On oqtyń jeteýi Shymkent qorǵasynynan quıyldy

Qurylysy ótken ǵasyr­dyń 30-jyl­dary bastal­ǵan zaýyt so­ǵys bastalǵan tus­ta óndi­risti ulǵaıtyp qor­ǵasyn bal­qytýdan rekord­tyq kórset­kishterge jetti. Elimizde búkil qorǵasyn ón­dirisiniń 90%-y, KSRO boıyn­sha 70%-y osy Shym­kent qorǵasyn zaýytyna tıe­sili boldy. Sondyqtan so­ǵys jyldarynda atylǵan ár­bir on oqtyń jeteýi osy me­tallýrgııalyq kombınat­tyń óniminen jasaldy. Sol sebepti Shymkent qorǵasyn zaýyty tek qalanyń emes, kúlli eldiń maqtanyshy bolyp qala bermek.

Jalpy, óndiris ornynyń tarıhyna qysqasha úńilsek, zaýyt sonaý 30-jyldary KSRO aýmaǵynda júrgizilgen ındýs­trııalandyrý saıasa­tynyń nátıjesinde paıda bolǵan. Ká­siporynnyń she­jiresi týraly málimet izdes­tirgenimizde mynadaı derekter kózimizge shalyndy.

Negizinde qorǵasyn zaýy­tynyń qurylysy Qarataý etegindegi Ashysaı ken ornyn ıgerýge baılanysty júr­gizildi. KSRO zamanynda ekonomıkany besjyldyqtar­ǵa bólip damytý keńinen qol­danyl­dy. Osyǵan oraı birinshi besjyldyqta burynǵy Oń­tústik Qazaqstan oblysynda jańa zaýyt-fabrıkalar qurylysy óte ekpindi túr­de salyndy. Al qorǵasyn zaýy­­tyn turǵyzýǵa ókimet bel sheshe kiristi. Ol úshin búkil kúshti jumsap respýblıka men KSRO-nyń túkpir-túkpirinen jumysshylar men mamandardy jumyl­dyr­dy. Tabandy eńbek nátıje­sinde 1934 jyly qańtarda zaýyttyń alǵashqy kezeńi iske qosyldy. Sol kezdiń ózinde-aq onyń óndiristik qýa­ty bú­kil elimizdegi qorǵasyn zaýyt­tarynyń dárejesinen asyp tústi. Tarıhı oqýlyqta kórse­tilgendeı, 1914 jyly kúlli patshalyq Reseı óndir­gen qorǵasynnan ónimdi 43 ese artyq berdi. Zaýyt iske qosylǵan soń onyń óndiristik qýatyn arttyrý jyl­dan-jyl­ǵa ulǵaıa berdi. Má­selen, 1936 jyly Ashysaı kenishindegi ken ıgerý aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,5 esege, qorǵasyn zaýytynda ónim shyǵarý 2 esege artqan. Al 1938 jyly kásiporyn jospardan tys 5,5 mln somnyń ónimin óndirip, elimizdegi tústi metallýrgııa zaýyttarynyń arasynda birinshi bolyp metall qorytý jónindegi jospardy asyra oryndaıdy. 1939 jyly janqııarlyq eńbek­tiń nátıjesinde shymkenttik metal­lýrgter búkil odaq­ta óndiriletin qorǵasynnyń 60%-dan astamyn shyǵardy. Sosıalıstik ja­rys pen stahanovshylar qoz­ǵalysyn barynsha óristetip, eńbekte jetken eren tabys­tary úshin Lenın ordeni ta­bys­taldy. Bul sol kezde kásip­oryndar men uıymdarǵa beri­letin memlekettiń eń joǵarǵy marapaty edi.

Soǵys bastalǵan jyly zaýyt óndirisin maıdan dalasynda oq-dárige qajetti shıkizat­pen qamtamasyz etýge beıimdedi. Sóıtip, 1941 jyldyń sońyna qaraı ortasha aılyq eńbek ónimdi­li­gi aldyńǵy kezeńmen salys­tyrǵanda 20%-ǵa jýyq artty. Zaýyt birneshe jańa ónim túrlerin shyǵardy. Olardyń qatarynda vısmýt, babbıt, metall sýrmasy, qorǵasyn men qorǵasyn prokaty, basqa da ónimder bar. Soǵystyń alǵashqy kezeńin­de jaý qo­lynda qaldyrmaý maq­satyn­da KSRO-nyń batys óńir­lerinen kóptegen zaýyt-fabrıka elimizge kóshirildi. So­lardyń ishinde 1941 jyldyń aıaǵynda Voronej zaýytynyń ustalyq-press mashına jasaý jabdyqtary evakýasııalanyp, Shymkent qorǵasyn zaýytynyń mehanıkalyq seh aýmaǵyna ornalastyryldy. Kásiporyn janynan Podolsk qorǵasyn-pro­kat zaýyty da jaıǵasty. So­dan óndiris kólemi ul­ǵaıyp qo­symsha qor­ǵasyn qubyr­lary, ılem, prokat shyǵaryldy.

«Shymkent maıdanǵa, elge óndiristik aýqymda qorǵasyn, snarıad, kómir, maqta, astyq, et, dári-dármek, kıim-keshek, eltiri, sabyn, maı, kókónis, jemis-jıdek jetkizip otyrdy. Bul Jeńis arsenalyna qosqan úlken úles boldy», dep jazylǵan tarıhı derekte. Bul jerde Shymkent dep sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy retinde aıtylyp otyr. Soǵystan ke­ıin­gi jyldarda da kásip­oryn turaqty jumys istep, talaı jumyskerlerdiń eńbek ornyna aınaldy. Maıdan dalasynan oralǵan sarbazdar qarýyn tastap osy zaýyt­ta jańa eńbek maıdanyn bas­tady. Shymkenttik maıdan­gerlerdiń kópshiligi jas ke­zinde qorǵasyn zaýytyn­da istegen qarapaıym jumysshy, ma­mandar edi. Zaýyt qala­qu­raýshy kásiporyn esebin­de talaı jyl shahar turǵyn­da­rynyń jumys pen qalaǵa paı­da ákelgen tabys kózi bolyp keldi.

Qazirgi tańda zaýyt aýmaǵy jeke ınvestor­ǵa berilip, ol jerden jekemenshik ındýs­trıaldy aımaq boı kóterdi. Investor búgingi tańda arnaıy kásiporyn ashyp, qorǵasyn qaldyqtaryn te­reń óńdeýdi qolǵa alǵan. Zaýyt jabylyp burynǵy ornynan esh nárse qalmasa da, je­ńis­ti jaqyndatqan dańqty ká­siporyn retinde halyqtyń esinde máńgi saqtalary haq. Biz aıtpaq bolǵan Shymkent qorǵasyn zaýytynyń qysqa­sha tarıhy osyndaı.

ShYMKENT