О́sim bar, óristete alsaq ıgi...

Belgili bir jetistikke jetýden bólek, ony baıandy etip, ustap qalý da ońaı sharýa emes. Ishki jalpy ónimniń (IJО́) joǵary kórsetkishin saqtaý úshin ekonomıkany ártaraptandyrý kerek. Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri Azamat Ámrınniń aıtýynsha, mınıstrlik qazir osy baǵytqa basymdyq berip otyr.

– Ártaraptandyrý – elimizdiń ekono­mı­kalyq saıasatynyń negizgi baǵyt­tary­nyń biri. Búginde ekonomıka qury­lymy birtindep ózgerip, óńdeý sektoryna basymdyq berilip jatyr. Mysaly, 2010 jyly IJО́-degi óńdeý úlesi 11,3%-dy qurasa, 2024 jyly 11,9%-ǵa jetti. Bas­qasha aıtqanda, biz az óndiremiz, biraq kóp óńdeımiz. Bul – ekonomıkany ártarap­tandyrý aıasynda kórsetilgen maqsatty memlekettik qoldaýdyń nátıjesi. Qyzmet kórsetý sektorynda da IJО́-degi úlesi jyl saıyn artyp keledi. Mysaly, 2010 jyly bul kórsetkish 51,7% bolsa, 2024 jyly – 58,4% boldy, – deıdi A.Ámrın.

Damyǵan elderde halyqtyń basym bóligi qyzmet kórsetý salasynda jumys isteıdi. Mysaly, EO elderinde qyzmet kórsetý IJО́-niń 65%-ynan astamyn, Ulybrıtanııa men Sıngapýrda – 72,5%-dy, Shveısarııada 71%-dy quraıdy. О́ńdeý ónerkásibi róliniń artýy jańa jumys oryndaryn ashýǵa, otandyq ónimniń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, eksport áleýetin keńeıtýge sep bolady.

Osy jyldyń ekinshi jartysynda ekonomıkanyń ósýine keri áser etýi múmkin qaýip te joq emes. Ásirese syrtqy faktor shatqaıaqtap tur. Sáýirden bastap syrtqy jaǵdaılar kúrt nasharlady. AQSh-tyń jańa tarıftik saıasaty, OPEC+ uıymynyń munaı óndirýdi táýligine 411 myń barrelge arttyrý týraly sheshimi «qara altyn» baǵasy­nyń quldyraýyna ákeldi. Saýda soǵys­tary, logıstıkalyq marshrýttardyń buzylýy, halyqaralyq qarjy naryǵyndaǵy qubylmalylyq álemdik ekonomıkaǵa qaýip tóndiredi. Sáıkesinshe, bizge de keri áser etedi. Degenmen vıse-mınıstr alańdaýǵa negiz joq deıdi.

– Jalpy, 2025 jylǵy ekonomıkalyq saıasat makroekonomıkalyq turaq­ty­lyqty saqtaý, ınvestısııalar tartý, naq­ty sektordy damytý arqyly teńgerimdi ekonomıkalyq ósimdi kóbeıtýge baǵyt­talǵan. Sondaı-aq otandyq kásip­oryn­dardy jahandyq qosylǵan qun tizbek­terine qosý – mańyzdy mindetimiz. Úkimettiń kúsh-jigeri qurylymdyq reformalar júrgizýge, eksport geografııa­syn keńeıtýge, ınvestısııalar tartýǵa, ekonomıkany lıberalızasııalaýǵa jum­salyp jatyr. Eksportqa baǵyttalǵan, ımportty almastyratyn tereń qaıta óńdeý klasterlerin damytý maqsatynda qazir 17 iri joba aıqyndaldy. Olarǵa metaldardy tereń óńdeý, munaı-gaz, kómir hımııasy, aýyr mashına jasaý, ýran ónerkásibi, avtokomponentter men tyńaıtqyshtar óndirisi, týrızm salasy, taǵy basqalary kiredi. Sony­men qatar táýekelderdi azaıtý men azamat­tardyń ál-aýqatyn arttyrý úshin kásip­kerlikti damytý ári qaraı jalǵasady. Memlekettik qoldaý sharalary men jańa retteýshi saıasattyń arqasynda 2030 jylǵa deıin ShOB-tyń IJО́-degi úlesin 40%-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Sıfrlyq ınfraqurylym da qarqyndy damyp jatyr. Aldaǵy bes jylda IT-qyzmetterdiń eksporty kem degende 1,5 mlrd dollarǵa jetedi dep josparlanyp otyr. Ekonomıkalyq ósimniń mańyzdy draıverleriniń biri – tikeleı sheteldik ınvestısııalar jyl saıyn kem degende 24-25 mlrd dollarǵa tartpaq, – dep túsindirdi A.Ámrın.

Baıqaǵanymyzdaı, alǵashqy tórt aıda ekonomıka aıtarlyqtaı joǵary qarqynmen ósken. Bir qaraǵanda, óte jaǵymdy kórinis. О́nerkásip, saýda, kólik, qurylys – barlyǵy joǵary ósim kórsetip otyr. Ásirese kólik salasynyń 22%-dan joǵary ósýi el ishindegi logıstıka men saýda aınalymynyń jandanýyn aıqyn tanytady. Sondaı-aq óńdeýshi ónerkásip pen mashına jasaý salasyndaǵy ósim ekonomıkanyń qurylymdyq damýyna oń yqpal etedi. «Ekonomıkalyq zertteý­ler ınstıtýty» Makroekonomıkalyq zertteýler jáne boljaý ortalyǵynyń aǵa sarapshysy Ramazan Esenǵazıevtiń aıtýyn­sha, ósimniń syrtqy faktorlarǵa tym táýeldi ekenin eskerý qajet.

– Álemdik munaı baǵasynyń qul­dyraýy, geosaıası turaqsyzdyq, jahan­dyq ekonomıkalyq baıaýlaý elimizdiń eksporttyq tabysyna keri áser etýi múmkin. Munyń bári ásirese, munaı men metalǵa táýeldi ekonomıka úshin mańyzdy táýekel. Taǵy bir alańdatarlyq jaıt – jeke ınvestısııalar kóleminiń tómen­deýi. Qazirgi ósim negizinen memlekettik shyǵyndar arqyly saqtalyp otyr. Eger jeke sektor belsendiligi artpasa, memlekettik resýrstardyń shekteý­ligi uzaq merzimde ekonomıkalyq ósimdi te­jeıdi. Sondyqtan ınvestısııalyq klımatty jaqsartý, kásipkerlikke jaǵdaı jasaý – basty mindetterdiń biri. Aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy ósim baıaýlaǵanymen, onyń áleýeti joǵary. Alaıda bul salanyń tehnıkalyq jabdyqtalýy, sý resýrstary máselesi, ınvestısııa tap­shy­lyǵy sheshimin tappaıynsha, aýyl sharýa­shylyǵy ekonomıkanyń draıverine aınala almaıdy, – deıdi sarapshy.

Úkimet jyl sońyna deıin 5,6%-dyq IJО́ ósimin josparlap otyr. Bul maqsatqa jetý – óńdeýshi ónerkásip, munaı óndirisi, ınfraqurylymdyq jobalar, kólik áleýe­tin arttyrý, sıfrlyq, agrarlyq sektorlardy damytý sııaqty baǵyttardyń tabys­ty iske asýyna baılanysty. Degenmen, joǵaryda jazǵanymyzdaı, qaýip te joq emes. «Basty maqsatqa jetemiz be, joq pa?» degen suraqqa «Halyk Finance» taldaý ortalyǵynyń sarapshysy Saltanat Igenbekova jaýap berdi.

– Qarqyndy ósimge qaramastan, jyl sońynda josparlanǵan 5,6% deńgeıindegi IJО́ ósimine jetýimiz múmkin. Biraq dóp basyp aıta almaımyz. Bul kórsetkishke jetý elimizdiń ishki ekonomıkalyq bel­sendiligimen qatar, syrtqy ortadaǵy jaǵ­daılarǵa da tikeleı baılanysty. Bizdiń boljamymyz boıynsha, 2025 jyldyń qorytyndysynda IJО́ ósimi 5,3% deńgeıinde qalyptasýy múmkin, – deıdi S.Igenbekova.

Sarapshy mundaı konservatıvti boljamdy birneshe faktorǵa súıenip aıtyp otyr. Birinshiden, munaı baǵasynyń qubylmaly sıpaty – negizgi qaýipterdiń biri. Eger «Brent» markaly munaıdyń baǵasy biz kútkendegideı, ortasha jyldyq 70 dollar deńgeıinde emes, odan tómen bolsa, eksporttyq kiristerdi qysqartyp, memlekettik túsimder men ınvestısııalyq belsendilikke qysym túsirýi múmkin. Munaı salasyna táýeldilik áli de joǵary bolǵandyqtan, álemdik naryqtaǵy terbe­lister ekonomıkalyq ósimdi tejeıtin faktorǵa aınalady.

Ekinshiden, Ulttyq banktiń qatań aqsha-nesıe saıasaty ishki suranysty shektemek. Joǵary mólsherlemeler nesıege qoljetimdilikti tómendetip, kásipkerlik belsendilik pen tutyný deńgeıin tejeıdi. Bul óz kezeginde ishki naryqtaǵy aınalymdy baıaýlatyp, qyzmet kórsetý men óndiris sektorlaryndaǵy ósim qarqynyn báseńdetedi.

Úshinshiden, jańa ınvestısııa­lar kóleminiń tómen deńgeıi de aıtar­lyq­taı alańdaýshylyq týdyrady. Investor­lardyń belsendiligine áser etetin faktorlar qatarynda quqyqtyq retteýdiń turaqtylyǵy, ınfraqurylymnyń sapasy, ınstıtýsıonaldyq senim bar. Eger osy baǵyttarda aıtarlyqtaı ilgerileý bolmasa, ınvestısııalyq aǵynnyń baıa­ý­laýy jalpy ekonomıkalyq ósimge yqpal etedi.

Bári ońynan bolsyn desek, naqty strategııalyq joba-josparǵa den qoıý kerek. Ekonomıst Saparbaı Jobaev eń aldymen, energetıka sektoryna erekshe kóńil bólý qajet deıdi.

– Munaı-gaz, kómir, elektr energııa­syn óndirý – elimizdiń barlyq ekono­mıkalyq salalaryna tikeleı áser ete­tin negizgi tirekter. Búginde elimizdegi elektr energııasynyń shamamen 70%-y kómirden óndiriledi. Bul model uzaq­merzimdi turaqty damýǵa sáıkes kel­meıdi. Sondyqtan biz balamaly energe­tıkaǵa kóshý nemese gaz negizindegi gene­rasııaǵa beıimdelý týraly naqty she­shim qabyldaýymyz qajet. Qazir bul baǵyt­taǵy jumystar baıaý júrip jatyr. Aıtalyq, 2017 jylǵy EKSPO kezinde balamaly energııa úlesin 20-30%-ǵa jet­kizý jospary aıtylǵanymen, búginde kórsetkish nebári 4-5% deńgeıinde qalyp otyr. Sol sııaqty metallýrgııa salasynda da aıtarlyqtaı qıyndyq bar. Elimiz paıdaly qazbalarǵa baı bolǵanymen, óńdeý tereńdigi jetkiliksiz. Biz kóbine jartylaı shıkizatty shetelge jóneltemiz. Mysaly, mys nemese temir kenderin azdap baıytyp, Qytaıǵa nemese Reseıge eksporttaımyz. Bul bizdi qosymsha qun qalyptastyrý múmkindiginen aıyrady. Uzaq jyldar boıy metallýrgııa zaýyttaryn salý josparda bolǵanymen, naqty nátıjeler áli mardymsyz, – deıdi maman.

Aýyl sharýashylyǵy men tamaq ónerkásibi – taǵy bir strategııalyq ma­ńyzdy baǵyt. Elimiz aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń úshten ekisin eksporttaı alady, biraq bul negizinen shıkizat kúıinde júzege asady.

– Biz etti, bıdaıdy, undy shetelge jiberemiz, alaıda tereń óńdelgen, uzaq saq­talatyn ónimder men taǵamdyq qos­palardy ózimiz óndirmeımiz. Bul ba­ǵyt­taǵy áleýetimiz zor, biraq óńdeý ınfra­qurylymy men tehnologııasy jetis­peıdi. Keıbir sheshimder fermer­lerdiń jumysyna kedergi keltirip jatyr. Mysaly, teri men jún eksportyna shekteý qoıý óndiris qaldyqtaryn ysyrap etýge ákeledi. Biz aýyl sharýashylyǵy ónimderimen tek Ortalyq Azııany ǵana emes, Taıaý Shyǵys pen Kavkaz aıma­ǵyn da qamtamasyz ete alatyn áleýetke ıemiz. Sońǵy, mańyzdy sala – logıstıka. Elimizdiń geografııalyq ornalasýy – úlken múmkindik. Reseı men Iran arqyly ótetin dástúrli joldar jabylǵandyqtan, Qytaı men Eýropa arasyndaǵy júkterdiń aǵyny elimiz arqyly ótip jatyr. Bul – bizdiń artyqshylyǵymyz. Temirjol men avtojoldardy damytý – ekonomı­ka­lyq ósimniń bir kózi. Alaıda bul sala­daǵy jetistik kóbine syrtqy geosaıası faktorlardyń áserimen qalyptasyp otyr, – dep túıindedi sarapshy.