Instıtýttyq reformalar – ındýstrııalandyrýǵa jol

Elimizde ótken prezıdenttik saılaý Táýelsiz Qazaqstan tarı­­­hyn­da aıryqsha ornymen qalatyny aıqyn. Azamattardyń daýys berýge 95 paıyzdan astamy belsendilikpen qatysyp, sonyń 97,5 paıyzy Elbasy Nursultan Nazarbaevqa óz daýysyn berdi. Osy arqyly qazaqstandyqtar barlyǵymyz úshin tarıhı sheshim qabyldar sátte naǵyz ulttyq birligimiz ben yntymaǵymyzdy dáleldedi. N.Á.Nazarbaev pen Qazaq­stan­nyń búgingi tańdaǵy jetistikteri – elimizdegi atqarylyp jatqan ekonomıkalyq jáne saıası ulan-ǵaıyr ister; qazaqstandyq qoǵam­nyń úzdiksiz órkendeýi; halyqtyń turmys-jaǵdaıynyń turaqty ósýi. Qazaqstan degen ortaq úıimiz­diń ishindegi tynyshtyq pen bereke, bolashaqtaǵy elimizdiń gúl­denýi men árqaısymyzdyń ósip-ónýge degen úmitterimizdiń bári El­basynyń atymen baılanysty. Azamattarymyzdyń Prezı­dent N.Á.Nazarbaevqa joǵary deń­geıde senim artyp, naǵyz Elbasynyń abyroıyn asqaq­tatyp otyrǵany sondyqtan. Otanymyzdaǵy birlik pen yn­tymaq jáne de búgingi Prezı­den­­­­­­timizdiń halyqaralyq arena­daǵy ǵalamdyq bastamalary men sarab­dal saıasaty, ustamdy stra­tegııa­synyń arqasynda elimiz Or­talyq Azııa aımaǵyndaǵy kósh­basshy bolyp otyr. Kúnnen kúnge abyroıy asqaqtap, Qazaqstan ataýy men Elbasy ataýy egiz uǵymǵa aınaldy. HHI ǵasyrdyń ǵalamdyq ta­lapta­ryna saı «Nurly Jol» Jańa Eko­nomıkalyq Saıasatyn usynǵany, saı­laýaldy platformasyndaǵy bes ıns­tıtýttyq reformasy – El­ba­synyń elimizdiń odan ári órke­n­deýi úshin jasap otyrǵan qamqorlyǵy. Aldymen, álemdik ekonomı­kalyq daǵdarysqa qarsy shara retinde ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyq sheńberinde eli­mizdiń ınfraqurylymyn damy­týdyń memlekettik baǵdarlamasy bolyp tabylady. Ekinshiden, sot júıesi men memlekettik qyzmet júıesin jan-jaqty reformalaý, keń kólemde orta tap qurý, qazaq­standyqtardyń turmys jaǵda­ıyn jaqsartý, «Máńgilik El» qundylyq­tary men basqa da basym maq­sattarmen qamtamasyz etý. 26 sáýir kúngi daýys berý nátıje­si Qa­zaqstan halqy osy joǵary maqsat­tarǵa umtylysta ekendigin dáleldedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna kirisý rá­siminde N.Nazarbaev osy ha­lyq bergen mandat arqyly «Men re­formalardy júzege asyrý úshin ózimniń barlyq erik-jigerim­di, sheshimdiligimdi kórse­tip, mem­lekettik apparatty qoǵam­nyń kúsh-jigerin reformalardy oryndaýǵa jumyldyrý nıetindemin», dedi. «El Prezıdenti janynan Jań­ǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Onyń mıssııasy – 5 reformany kezeń-kezeńimen júzege asyrýdy basqarý jáne memlekettik organdardyń, bıznes-sektory men azamattyq qoǵamnyń is-qımylyn úılestirý. Ulttyq komıssııa janynda qura­myn­da bedeldi sheteldik jáne qazaq­standyq sarapshylar bar Halyq­aralyq konsýltatıvtik keńes jumys isteıtin bolady. Bul eń úzdik halyqaralyq tájirıbeni paıdalanýǵa jaǵdaı jasaıdy. Komıssııanyń birinshi otyrysynda men bes reforma boıynsha bizdiń ne istegeli jatqanymyzdy túsindiretin «Memlekettik qurylystyń odan arǵy 100 naqty qadamy» atty Ult josparyn usynamyn. «100 qa­dam» – bul bizdiń jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge, sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda 30 damyǵan memlekettiń qataryna ený jónindegi josparymyz. Re­for­malardy júzege asyrý – alda turǵan 10-15 jylǵa birinshi kezekti jalpyulttyq mindet», – dedi N.Nazarbaev. Osy jańa maqsattarǵa qazaq­stan­dyqtardyń jete alatynyna senim bar. Prezıdent usynǵan «Qa­zaqstan-2030» Strategııasy dittegen jerine jetip, biz ekonomıkasy damyǵan 50 eldiń qataryna enip, halqynyń orta kirisi bar el bolyp otyrmyz. Ǵalamdyq ekonomıkalyq daǵdarystardyń qıyn jaǵdaıynda daǵdarysqa qarsy josparlaý men bas­­­qarýǵa qoldanǵan tıimdi tájirı­bemiz bar. Elimizde qazirdiń ózinde XXI ǵasyr standarttary men talap­taryna sáıkestendirilgen óndiris pen áleýmettik-eńbek qaty­nastary­nyń­ jańa modeli jumys istep jatyr. Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde alǵashqy besjyldyq jumysynyń keıbir nátıjesi boıynsha baǵasy 3 trıllıondyq 770 joba iske asyrylyp, nátıjesinde 75 myń turaqty jumys orny ashyldy. Sonymen birge, ótken jyly 600 mıl­lı­ardtyq 150 joba júzege asyry­lyp,­ 12 myń turaqty jumys orny quryldy. Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasyn jú­zege asyrý jyldary óńdeý óner­­kásibine basty ózgerister engizil­di. Onyń ósimi boıynsha Qa­zaq­stan Keden odaǵy elderi ara­synda kósh bas­tady. Osy 5 jyl­dyń ishin­de óńdeý sektorynda táýel­siz­dik alǵaly bergi jyldardan 2,9 ese kóp tikeleı shetel ınvestısııa­sy tartylǵan. Eksportqa shyǵary­latyn taýarlar tizimi 38%-ǵa, Qazaq­stan ekonomıkasyndaǵy qýat syıym­dylyq 18,6%-ǵa tó­men­­dese, óńdeý óndirisindegi eń­bek ónimdiligi 1,6%-ǵa ósken. Halyq­­aralyq sarapshylardyń pi­kir­­le­rinshe, Qazaqstanda ınnova­­­sııa­lyq damýdyń naǵyz serpilisi boldy. О́ńdeý ónerkásibiniń aýqymy ósip, tıisti kórsetkishter boıynsha óndirý salasynan artyp otyrǵany shyndyǵynda maqtanyshymyzdy týǵyzady. Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrý jobalary nátıjesinde ınfraqurylymdyq baza ulǵaıyp, mashına qurylysy óndirisiniń jańa túrleri – avtokólikter, lokomotıv pen júk temirjol vagondary, aýylsharýashylyq mashınalary, kún batareıalary, taǵy da basqalar paıda boldy. Indýstrııalandyrý kartasy jobasy engizilgeli aıyna 100 mıllıardtan astam teńgeniń ónimi óndiriledi. Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasynyń iske asyrylýynyń ekinshi bes­jyl­dyǵynda tek otandyq qana emes, sheteldik kompanııalar da atsalysatyn bolady. Jalpy, ınvestısııalyq qorjyn 6 trıllıon teńgeni qurap, odan memleketke 15 paıyz úles tıetin bolady. Baǵdarlama boıynsha ekonomıkanyń 12 salasyna basymdyq berilip otyr, onyń ishinde mashına qurylysy da bar. Elimizde 2013 jyly mashına qurylysynyń óndirgen ónimi 854 mıllıard teńgeni qurady, al 2014 jyly 870 mıllıard boldy. Bir qýanyshtysy sol, satyp alynatyn qazaqstandyq taýar kó­lemi ulǵaıyp, jumysy men qyzmeti de ósip keledi. Mysaly, tek ótken jyly ǵana osy úles munaı-gaz sektorynda jalpy 3,86 trıllıonnyń 1,7 trıllıonyn qurady. «Qazaqstanda jasalǵandy satyp al» patrıottyq úndeýi tek qa­rapaıym azamattarǵa ǵana emes, óndiris oryndaryna da arnalǵan. Biz sol baǵytta júıeli túrde jumys jasap, ulttyq kompanııalarmen jáne aımaqtardyń ákimshiligi arqyly iri taýar óndirisshilermen tıisti memorandýmdar jasaýdamyz. Joǵaryda atalǵandar jetis­tikterdiń shegi emes. Qazaq­stan­nyń mashına jasaýshylary ındýs­trııa­landyrýdyń aldaǵy bes­jyl­dy­ǵynda óndiris kólemin eki ese­ge arttyryp, ónim kórsetkishin 2 trıl­lıonǵa jetkizýdi maqsat etýde. Bul – múmkin bolatyn esep. О́tken jyly 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq da­mýdyń memlekettik baǵdarlamasyn jasaýda mashına qurylysy 189 mıllıard teńgeden astam kólemde 6 basym baǵyt bo­ıyn­sha 64 keleshegi bar joba alyndy. Onyń arasynda – avtobýs shyǵarý, suıytylǵan gazben ju­mys isteý, jańa úlgidegi órt són­dirý kó­ligi, temirjol kóligin bas­qa­rý júıesi, qorshaǵan orta jaǵ­da­ıy men ekologııa­lyq monıtorıng júıe­sin avtomat­tandyrý, aýyl­­sharýashy­lyq tehnıka­syn jınas­tyrý, kombaın ­zaýyty, jolaý­­shy­lar teplovozy men karer avto­­kólik­teri teh­nıka­syn óndirý, t.b. bar. Aldymyzda 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasy sheń­berinde atqarylatyn kóp ister tur. Bizdiń oıymyzsha, óndirý salasy eńbek ónimi men belsendiliktiń dá­ıim ósýiniń jáne elimiz ekono­mı­kasy­nyń jetekshi kúshine aınalýǵa tıisti. Memleket basshysy mashına jasaý salasyn ındýstrııalandyrýdyń júregi men ustyny dep baǵalap, aıryqsha jaýapkershilik júktedi. Indýstrııalandyrýdyń júrek so­ǵysy – elimizdiń ekonomıkalyq je­­tistigin quraıtyn mańyzdy bir sala. Sondyqtan Qazaqstan mashı­na jasaýshylary ózderiniń bar bilimi men tájirıbelerin Memleket bas­shysynyń «Memlekettik qury­lys­tyń odan arǵy 100 naqty qadamy» atty Ult josparyndaǵy baǵdar­lamalar men básekelestikti júzege asyrýǵa jumsaıdy. Biz Elbasy, Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevqa qazaq­stan­dyq­tardyń jan-júrekterimen qoldaýyna, shynaıy halyqtyq baǵa­ǵa ıe bolýyna qosyla otyryp osyn­daı jaýap beremiz. Meıram PIShEMBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstan Mashına jasaý odaǵynyń tóraǵasy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.