ol osy sóılemdi on qaıtara jazyp shyqty. Ár joly bas áripten bastady. “Soldat” sózin “soǵys” sózi sııaqty “o” árpi arqyly qatesiz jazdy. ORYS ORMANYNDAǴY EKEÝ Aǵash butaqtary qar salmaǵyn aýyrsynǵandaı maıysa, ıile salbyrap qalǵan. Orys ormanynda qaraýylda turǵan avtomatty jigit án saldy. Onyń kúzet orny bólimnen kóp ilgeri jyljyp, alǵa umsyna ornalasqan. Ol rojdestvo meıramy kezinde ǵana aıtylar ándi aıta bastady. Qazir aqpan aıy ekeni esine kirip te shyqpady. Bul onyń basynan aıaǵyna sheıin jaqsy biletin jalǵyz áni edi. Ol ándi ánshiligi qysyp bara jatqannan aıtyp turǵan joq. Ol myna qalyń qar japqan meńireý ormanda boıyn bılegen úreıdi basý úshin aıtatyndaı. Qaraýytqan aǵash dińderiniń ortan beline sheıin qar kómkergen. Buta-butaǵa qonaqtaǵan qar beıne shúıkelegen maqtadaı úıme-júıme uılyǵa túsipti. Qysqy ormanda qar munshama kóp bolatynyn kim kórip, bilgen? Aınala tegis appaq. Tip-tik qara sur, qojyr-qojyr aǵash dińderiniń ózine qar ulpa mamyqtaı jabysyp alǵan. Dybys ataýlynyń bárin osy qalyń qar búrkep astyna basyp, tóńirekti tutas múlgigen tynyshtyqqa aınaldyryp jibergendeı. Taý-taý qar. Álem tek qardan turatyndaı, sol qar muhıtynda jalǵyz qalǵan avtomatty jigit rojdestvo ánin shyrqata aıtady. Aqpan aıy týǵaly qashan... Anda-sanda avtomattan oq jaýdyryp qoıady. О́ıtpese, bul saıtan alǵyr qatyp qalatyn kórinedi. Aldyńǵy jaqqa kezenip atady. Ataıyn dep atpaıdy, avtomaty qatyp qalmas úshin atady ǵoı. Buta-butaǵa da atýǵa bolady. Anaý bir jaqyndaý butaǵa atsa da bolar edi, áıteýir onda eshkim joǵyn bilesiń. Kóńilin osy ornyqtyrady. Shırek saǵat saıyn gúmpildetip ata berdi. Áıtpegende avtomaty qatyp qalady. Bar ermegi osy. Atqan kezde sál de bolsa, meńireý tynyshtyq serpiletin sekildi. О́ziniń aldynda qaraýylda turǵan jigit aıtqan muny. Ol ózi taǵy birtalaı kepterdiń basyn shalǵan: “...Shlemniń ishindegi telpegińniń qulaǵyn túrip qoı. Bul – polk boıynsha berilgen buıryq. Kúzette turǵanda qulaqty áste jabýǵa bolmaıdy. Áıtpese, eshteńe estimeısiń. Bul – buıryq! – degen. – Biraq, bul arada bári-bir estıtin de eshnárse joq. Aınala múlgigen tynyshtyq. Tyrs etken dybystan ada, aılap qulaqqa urǵan tanadaı meńireıgen mylqaý or­man. Kóńilińdi selt etkizer oshań etken bir­nárse kózińe tússeshi. Sol úshin dúrkin-dúrkin saqyldatyp avtomattan oq jaýdyr, kóńiliń bólinedi”, – degen ketip bara jatyp, taǵy da. Ol bólimge jónelgen. Bul jalǵyz qaldy. Ol shlemin sheship, telpeginiń qulaǵyn túrip qoıdy. Sýyq aýa demde qulaq-shekeden búre tústi. Ol kúzette jalǵyz ózi tur. Qardan aǵash bitkenniń butaqtary aýyrsyna ıilip, maıysa túsken. Tipti dińiniń ortan beline sheıin qar astynda qalǵan. Buta-butaǵa qonaqtaǵan úıme-júıme mol qar astyna áldene jasyrynǵandaı erekshe dúńkıedi. Qar munsha kóp jaýar ma? Oıly-qyrly jerlerdi toltyra tegistep tastaǵan. Oıy qaısy, qyry qaısy aıyryp bolmastaı appaq dúnıe. Sabalaq qaraǵaı­lardyń etegin kómkere basyp qalǵan. Oı da qar, qyr da qar, taý da qar, tas ta qar, aǵash ta qar, qar, qar. Bunyń ózi turǵan aıaq astyn­daǵy qar da únsiz úreı týǵyzǵandaı. Qalyń qar japqan ormanda qaýiptiń qaı jaǵyńnan keleri belgisiz. Múmkin ol alysta. Bálkim, ol qater týra artyńda, jelke tusyńda turýy da kádik. Qar onyń júrgen izin búrkemelep, dybysyn shyǵartpaıtyndaı. Búgin avtomat arqalaǵan jigittiń qar japqan jat álemniń bir meńireý túkpirinde alǵash ret japadan jalǵyz kúzetke shyqqan kúni edi. Júregi qurǵyr sekemdenip, bárinen qaýip oılaıdy. Jer ústin, aspan astyn tutastaı qar torlap alǵandaı. Qystyń aıazdy, qyraýly túni tirshilik ataýlynyń barshasyn jalmap-jutyp, meńireý, tylsym tynyshtyq ýyzdaı uıyp, tynyp qalǵandaı. Sol tynyshtyqty óz júreginiń attaı týlaǵan qatty dúrsili buzyp, sheke tamyry solqyldap, qulaǵy shyńyldap, gýildep qoıa berdi. Bári qardan, myna siresken qardyń kesiri dep oılady. Eshnárseniń únin shyǵarmaı, tunshyqtyryp turǵan osy qar. Qar... Kenet, óksik aralas ishin tartqan bir ún talyp jetkendeı. Sol jaǵynan shyǵatyn tárizdi. Aldyńǵy jaqtan. Joq, oń jaǵynan. Taǵy solynan. Mine, týra artynan. Avtomatty jigit jotasynan myń san qumyrsqa júgirip ótkendeı boıy muzdap, demin ishine tartqan qalpy qatty da qaldy. Taǵy anyq estidi, ýhlep kúrsinetindeı. Qulaǵyndaǵy gýili tolassyz gúrsilge ulasqandaı. Birdeńe ishin tartyp, adamnyń tóbe quıqasyn shymyrlatyp ulıtyn sııaqty. Ol shıneliniń jaǵasyn túsirip, qulaǵyn ashýǵa oqtalǵan. Aǵashtaı qatyp, siresip qalǵan saýsaqtar ıkemge keler emes. Jaǵasyn túsirgen boldy. Taǵy da estidi. Tap janynda áldene óksı kúrsinetindeı. Onyń boıyn sýyq ter jaýyp qoıa berdi. Mańdaıynan shyp-shyp shyqqan ter demde muz monshaqtarǵa aınalyp qata bastady. Qyryq eki gradýs aıaz bolatyn. Shlem astynda teri qatyp, jigittiń basyn muz qursaýlaı bastaǵandaı. Ishin tartqan suńqyldaǵan óksikti ún taǵy shyqty. Art jaǵynan. Joq oń qaptaldan. Alysyraq aldyńǵy jaqtan. Qaıta tap janynan. Birese alystan, birese jaqynnan... Qalyń qar japqan orys ormanynyń arasynda jalǵyz ózi kúzette turǵan avtomatty jigitke ýaqyt ótip bolmady. Jer de, kók te aq munarǵa oranǵandaı. Aǵash butaqtary qar salmaǵyn kótere almaı maıysady, qaısybiri jermen-jeksen jatyp qalǵan. Sheke tamyry solqyldaı soǵyp, qany basyna shapty. Shlem astynda shúmektep tu­ryp terledi. О́ıtkeni óksikti, ishin tartqan, kúńirene kúrsingen ún maza berer emes. Neniń úni, kimniń úni aıyrý qıyn. Appaq qardan eshnárse kórin­beı­di. Únniń qaıdan shy­ǵatyny taǵy belgisiz. Sodan boıy qaltyrap, sumdyq úreı bıledi, ter basyp, jan shyǵaıyn dedi. Mańdaı teri qata bastady. Úreıli ún qulaǵynyń dál túbinen shyǵatyndaı. Sol úreıdi alyp, esten tandyrar óksikti estimeý úshin ol án bastaǵan. Ol óz boıyndaǵy úreıdi jeńip, ishin tartqan suńqyldaǵan úndi estimeý úshin ándi bar daýysymen qatty aıta berdi. Rojdestvo ánin tolassyz shyrqady. Ánshiligi qysyp bara jatqannan aıtyp turǵan joq, álgi boıyn bılegen úreıdi qýalap, suń­qyldaǵan úndi estimeý úshin qatty sozady daýy­syn. Eshteńe estimeý úshin, qaıtadan sýyq ter baspas úshin ol bir ándi aıta berdi, aıta berdi. Ishin tartyp ulyǵan úndi endi estimedi. Ol ún rojdestvo ániniń astynda qalǵandaı. Aqyldan adastyryp, esten tandyrar óksik sap tıyl­ǵandaı. Ol orys ormanynyń ortasynda turyp, rojdestvo ánin armansyz shyrqady. О́ıtkeni, aınala úıilgen úıme-júıme qar, shegi de, sheti de joq orman, aǵash butaqtary qar salmaǵyn kótere almaı maıysady. Ýhlegen ún bálkim sol butaqtardyń zary ma eken? Álde kúrsingen orman ba edi? Kózdemeı-aq atqan oǵy aǵashqa tıip jatýy múmkin-aý. Onyń da jany bar shyǵar. Aǵash degen ne táıiri, bular adam atýǵa kelgen joq pa? Onyń oıy shatasa bas­taǵandaı. Neniń úni bolsa, sonyń úni bolsyn, bul qaı­typ estimese boldy. Kisiniń tóbe quı­qasy shy­myrlaǵandaı. Sonyń bári myna dú­nıeni tegis búrkep, astyna basyp alǵan qalyń qardyń kesiri. Bálkim ol ishin tartqan jer me eken?.. Qar salmaǵyn kótere almaǵan butaq sart syndy. Avtomatty jigit tyna qaldy. Jan-jaǵyna alaqtaı qaraǵan ol jalma-jan revolverin sýyryp aldy. Alystan qardy syqyrlata basqan aıaq dybysyn estidi. Ol aqyryn burylyp, qorqaqtaı artyna qaraǵan. О́zine qaraı qatty adymdaı júgirip kele jatqan feldfebeldi kórdi. “Bári bitti. Quryǵan jerim osy shyǵar, – dep oılaǵan avtomatty jigit. – Men qaraýylda turǵanda án salyp, tártipti óreskel buzdym. Meni endi atady. Áne, feldfebel júgirip keledi. Júgirgende qandaı aıaǵy-aıaǵyna juqpaıdy. Men án salyp, tártip buzdym. Qazir kelip meni atyp tastaıdy”. Osylaı dep oılaǵan ol revolverin burynǵysynan da qysa tústi. Osy kezde feldfebel de kelip jetken. Tap qasyna kelip, entige toqtady. Jan-jaǵyna alaqtaı qarap, degbiri qashyp tur. Júzi álemtapyraq buzylyp, kúlbettenip ketken. Kelgen boıda avtomatty jigitti bas salyp, tastaı qushaqtap aldy. Ol tynysy aýyrlap, alqyna demigip: – Ustashy meni, qatty ustashy, jigitim. O, qudaı, óziń saqtaı gór! Qudaı-aý, men esimnen adasyp, esalań bolaıyn dedim be? Ol jan-jaǵyna alaqtaýyn qoıar emes. Qolyn ońdy-soldy sermeı beredi. Ersileý kúle bastady. Kúlkisin sap tıyp: – Jibermeı qatty ustashy meni. Maǵan bir nárse kóringen shyǵar. Bári mynaý meńireý ormannyń kesirinen. Men bógde daýysty estıtin boldym. Myna qarǵys atqan qalyń ormanda rojdestvo ániniń saryny qulaǵyma keledi. Beımezgil ýaqtaǵy qaıdaǵy rojdestvo? Qazir aqpan aıy emes pe? Orys ormanynda qańǵyrǵan qaıdaǵy rojdestvo áni? Áli qulaǵymda tur! Sozyp turyp, shyrqap salatyn ózimizdiń rojdestvo áni! Qudaı-aý maǵan ne boldy? Jigit, meni qatty qysyp, jibermeı ustashy. Bosap ketsem, men ózimniń ne istep, ne qoıatynymdy bilmeımin. Mine, basylǵan sııaqty. Báribir usta meni. Tek, sen kúle kórmeshi, – dep jalyna bastady feldfebel áli de entigin basa almaǵan qalpy. О́zi jigitten qolyn ajyratar emes, tas qylyp qushaqtaǵan kúıi qalshıyp tur. – Túsinesiń be, sen kúlme?! Bul uzaq ýaqytqa sozylǵan meńireý tynyshtyqtyń áserinen. Aılar boıy qulaqqa urǵan tanadaı! Tyrs etken dybys estimeısiń. Bári meńireıgen mylqaý. Aıdalada appaq qardan ózge eshteme kórmeısiń. Mine, qarǵys atqyr orys ormanynda mezgilsiz ýaqta rojdestvo ániniń sarynyn estıtin jaǵdaıǵa jetippin. Al, qazir aqpan aıy. Biraq bul ushan-teńiz qardyń da áseri shyǵar-aý. Tópep jaýa bergen qardan kóz ashpaımyz. Sen kúlme, jigit... Bul esten adastyrady eken, aıtyp turmyn ǵoı saǵan, esten adastyrady. Meńireý, mylqaý únsizdik, shegi-sheti joq aq qar, kók muz jamylǵan orman... Únsizdik. Belgisizdik. Aq qar. Sonyń bári qosylǵanda aıdalaǵa bezip ketkiń keledi. Biraq qaıda barasyń? Seniń munda kelgenińe eki-aq kún boldy. Al, biz mylqaý meńireý mekende aılap jatyrmyz. Áli qansha jatarymyz belgisiz. Bar qupııasyn ishine búkken, túksıgen jym-jyrt orman. Tym-tyrys álem. Jyp-jylmaǵaı aq qar búrkengen jer. Aspan qaısy, jer qaısy aıyryp alǵysyz. Kún qaıda? El qaı jaqta? Oılashy óziń, bul aqylyńnan aljastyrmaı ma? Únemi tynyshtyq jaılaǵan orys ormanynda tyń tyńdap otyryp, rojdestvo ánin estıtin bolǵan soń esińnen adasqanyń emeı nemene?! Sen kúlme! Seni kórgen kezde ǵana ol saryn úzildi. O, táńiri! Tynyshtyq ta aýyr qasiret eken-aý! Máńgilik meńireý mylqaý dúnıe... Feldfebel alqynyp, tynysyn áreń alyp tur. Lajsyz kúlgendeı bet-aýzyn qısańdatty. О́zi avtomatty jigitke tastaı jabysyp qalǵan. Jigitte ony qatty qysyp ustap alǵan. Kúlgen feldfebelge qosyla jigit te yrjııady. Ony túsingen túri. Orys ormanynyń ortasynda ekeýi uzaq turdy. Aqpan aıy bolatyn. Qar salmaǵyn aýyrsynǵandaı aǵash butaǵy maıysyp synýǵa shaq turǵandaı. О́z salmaǵymen keıde qar syr etip butaqtan syrǵyp túsedi. Butaq “ýh” dep dem shyǵaryp, aýyr kúrsinip, sonda boıyn tiktep alatyn sekildi. Aqyryn aýyr kúrsinedi. Keıde qardy kótere almastan mort synady. Ishin tarta óksıdi sosyn. Ondaı ún keıde aldan, keıde solynan, keıde dál janynan shyǵatyndaı. Birese alystan, birese jaqynnan, ońynan da, solynan da ýhlep, kúńirengen ún talyp jetkendeı. Aǵash butaǵy qar salmaǵyn kótere almaı bebeý qaǵyp jatqandaı. Aınala tolǵan qar, qar, qar. ALQYZYL JIBEKTIŃ QIYǴY Olar kópirdiń alasa jaqtaýynda symǵa qonaqtaǵan torǵaıdaı shoqıyp-shoqıyp otyrǵan. Temir jaqtaý muzdaı. Shalbarlary úldiregen juqa edi, syz ótip barady. О́zderi ony eleń qylar emes. Bundaıǵa tózýge bolady ǵoı. Onyń ústine, beıbit kúnniń osy lázzatyna ne jetsin?! Olar tapjylmastan otyra berdi. Jańbyr jaýyp ótti. Basyldy. Qaıta sebezgiledi. Báribir tyrp etpedi. Olar jaıdan-jaı otyrǵan joq, ary-beri ótken júrginshilerge kózderin súzip, uzatyp salady. Nege deseńiz, maıdanda kileń erkekterdi ǵana kórip keldi emes pe? Endi qyz-qyrqynǵa emin-erkin qarap, armansyz kózderin sýaryp, sher tarqatýda. Tek qyzdarǵa, jas áıelderge suqtana qaraıdy. Basqalarmen isteri joq. Tósi qaıqaıyp, qaıqań qaǵyp bir qyz óte shyqty. – Qos anary shara kesedeı eken, aıran quıyp ishýge bolar, – dedi Tımm. – Kún kózinde kóp tursa, ol sharadaǵy aıran irip, irkitke aınalyp ketedi, – dep, ústeı tústi qasyndaǵy serigi. Uzyn etegi deleńdep taǵy bireý ótti. – Tas dáýirinen qalǵan, – dep baǵa berdi oǵan Tımm. – Anaý-mynaý jerlerin órmekshi ábden torlap tastaǵan, – dep ekinshisi qosyp qoıdy. Biryńǵaı erkekter ótip jatty. Otyrǵan ekeý olarǵa sóz shy­ǵyn­daǵan joq. О́tip bara jat­qandar: jumysqa endi túsken jasóspirim­der, qaǵaz kemirýden qoldary bosamaıtyn, kún kór­megendikten óńderi bozarǵan kekse keńse qyz­met­shileri, súıegine oqý sińgen oqymysty, áıt­se de, shalbarlary qyryq jamaý túrli mek­teptiń qartań oqytýshylary, balpańdap aıaǵyn zorǵa basqan bylshıǵan semizder, qaýdyr qaq­qan juqaltań aryqtar, kúrk-kúrk jótelgen demik­peler, feldfebeldiń jyn qaqqan júri­sindeı jelókpe vagonjetekshileri deısiz be, taǵy kim joq dersiz arasynda, ala shubar top. Sodan keıin... Sodan keıin túp-túzý aıaǵyn sánimen bıleı basyp, boıyn tip-tik ustaǵan qalpy kerbezdene, aqqýdaı qalqyp ol ótip bara jatty. Bul ózgeshe kórinis edi. Otyrǵan ekeý demderin ishine tartyp, tilderi baılanyp qaldy. Olardyń murynyna ýyljyp pisken, juqaltań qyzǵylt reń júgirgen sap-sary shabdalynyń ıisi jetkendeı. Táni de balǵyn, shabdaly tektes jup-jumyr bolyp elestedi. Jáne de bul perishteniń atynyń ózi erekshe ǵajaıyp bolýǵa tıis: Evelına nemese osy tektes maǵynadaǵy at bolýy kerek sekildi. Aýyzdarynyń sýy quryp, ekeýi ańyraıyp otyrǵanda qyz alystap ketip edi. Olar sońynan telmire uzaq qarady. – Men bilsem, onyń ish kóılegi úlbiregen alqyzyl jeńil tústi jibek bolýy kerek, – dedi Tımm qııalyna erik berip. – Nege alqyzyl? – dep talasa ketti qasyndaǵy dosy. – Mindetti túrde juqaltań, qyzǵyltym tústi, – dedi kesimdi túrde Tımm. – Mundaı sulýdyń ish kóılegi sondaı bolmaǵanda qandaı bolýshy edi? Tek qyzǵylt bolýy kerek. – Sen de soǵa beredi ekensiń! – dep daýlasty ekinshisi. – Onyń ish kóılegi kógildir bolsa qaıtedi eken? Kógildir, kókshil bolýy da ábden múmkin ǵoı. – Joq, basqadaı bolýy múmkin emes, estımisiń, múmkin emes. Ol sııaqty sulýlar tek alqyzylyn tańdaıdy. Muny men anyq biletin shyǵarmyn. Solaı dostym! – Osyny aıtqanda ol tipti daýys kóterip qaldy. Sol kezde eshteńe túsinbegen dosy: – Sen, nemene, ony tanýshy ma ediń? – dep suraǵan. Tımm jaýap qatpady. Olar únsiz otyra berdi. Temir jaqtaýdyń syzy juqa shalbardan ótip bara jatty. Birqaýym ýaqyttan keıin ol: – Joq tanymaımyn. Biraq men, tek jeńil qyzǵylt tústi jibekten ish kóılek kıetin qyzy bar bir jigitti bilýshi edim. Biz Reseıde maıdanda birge bolǵanbyz, – dedi. – Bar bolǵany sol ma? Seniń bar dáleliń osy eken ǵoı? – Ary qaraı tyńdasańshy. Ol ámııanyna qyzǵyltym jibektiń qıyǵyn eshkimge kórsetpeı salyp júredi eken. Bir kúni baıqaýsyzda álgi qıyǵyn jerge túsirip alǵany. Ony jigitter kórip qaldy. Qıyqty jerden lyp kóterip alǵan ol eshnárse demedi. Tek júzi alaýlap júre berdi. Qolyndaǵy jibektiń qıyǵyndaı albyrady. Keshke ońashada ol maǵan jibek qol oramaldyń syryn qupııalap aıtqany: qyzǵyltym jibektiń qıyǵy – ony ajaldan saqtap kele jatqan tumaryna para-par qasıetti zaty bolsa kerek. Ol – qalyń­dyǵynyń ish kóıleginiń qıyǵy eken. Túsindiń be? Qalyńdyǵy árqashan tek qyzǵylt tústi jibekten ish kóılek kıetin sulý qyz kórinedi. Tımm áńgimesin úzip, únsiz qaldy. – Sodan keıin she?.. – Sodan keıin, qandaı saıtan túrtkenin kim bilsin, men álgi ádemi qıyqty odan kúshpen tartyp alyp, jigitterge kórsetip shyqtym emes pe? “Qarańdar, báriń, mine, onyń qyzy­nyń ish kóılegi qandaı tústi jibek?”. Erikken jigitter keý-keýleı jóneldi. Aıtylmaǵan qaljyń qalmady. Rahattanyp turyp, jarty saǵat kúlgen shyǵarmyz. Tegin kúlkige qaryq bolyp, bir serpilip qalǵandaımyz. – Al, ol she? – dedi serigi shydamsyzdyq tanytyp. Tımm tuqshyńdap aıaǵynyń basyna qaraǵan qalpy: – Ol ma? Ol ózine qaıtaryp bergen jibek oramaldy yzalanyp laqtyryp tastaǵany. Qara jerde jup-juqa jibek qıyq jelden diril qaqqan qyzǵaldaq gúldeı úlbireı uzaq jatty... Al ertesinde... Ertesinde ol oqqa ushqan edi... – Onyń tumar ekeni ras bolǵany ma? – ?! Ekeýi de jym-jyrt únsiz qaldy. Meńireıip otyra berdi. Birazdan soń baryp dosy tilge kelip: – Bári dalbasa, bos nanym, – dedi. – Iá, jaı dalbasa ekenin men de bilemin. Árıne, bári bekershilik. Ol belgili nárse ǵoı. Ony men bilemin, – degen Tımm otyryp-otyryp: – Degenmen osyndaı bir qyzyq is bolǵan edi. Soǵan ózim de áli qaıranmyn, – dedi. Osyny aıtyp Tımm ózinen ózi kúldi. Oǵan qosyla dosy da ezý tartty. Ekeýi qosyla qarqyldaı kúldi. Qolyn qaltasyna salyp otyrǵan Tımm qushyrlana judyryǵyn túıdi. Ýysyndaǵy shúberekti syǵymdap qysa tústi. Qaltada ılektenip ábden kirlegendikten onyń bastapqy túsin endi anyq aıyrý múmkin emesteı. Biraq onyń o basta juqaltań reńdi, úlbiregen qyzǵylt tústi ekeni ras edi. Ol bóten qaltada jetimsirep, kútimsiz jatqan, Tımm Reseıden alyp kelgen sol baıaǵy qyzǵylt jibektiń qıyǵy bolatyn... NAN Ol kenet ózinen ózi oıanyp ketkeni. Saǵat eki jarymda. О́ziniń neden oıanǵanyn uǵyna almaı daǵdaryp biraz jatty. Ah, bul ne boldy eken?! As bólmede bireý oryn­dyqty qaǵyp ketkendeı oqys dybys estil­di. Ol qulaǵyn tige qaldy. Jym-jyrt. Álgi oqys dybystyń dereý tynshı qalǵany kóńi­line kúdik týǵyzǵandaı. Qasyndaǵy kereýetti sıpalap edi, bos jatqanyn sonda bildi. E, nege typ-tynysh dese, qasyndaǵy adamnyń tynys alǵany estilmegendikten eken ǵoı. Ol ornynan turyp, jaryq jaq­paı-aq qarańǵyda sıpalap júrip, as úıge jetken. As ishetin stol ústinde áldene aǵarań­daıtyn sekildi. Áıel sham jaqty. Erli-zaıypty ekeýi ish kóıleksheń as úıde betpe-bet ushy­rasty. Tún ishinde, as úıde, eki jarymda! Stol ústindegi nan salatyn ydysty ol birden kórdi. Bárin de túsindi: kúıeýi nan kesip alǵan boldy. Pyshaq ta óz ornynda emes, nan salǵyshtyń qasynda jatyr. Nannyń úgilgen qoqymyn da baıqady. Ol, álbette, keshki astan keıin dastarqandy qaǵyp-silkip, jylan jalaǵandaı tazalap qoıatyn, qashanǵy ádeti, kúnde tap-taza etip jınap ketetin. Endi, mine, stolda nan qoqymy shashylyp jatyr. Pyshaq ta stol ústine qaıta shyǵyp qalypty. As úıdiń tabany tas plıtka bolatyn. Odan yzǵar soǵatyn. Oǵan qazir salqyn yzǵar birte-birte joǵary órlep kele jatqandaı boıy titirkendi. Ol qaıtyp nan salǵysh jaqqa qaramaýǵa tyrysty. – Maǵan as úıde bireý júrgendeı boldy, – dedi kúıeýi mińgirlep, buǵan týra qaramastan jan-jaǵyna alaqtap. – Maǵan da sondaı bir tyrsyl estildi, – dedi áıeli ony qostaǵan túr tanytyp. Túnde qolqyldaǵan keń ish kıim ishinde kúıeýi oǵan qatty qartaıyp ketkendeı áser qaldyrdy. “Onyń túri qazir qaýsaǵan kári shaldan esh aınymaıdy” – dep oılaǵan edi ol ishteı. Kúıeýi nebári alpys úshte. Kúndiz syptaı kıinip alǵan soń ba, ol áldeqaıda jas kórinetin. “Iá, sońǵy ýaqytta áıelim qatty júdep, ajary túsip ketipti-aý” – dep oılaǵan kúıeýi de. Ol álde, myna uıpa-tuıpa shashtyń áserinen be eken? Áıel túnde oıanǵanda shashyn tarap qoısa qaıtedi eken? Olar bir-biriniń kózine osy sátte óte qartań bolyp kóringeni ras. Ekeýi de demde qartaıyp ketkendeı. – Sen týflı kıseń etti. Mynandaı tastaı edende jalańaıaq júrýge bola ma? Endi seniń sýyq tıip, aýyryp qalýyń ǵana jetispep edi, – dedi kúıeýi ádetten tys qamqorsı. Áıeli oǵan qaıtyp kóz salyp qaramady, óıtkeni ol kúıeýiniń ótirik kólgirsip turǵanyn túsindi. Otyz toǵyz jyl birge turyp kele jatqan adamynyń qaı ýaqytta shynaıy, qaı ýaqytta jalǵan sóıleıtinin aıyratyn halde ázirge. Onyń múláıimsigen ótirikten beter jek kóretin nársesi joq edi. – Maǵan as úıde bireý júrgen sekildi bolǵan soń kelgenim ǵoı, – dedi kúıeýi taǵy jan-jaǵyna maqsatsyz jaltaqtap. – Áıteýir bir tyqyr estildi, sodan osynda bireý bar shyǵar dep oılaǵannan kelip edim. Áıtpese, astymnan sý shyqty deısiń be? – Maǵan da estildi. Biraq ol as úıden shyqpaǵan sııaqty edi, – dedi áıeli nan salǵyshty alyp, dastarqandaǵy qoqymdardy qaǵyp jatyp. – Iá, solaı sekildi, – dedi kúıeýi de senimsizdeý. Áıeli ony tuıyqtan shyǵaryp jibergisi kelgendeı: – Júr, jataıyq endi, – dedi. – Ol kósheden shyqqan tyqyr shyǵar. Uıyqtaı almaı qalarsyń. Eden de sýyq, shynynda aýyryp qalýymyz op-ońaı. Ol júzin terezege buryp áketti. – Solaı bolsa, solaı shyǵar. Kóshedegi shýdy úıden estiledi dep oılaǵan ekenmin ǵoı men qasqa... – Aıarlana kúldi. Áıeli jaryqty sóndirmekke qolyn soza berdi. Ári ózi: “Men tez jaryqty óshirip tastaýym kerek. Áıtpese, – dep oılady ol. - Áıtpese, onyń kólgir júzin taǵy kórsem, syr berip alyp, artyq birdeńeler aıtyp jiberýim múmkin. Ásirese, nan salǵyshqa qaramaýym kerek. Nan týraly múldem umytqanym jón. Eshteńe oılamaımyn, ásirese nan týraly...” – Júr endi, – dedi jaryqty sóndirgen áıeli kesimdi únmen. – Kóshedegi shý ǵoı ol. Jel qatty soqqanda sýaǵar qańyltyr qabyrǵaǵa tıip tyrsyldaıdy emes pe? Sol shyǵar seniń estigeniń. Jelge ol únemi qozǵalyp turady. Olar qarańǵyda jalańaıaq, qabyrǵany sıpalap irkes-tirkes júrip, jatar bólmege jetti. – Iá, durys aıtasyń, kún qazir jeldi, – dep ony qostaı ketti kúıeýi. – Túnimen ýildeıdi de turady. Kereýetke kelip jaıǵasqan soń áıeli kúıeýiniń kóńilin birjolata ornyqtyra: – Jel túnimen soǵady. Qarań qalǵyrdyń sýaǵary adamǵa uıqy bermeıdi, – dedi soqpaǵan jeldi, ornynan qozǵalmaıtyn sýaǵardy jamandap. – Al, men ol dybysty as úıden shyǵatyn shyǵar dep oılappyn. Sóıtsem, sýaǵar qańyltyr eken ǵoı, – dep kúıeýi de op-ońaı kelise ketti. Jáne muny aıtqan­da ol manaýrap uıyqtap bara jatqan kisishe beıǵam aıtqansydy. Áıeli onyń únindegi jasandy lepti ańǵarmaı qalmady. О́ıtkeni, onyń shylǵı ótirikti soǵyp jatqany bep-belgili edi. – Úı de salqyndap ketipti, – dedi áıeli esh búkpesiz, denesi tońazyǵan soń kórpeniń astyna enip jatyp. – Kórpe jamylyp almasam bolmas. Qaıyrly tún! – Qaıyrly tún! Jaıly jatyp, jaqsy tur, – dedi kúıeýi de. – Ras aıtasyń, tún salqyn. Tún tynyshtyǵy ornady. Ájeptáýir ýaqyt ótken. Kózi endi ilinip barady eken, ol kúıeýiniń tamsanyp, áldeneni aqyryn shaınańdap jep jatqanyn anyq estidi. Estise de estimegendeı birqalypty tereń tynystap jata berdi. Buny “uıyqtap qaldy” dep oılasyn degeni. Onyń kúıis qaıyrǵan sıyrdaı birkelki yrǵaqpen shaınańdaǵanyn birsypyra estip jatyp, shynynda da jeńil uıyqtap ketti. Ertesine keshki asqa ol týralǵan nannyń tórt-bes tilimin qoıyp jatyp: – Osynyń bárin jeı ber, – dedi ózi dastarqannan shegine túsip. – Maǵan osy nan jaqpaı júr. Bir kesek bolsa da, sen artyǵymen je. Men osy nandy asa jaqtyrmadym. Áıeli onyń basynyń aldyndaǵy tarel­kaǵa tóne salbyrap ketkenin baıqady. Áıeli­niń júzine ol týra qaraı almady. Áıeldiń qolqa-júregi ezile kúıeýin aıap ketti. – Bulaı bolmaıdy, ózińe eshteńe qalmady ǵoı, – dedi ol kózin tarelkadan kótermesten. – Onda turǵan ne bar? Maǵan túnge qaraı qara nan jeýge bolmaıdy, as­qa­zanym­dy qyjyldatady. Je, jeı ber! Ol sodan dastarqan basyna jaqyn­damady. Kúıeýi asyqpaı asyn iship, turyp ketken soń ǵana tize búkti. Odan ar­tyl­ǵanyn ǵana aldyna jaılap tartyp qoıdy... Bul joqshylyqty qoısańyzshy... Orys tilinen aýdarǵan Shárbaný BEISENOVA.