Árkim birge oqyǵan turǵylas kýrstastaryn umytpaı, solardyń ishinen keıinde jarqyrap shyǵyp, el aýzyna ilikkenderin maqtan tutyp jatatyndyǵy zańdylyq. Bulardyń bes jyl birge oqyǵan qyz-jigitterden de túrli deńgeıdegi basylymdardyń tizginin ustaǵan kásipqoı jýrnalıster de, bilikti ǵalymdar men ataǵynan at úrketin aqyn-jazýshylar da kóptep shyqty. Olar Kópen Ámirbek, Marat Qabanbaı, Baqytjan Maıtanov, Maqulbek Rysdáýlet, erli-zaıypty Qaıyrbek Asanov pen Kúlásh Ahmetova, Káken Qamzın, О́ris Iаshúkirqyzy, Beısenbaı Súleımenov, Svetlana Býrataı bolyp jalǵasa beredi.
Joǵaryda attary atalǵan kýrstastary sekildi Ońdasyn da – qyrdaǵy aýyl balasy. Iаǵnı ol 1950 jyldyń mamyrajaı mamyr aıynda elimizdiń shyǵys óńirindegi jeri kórkem, halqy qazaqy Zaısan aýdanyndaǵy Saryjyra aýylynda ómirge keledi. Biraq basqa kýrstastarynan ózgesheligi sol, qazaq mektebin О́skemen syndy sol tusta ulttyq sıpaty meılinshe basqa keıiptegi shaharda oqyp bitiredi. Jambyl atyndaǵy birden-bir qazaq mektep-ınternatynda oqýy oǵan paıdaly bolmasa zııanǵa shyqpaǵan. Demek qalada oqyǵandyǵynyń arqasynda aýyl balasyna tán buıyǵylyqtan ada, tik júrip, týra sóıleıtin, jan saraıy búkpesiz bozbala bolyp qalyptasty.
Ońdasyn bir jaqsysy keıbireýler sekildi eki tildi aralastyryp shúldirlep ketken joq. Osy turǵydan alǵanda ol ózin atalǵan mekteptegi qazaq ádebıeti men tiliniń muǵalimi Ǵ.Álimbaevaǵa qaryzdarmyn dep biledi. Al bul kisi pedagogıka salasyndaǵy ózindik izdenisimen esimi el kólemine tanylǵan ustaz bolatyn. Aıtpaqshy, Ońdasynnyń asqaraly alpys jyldyǵy sol aıaýly ustazdarynyń uıǵarymymen osy bilim uıasynda da atalyp ótti. Al onyń da sebebi joq emes. Iаǵnı munyń alǵashqy shyǵarmashylyq talpynysy mektepte júrgende bastalyp, maqala, áńgimeleri túrli deńgeıdegi basylymdarda basyla bastaǵan-dy.
Keıin ol talaby da kádege jarap, mektepti bitirgen soń, bir jyl oblystyq «Kommýnızm týy» gazetinde korrektor bolyp qyzmet atqardy. «Az ýaqyt bolsa da, ol da bir ómir mektebi boldy», dep eske alady búginde. Budan keıin Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine kelgende baspasózde jarııalanǵan dúnıeleri men oblystyq basylymda qyzmet etkendigi nazarǵa alynǵan. Al onyń arada onshaqty jyldan soń Almaty Joǵary partııa mektebiniń jýrnalıstıka fakýltetin qyzyl dıplommen aıaqtaǵany, oblystyq gazet pen oblystyq radıoda jıyrma jyldaı qyzmet atqarǵany keıingi áńgime.
Budan keıin ol respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi qyzmetine kelgen. Al onyń aldynda bul qyzmetti kezinde uzaq jyl oblystyq gazettiń redaktory bolǵan Muqan Ábýǵalıev syndy ustazy abyroımen atqarǵan edi. Sol sebepten de Ońdasyn bas basylymnyń tabaldyryǵyn alǵashqyda ımene attaǵany da ras. Bir jaqsysy, «Egemenniń» sol kezdegi bas redaktory Sherhan Murtazanyń oryndy talap, baǵyt-baǵdarymen tez arada egemendikterdiń sapynan tabyla bilgen. Ásirese sol shaqtaǵy týǵan jeri Zaısan aýdanyndaǵy zilzala kezinde jazǵan jedel habar, reportajdary basylym betinde kúndelikti jarııalanyp jatty.
Ońdasyn Elýbaı el basylymy «Egemende» shırek ǵasyr eńbek etken eken. Onyń sonsha ýaqytta birinshi kezekte elimizdiń shyǵys óńiriniń shejiresin qalammen órnektegeni, osy óńirdegi malshy, kenshi, ánshi-kúıshi, ulaǵatty ustaz ben basqa da san túrli mamandyq ıeleriniń beınesin somdaǵany shyndyq. Al ekinshi kezekte egemen el sportshylarynyń táýelsizdikten keıingi tynys-tirshiligin tynbaı jazǵany gazettiń san myńdaǵan oqyrmanynyń esinde bolar.
Ońdasynnyń sport taqyrybyna kelýi kezdeısoq emes-ti. Ol týǵan jeri Saryjyradaǵy bastaýysh mektepte oqyp júrgende pımaǵa konkı, shańǵyny ilip alyp, ózi tustas balalarǵa bas bola júrip osyndaǵy Mójik, Aqataı ózenderiniń ústinde jarys uıymdastyrýdan sharshap, shaldyqpaıtyn-dy. Sonda tipti sıyrdyń qatqan qıyn dop qylyp ózderinshe hokkeı oınaıtyndaryn qaıtersiń! Sol shaqtarda onyń tipti syryqpen sekirip, júgirýden júz metrlik qysqa jarysqa qatysqany taǵy bar.
«Egemende» eńbek ete júrip jeti birdeı Olımpııa oıyndary men bes álem birinshiligine, Parıj ben Seýlde ótken fýtboldan álem kýbogi dodasyna, basqa da dúbirli jarystarǵa baryp, tamashalap qana qoımaı, alystaǵy qurylyqtardan reportaj, sýrettemelerdi burqyratyp jazýy sol balalyq armannyń basqasha sıpatta júzege asýy dep bilemiz. Sondaı álemdik saıystardyń birine barý úshin astyndaǵy temir tulparyn satyp jibergeni de bar. Joǵaryda shapshańdyq munyń basty qasıetteriniń biri dedik. Sonyń taǵy bir dálelindeı, álgindeı dúbirli dodalardan keıin arada birer aı ótpeı jatyp onyń jol sapar hıkaıalary oqyrman qolyna kitap bolyp jedel jetetin. Bul turǵydan alǵanda ony keshegi sport taqyrybynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Seıdahmet Berdiqulov syndy ataǵy jer jarǵan jýrnalıst-jazýshynyń Nesip Júnisbaı, Baqtııar Taıjan, Qydyrbek Rysbek sekildi shákirtteriniń qatarynan tabyla bilgen azamat dese jarasady.
Shyndyǵynda sport taqyrybyna jıyrmadan astam kitap jazý – ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin jankeshti erlik. Endi sol kitaptardyń ataýlaryna úńilip kórelikshi. «Shymyr keler shyǵystyń ul-qyzdary», «Janarymda – jasyl qurlyq», «Alaman – Parıj-Sıdneı: sańlaqtar samǵaýy», «Ejelgi Ellada elinde», «Na zemle drevneı Ellady», «Týrın taǵylymy», «Ýrokı Týrına», «Alashty asqaqtatqan Azıada», «Zolotaıa Azıada Kazahstana», «Jeńis jalaýyn jelbiretken jeteý». Mine, sol kitap ataýlarynyń ózi kóp nárseni aıpaı-aq ańǵartyp turǵan joq pa?
Al keıingi úsh-tórt jylda týǵan ólke, qazaq elin sporttaǵy eleýli jetistikterimen tórtkúl dúnıege áıgilegen juldyzdy shaqtaryna arnalǵan tórttomdyq túrli-tústi, ásem bezendirilgen fotoalbom jınaǵy jaryq kórdi. «Aıshylyq alysqa alty sapar», «О́mirdi sýretpen órnektep», «Alashty asqaqtatqan Azıada – Zolotaıa Azıada Kazahstana», London olımpıadasy týraly shyǵarǵan «Jeńis jalaýyn jelbiretken jeteý», «Alataýdy dúbirletken 11 kún» atty fotoalbom kitaby oqyrmandardyń laıyqty baǵasyna ıe boldy. Avtordyń osydan eki jyl buryn Almatydaǵy «Alataý» baspasynan memlekettik tapsyryspen 5 myń danamen «Dúnıeni dúbirletken jeti doda» atty fotoalbom kitaby jaryq kórdi. Sport taqyrybynan basqa kitaptary da jeterlik. Onyń túsirgen fotolarynyń ózi 5 mıllıonnan astam. 300 saǵattyq beınesıýjeti munyń syrtynda. Sonyń bári onyń arhıviniń tarıhı qundylyǵyn aıǵaqtasa kerek.
Ońdasynnyń burynǵy, qazirgi sport sańlaqtarymen jaqsy tanys, jyly qarym-qatynasta bolǵanyn da bilemiz. Ol Máskeý Olımpıadasynyń chempıony Jaqsylyq Úshkempirovpen jaqsy aralas-quralas boldy. Jaqsylyq erterekte turaqty túrde ótkizilip turǵan aıtýly balýan Bolat Turlyhanovtyń dástúrli týrnıriniń qurmetti qonaǵy retinde Semeıge jıi kelip turatyn-dy. Sonda Ońdasynnyń meni ataqty balýanmen tanystyrǵany bar. Al men bolsam Jaqsylyqty stýdent kezinen biletinmin. Biraq arada shırek ǵasyr ótip ketken soń, onyń esinde joq shyǵarmyn dep úndemegenmin. Sóıtsem, Jaqań meni umytpapty. Iá, Jaqsylyq jaryqtyq ómirde meılinshe qarapaıym jan edi ǵoı.
2001 jyly Ońdasynnyń sport taqyrybyna jazylǵan bes kitabynyń tusaýkeserine Olımpıada chempıony, jelaıaq qyzymyz Olga Shıshıgına arnaıy kelgen. Sebebi ol máre syzyǵynan birinshi bolyp júgirip ótkende ony birinshi bolyp quttyqtaǵan Ońdasyn eken. Sonda jýrnalıster túgili, sport basshylarynyń ózi Olgaǵa sonsha senim arta qoımaǵan. Muny da áriptesimizdiń kóripkel elgezektigi dep bilgen jón.
Ońdasyn Elýbaı – kópjylǵy jýrnalıstik eńbegi laıyqty baǵasyn alyp kele jatqan qalamger. Sonyń aıǵaǵyndaı ol memlekettik marapat – «Qurmet» ordeniniń, Qazaqstan Respýblıkasy Qurmet gramotasynyń, onǵa tarta medaldyń ıegeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, О́skemen qalasy men Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń qurmetti professory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Qazaqstannyń qurmetti sport qyzmetkeri. Túrli dárejedegi gramotalary men merekelik medaldary jetip-artylady.
Onyń úlgili otbasynyń otaǵasy ekendigin de aıta ketkenimiz jón. Qudaı qosqan jary Júrsin – ulaǵatty ustaz. Qyzdary Raıhan men Ásem – bilikti maman. Ońdasyn men Júrsin – búginde shóbere súıip otyrǵan baqytty ata-áje. Al halqymyzda shóbereniń qolynan sý ishken jan jumaqqa barady degen sóz bar.
Buǵan alyp-qosarymyz – Ońdasyn áriptesimiz qazir de shyǵarmashylyq izdeniste. Jaqynda ǵana Almatydan «Kózden ketse de...»degen estelik kitaby jaryq kórdi. Ol kitapta qazaq eliniń abyroıyn asqaqtatqan sport sańlaqtary Jaqsylyq Úshkempirov, Samat Ramazanov, ekstra klasty tóreshi Túsiphan Saıhanov, bokstan Odaq chempıony atanǵan Marat Ormanbetov, 30 jasynda sambo kúresinen Máskeý qalasynyń eki dúrkin chempıony atanǵan, alaıda nebári 30 jyl ǵumyr keshken Marat Imashev, taǵy basqa ataqty sportshylar, óńir damýynyń órkendeýine erekshe úles qosqan, bul kúnderi aramyzda joq ardagerler týraly sóz bolady. Sondaı-aq áriptesimizdiń «Bul – kóshpeliler Olımpıadasy» atty jańa fotoalbom kitaby Olımpııa oıyndary men Álem chempıonattarynda, el birinshilikterinde top jarǵandarǵa arnalǵan.
Men keıde ázildep on jylda bir óleń jazatynym bar deımin. Búgingi keıipkerimniń elýjyldyq mereıtoıynda «Shyǵysta jigit bar ma Ońdasyndaı, Qalamy Qambar batyr jorǵasyndaı. Balzaktaı burqyratyp tez jazasyń, Sózińniń salmaǵy bar qorǵasyndaı», dep bastalatyn jyrdy jazǵanyma shırek ǵasyr ótken eken. Iá, shyn júrekten shyqqan sol sózge ne alyp-qosarsyń! Jasaı ber, jasampaz jýrnalıst baýyrym!
Dáýlet SEISENULY,
jýrnalıst-jazýshy, «Egemenniń» ardageri
