MINAJAT

1. MEKKEDE Bul maqalada men 2004 jyly naýryzda Elbasymen Saýd Arabııasyna barǵan sapardy sóz etkeli otyrmyn. Ol týraly “Egemen Qazaqstannyń” bizben birge bolǵan tilshisi jaqsy jazdy da. Biraq myna jazbada sol sapardyń múmkindiginshe rýhanı jaǵyn kóbirek sóz etkendi murat ettik. – Sizdi Prezıdent shaqyrady, – dedi kómekshi biz Rııadtaǵy kelissózderden keıin Jıddaǵa qaraı áýege kóterilgende. Maqsatymyz – Mekkege baryp ýmra jasaý-tyn. Ornymnan turyp, aldyńǵy salondaǵy Nuraǵań kabınetiniń esigin ashtym. – Kel, kel, Ábeke, – dedi ol kisi. El­basy meni ádette osylaı ataıdy. Ihramǵa kirip úlgeripti. Sóıtsek, Mekke mańyn­daǵy mıqatqa jaqyndap qalyppyz. Nuraǵań mıqatta eki rakat namaz oqý kerektigin bilip, meni ádeıi shaqyrǵan. Bul Elbasynyń qaýyrt qyzmet ústinde júrse de, Islam rásimderin esten shyǵarmaı ýmra talaptaryn yjdahattap, ony oryndaýǵa daıyn ekendigin baıqatty. Osy rette álemniń bir jarym mıllıard musylmandary namaz oqý úshin kúnine bes ret júzin buratyn Mekke men ondaǵy múbarak Kaǵbanyń tarıhy jaıly aıtpaı ketsek áńgime júıesiz de, tolymsyz bolar edi. Qasıetti Quran men hazreti paıǵam­barymyzdyń (s.a.ǵ.s.) hadıs sháripteri jáne jalpy Islam dini jaıly rıýaıat­tarda Allataǵala perishtelerine jer be­tine halıfasy (orynbasary) etip Adama­tany (ǵ.s.) jiberetindigi jaıly málim­degende perishteler: “Biz Seni maqtap, qasterlep júrgende, jer betine kúná­harlyq jasap, qan tógetindi jiberesiń be?”, – deıdi. Allataǵala ashýlanǵanda perishteler Oǵan jaqyndap, ámirine baǵynatyndyqtaryn baıqatyp, taǵyn aınala bastaıdy. Sóıtip, olar ózderin qudireti kúshti Táńiri keshirgenshe taǵyn jeti ret aınalyp (taýap) jasaıdy. Allataǵala sonda olarǵa Jaratýshy taǵyn aınalǵany sekildi, Adam balasy urpaqtarynyń da kúnáli bolǵanda qajylyq jasap, taýap etýi úshin jer betinen úı salýdy buıyrady. – Senderdi keshirgenim sekildi, olardy da sonda keshirem, – deıdi. Bul týraly Quran Kárimde: “Aqıqatynda adamdardyń ǵıbadat etýleri úshin tuńǵysh salynǵan úı sol” (“Ál Imran” súresi, 96-aıat) delingen. Sol degeni – qasıetti Kaǵba. Ol sóıtip jer betinde salynǵan tuńǵysh múbarak úı. Hadıs sháripte: “Adamata (ǵ.s.) men Haýa ana jannattan jerge túsirilip, uzaq jyldyq aıyrylýdan soń Mekke ma­ńyndaǵy Arafatta kezdeskende, Allata­ǵala Jábireıil (ǵ.s.) perishte arqyly ekeýine ǵıbadat úıi – Kaǵbany salýdy ámir etedi. Qurylys bitken soń ony taýap etýge buıyryp: “Sen jer betindegi tuńǵysh Adam bolsań, bul – jer betin­degi tuńǵysh úı”, – degen deıdi. Adamatanyń (ǵ.s.) qajylyq jasap, taýap etip jatqanyn kórgen perishteler: “Qajylyǵyń qabyl bolsyn, eı, Adam! Biz de bul úıdi senen eki myń jyl buryn zııarat etkenbiz”, degen. Soǵan qaraǵanda qasıetti Kaǵbany alǵash ret perishteler salyp, taýap jasaǵan. Dinı rıýaıattarda múbarak Kaǵbanyń sodan beri on ret buzylyp, qaıta salynǵany jaıly da aıtylady. Ushaǵymyz Jıdda termınalyndaǵy Koroldiń memleket basshylaryn kútip alatyn ádemi ǵımaraty aldyna taqaý kelip toqtady. Shahar basshylyǵy Elbasymyzdy ádettegideı saltanatpen kútip alyp, áýejaı úıine bastady. Qasıetti Mekke men Medıneniń úlken panoramalary ilingen, Quran Kárim aıattary men hadıs sháripter de jazylǵan qońyr salqyn zaldaǵy jumsaq kres­lolarǵa jaıǵastyq. Saýdtyqtar biraq qarsy alý rásimin kópke sozǵan joq. Uzamaı mashınalarǵa bóline otyryp jolǵa shyqtyq. Qyzyl teńiz jaǵasyndaǵy bul qalada da kún ystyq eken. Mekkege bastaıtyn dańǵyl teńiz jaǵalaı otyryp, Jıdda­nyń Islam porty tusyna jetkende shyǵysqa qaraı burylyp, Mekkege tike tartatyn. Bul joly biraq olaı bolmady. Qalanyń shyǵys bóligine de eki jaqty dańǵyl salynypty. Sonyń birimen júıtkı otyryp, shahar shetine jetken soń ejelgi Mekke jolyna tústik. Ári qaraı qasıetti qalaǵa deıin shamamen 70 shaqyrymdaı. Prezıdent qurmeti, ári qaýipsizdikke de baılanysty bolý kerek, dańǵyldyń Mekkege jeteleıtin jaǵynda kólik júrisi birjola toqtatylypty. Jolaı tálbııa aıtyp kelemiz. Hazreti paıǵambarymyz qajylyqqa bara jatyp, mıqatqa toqtaǵanda Jábi­reıil (ǵ.s.) perishte kelip: “Eı, Muham­med! Úmmetterińe jol-jónekeı “Láb­baıka” (O, Jaratqan! Mine, men aldyń­damyn!) dep daýystap Allaǵa minajat etýge buıyr. Qajylar Mekkege “Lábbaıkamen” kirsin” degen. Mekkege jaqyndaǵan saıyn jol jaǵasyndaǵy úlkendi-kishili jarnamalar arasynda Allataǵalaǵa madaq, nemese: “Allany esińe al!” sekildi jazýlar ushyrasady. Kóp uzamaı: “Aldyńyzda qasıetti Mekke. Musylman emesterge ári qaraı júrýge bolmaıdy”, dep birneshe tilde ja­zylǵan pannolar kórindi. Álem musyl­mandarynyń bas meshitin arabtar “Mas­jıd ál-Haram”, ıaǵnı “Qasıetti (kıeli) meshit” dep ataıdy. Sol sebepti musyl­man emester úshin qala qashanda jabyq. Mekkeniń rámizi bolyp tabylatyn – aspanǵa qaraı ashylǵan qasıetti Quran beınelengen “qaqpa” da artta qaldy. Sálden soń jaqpar tasty taý qoınaýlaryndaǵy múbarak qalanyń alǵashqy úıleri kózge túse bastady. Qasıetti Mekkeniń Bekka, ál-Bálád, ál-Ámın, Ýmm ál-Qýra, ál-Haram ál-Ámın ispetti ataýlary bar. Mekkege aı saıyn júzdegen myń, jyl saıyn mıllıon musylman ýmra jáne qajylyq paryzyn óteýge kelip jatady. Jyldan jylǵa Islam dini bedeliniń arta túsýine baılanysty Mekkege kelýshiler sany da kúrt óse túsýde. Sondaı qasıetti qalaǵa kirdik te ońtústik jaǵyndaǵy aınalmaly jolmen júrip otyryp, birneshe týnnelderden keıin soltústikke burylyp, ilgerilep ek, ál-Haram meshitiniń bıik munaralary kórine ketti. Qasıetti meshittiń Abd ál-Ázız qaqpasy mańyndaǵy “Qasr ál-mutamarat” atty joǵary mártebeli qonaqtar túsetin meımanhanaǵa jetip bir-aq toqtadyq. Elbasy Mekkede – shtab páteri osyn­daǵy “Rabıta ál-álam ál-ıslamı” – “Álem­dik Islam lıgasynyń” bas hatshysy Ab­dolla bın Ábd ál-Muhsın at-Túrkıdi qa­byl­daýǵa kelisim bergen-di. Sálden soń El­basy apartamentine kóterildim. Tártip boı­ynsha Prezıdent bas hatshyny qabyldaǵanda qasynda bolýym kerek bolatyn. Abdolla bın Abd ál-Muhsın myrzany 2003 jyly Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli ulttyq dinder lıderleri sezinde kórgenmin. Buryn osy qyzmetine deıin ol Koroldiktiń Islam isteri jónindegi mınıstri edi. Nuraǵań apartamenti Korol Fahd bın Ábd ál-Ázızdiń Mekkege kelgende turatyn meken-jaıy desedi. Úlken terezeden bas meshit pen onyń ortasyndaǵy qasıetti Kaǵba alaqandaǵydaı kórinip tur. Meımanhana meshit terrıtorııasynda turǵandyqtan Korol namazdy ádette osy tereze aldynda turyp oqıdy eken. Sálden soń Abdolla at-Túrkı myrza Nuraǵańnyń qabyldaý bólmesine kire berdi. Janynda ózi Orta Azııa respýblıka­laryna kelgende ertip júretin kómekshisi Rahmatýlla degen azamat bar. Abdolla at-Túrkı Qazaqstan Prezı­dentin óz eline resmı saparmen kelgenine qýanyshty ekenin, ásirese, qasıetti Mek­kege ýmra jasaý nıetin quptaı otyryp, izgi tilegin de jetkizdi. Sondaı-aq ol Nuraǵańdy ótken jyly dinı quryltaıdy tamasha ótkizgen jáne “Badr ál-Kýbra” ordenimen marapattalýymen de quttyq­tady. О́ziniń Astanadan oralysymen Koroldik basshylaryna kirip, Nursultan Nazarbaevtyń Astanada Álemdik dinder lıderleriniń sezin ótkizý arqyly Islam dininiń de bedelin kóterip tastaǵanyn, quryltaıda Islam dininiń eshqandaı da lańkestikke jáne ózge de “ızmderge” de qatysy joqtyǵy bar daýyspen aıtyl­ǵandyǵyn, ony óziniń álemniń kóptegen elderinde bolǵanynda da aıtyp júre­tindigin málimdedi. – Hanzada Abdollamen kezdeskenimde, Koroldiktiń de halyqaralyq dinı konferensııa ótkizgeli jatqanyn aıtty, – deı otyryp Elbasymyz osy másele jaıly bilgisi keletinin ańǵartty. – Bıyl, eger úlgermesek kelesi jyly, shynynda da sondaı jıyn ótkizgeli jatyrmyz. Ol jaıly naqty málimetti qosymsha habarlaımyz, – dedi bas hatshy myrza. Sóıtti de osydan on jyldaı buryn Medınede Halıfa Altaı aýdarmasymen shyqqan Quran Kárimniń biraz danasynyń saqtaýly ekenin, sony jáne myńǵa jýyq Quran Kárimniń arabsha nusqasyn da Qazaqstan musyl­mandary dinı basqarmasyna syı retinde tegin usynbaqshy ekendikterin, olardy Jıddadaǵy Prezıdent ushaǵyna jetkizip beretindikterin málimdedi. Koroldiktiń hattama qyzmeti ýmrany bastaý ýaqytyn aıtamyz degen soń kúttik. Asr namazynyń azany shaqyryldy. Namazǵa turdyq. Júzimiz qasıetti Kaǵbada. Áppaq ıhramǵa oranyp múbarak úıdi taýap etip bir baǵytpen aınalyp jatqan aǵyl-tegil halyq leginde tolas joq. Jaratýshy ıemizdiń pendeleri aldamshy kúıki tirlikti umytyp, ótkenin eske alyp, bilip, bilmeı jasaǵan kúnálary úshin ıstıǵfar aıtyp, ıgilik pen izgilik, eki dúnıeniń jaqsylyǵyn, ıman tilep Táńiri úıin úzdiksiz aınalýda. Kenet taýap toqtady. О́ıtkeni namaz bastaldy. Ǵıbadat bitken soń taýap qaıta jalǵasty. Uzamaı Elbasymyz bastap ál-Haramǵa barý úshin meımanhanadan shyqtyq. Adamata (ǵ.s.) dúnıe salǵan soń da urpaqtary bir Allaǵa qulshylyqtaryn jalǵastyra berdi. Áıtse de jer dúnıeni qaptaǵan topan sýdan keıin jurt qasıetti Kaǵbadan kóz jazyp qaldy. Kóp ýaqyttardan keıin munda Alla­taǵalanyń qalaýymen Ibrahım (ǵ.s.) paıǵambarymyz ben áıeli Ajar jáne uly Ysmaıyl (ǵ.s.) ómir súre bastady. Jaratýshy ıemiz Ibrahımge Kaǵbany qaıta turǵyzýǵa ámir etti. Allanyń úıi boı kóterip, bıiktegen soń tas qalaý qıynǵa soǵady. Sonda Ysmaıyl ákesiniń aıaǵynyń astyna jalpaq tas ákelip qoıady. Sol tasta paıǵambarymyzdyń izi qalǵan. Ol “maqam Ibrahım” dep atalady. Ol Kaǵbanyń shyǵysynda birneshe metr jerde. Hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵamba­ry­myz osy Ibrahım ǵalaıhıs salamnyń ur­paǵy. Mekkede ol 570 jyly dúnıege keldi. Osy jerde oǵan Allataǵala qasıetti Qu­randy ýahı etti. Paıǵambarlyq darytty. 610 jyldar shamasynda osy jerde Allataǵalanyń ámirimen jańa dindi ýaǵyzdaı bastady. Múbarak Kaǵbany qorshaǵan meshit Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń izbasary Omar ıbn ál-Hattabtan bastap (VII ǵ.) abbastyq ál-Muqtadır Bılla halıfa bıliginiń sońǵy jyldaryna (H ǵ.) deıin keńeıtilip, jóndelip otyrdy. Sodan oǵan HH ǵasyrdyń 50-jyldaryna deıin qol tıgizilgen joq. Áıtse de joǵaryda aıtylǵandaı qajylardyń kóbeıýine baılanysty 1950 jyldary Korol Ábd ál-Ázız qasıetti meshitti keńeıtý, jóndeý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. Ol patsha qaıtys bolǵan soń aıaqtaldy. Meshitti 1980 jyldary osy kúngi Fahd patsha da keńeıtti. Qazir ál-Haramǵa kirgen kisi meshittiń ejelgi bóligi ishkeride, al ońtústik batys bóligi jańa ekenin baıqaıdy. Meshit qazir 309 myń sharshy metr jerdi alyp jatyr. Onyń kókke boı sozǵan, bıiktigi 95 metrlik 9 munarasy, ondaǵan qaqpasy bar. Meshitke kirgen soń Kaǵbany kórisimen sálem berdik te taýap jasap jatqan jurtqa qosyldyq. Qasıetti Kaǵbanyń bıiktigi 15, kólemi 12h10 metr. Onyń bir buryshy shyǵysqa (ar-rýkn ál-asýad – qara burysh), al ekinshisi soltústikke (ar-rýkn ál-Iraqı – Iraq buryshy), úshinshisi (ar-rýkn ash-Sham – Sham buryshy) Shamǵa, al tórtinshisi ońtústikke (ar-rýkn ál-Iamanı) qaratylǵan. Shyǵys jaq buryshyna (jerden 1,5 metrdeı bıiktikte) “ál-hadjar ás-asýad”, ıaǵnı qara tas bekitilgen. Ol Allataǵalanyń Adamataǵa arnaıy bergen syıy. Áýel basta ol úńilgen adam peıishti kóre alatyndaı áppaq jáne nur shashyp turǵan. Odan peıishti kórgender peıishke barǵan. Biraq keıinirek adam balasy jasaǵan kúnádan birte-birte qaraıyp ketken. Múbarak Kaǵbany aınalýdy qasıetti qara tas, ıaǵnı qara buryshtan bastap sheń­berdiń shetine deıin jalǵasqan, eni 10 sm-deı jalpaq qońyr jolaqtan bastadyq. So­dan Kaǵbany taýap etip, qaıtadan álgi qo­ńyr jolaqqa jetkende oń qolyńyzdy kóte­rip, qasıetti qara tas jaqqa qarap: “Bısmı Allahý Akbar”, – deısiz. Bul sálemdesý. Tıisti duǵalardy aıtyp, qasıetti Kaǵbany jeti ret aınalyp shyqqan soń gaýhar tasty súıý, eki rakat namaz oqý rásimderin de atqardyq. Alla úıin taýap etýdiń qasıeti jaıynda hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz: “Ár kúni osy úı ústine Allanyń júz jıyrma raqymy jaýady. Sonyń alpysy ony táý etkenderge, qyrqy ishinde namaz oqyǵandarǵa, jıyrmasy jaı qarap turǵandarǵa”, – degen, ıaǵnı bul Allataǵala úıine barǵan adam Jaratýshy ıemizdiń meıirimine bólinip turady degen sóz. Sondaı-aq sahabalardyń biri: “Allataǵala ár kúni jer betindegi adamdarǵa nazar salǵanda, aldymen “Masjıdý ál-Haramdaǵy” ıhram kıgenderge qaraıdy. Kimde-kim qasıetti Kaǵbany táý etip, namaz oqyp, nemese jaı ǵana Kaǵbaǵa qarap tursa da, kúnálaryn keshiredi”, – degen. Sonan soń zámzám sýyn ishýge bardyq. Zámzám qudyǵyn Jábireıil (ǵ.s.) perishte Allataǵalanyń ámirimen shólirkep jylaǵan kishkene Ysmaıyl úshin ashqan. Keıinirek ol kómilip qalǵan. Onyń turǵan jerin Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń babasy Ábd ál-Mýttalıb túsinde kórip, qazdyrǵan kezde sý qaıta shyqqan. Sodan beri zámzám sarqylǵan emes. Endi saǵı rásimin jasaýymyz kerek. Saǵı – arab tilinde júgirý degendi bildiredi. Ol Ajar anamyzdyń shólirkep jylaǵan Ysmaıylǵa sý izdep eki qyrat arasynda júgirgen jer. Bul rásim solarǵa qurmet retinde qalyptasqan. Ajar anamyz Kaǵbanyń ońtústiginde 100 metrdeı jerde turǵan as-Safa qyratyna shyqqanda, alda 500 metrdeı jerde turǵan taǵy bir ál-Marýa degen qyrat mańynan sý aǵyp jatqanyn kóredi de soǵan tura júgiredi. Kelse – saǵym eken. Artyna qarasa – ózi kelgen as-Safa qyraty mańynan da sý aǵyp jatqanyn kózi shalady. Júgirip qaıta oralady. Sóıtse ol da saǵym bop shyǵady. Mine, osylaı ol eki qyrat arasyna 7 ret júgirgen. Qajy, ıakı ýmra jasaýshylar áýeli as-Safa, sonan soń ál-Marýa qyraty ústinde turyp duǵa aıtady. Bul rásimderdiń bárin de túgel oryn­daǵan soń shash qysqarttyq. Endi ýmra qajylyqtyń oryndalýymen quttyqtaýǵa bolady. Túngi 11-lerde qasıetti Kaǵbaǵa barýǵa daıyndala bastadyq. Qazir Kaǵbanyń jabyq kezi. Biraq búgin túnde ol Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev úshin ǵana ashylmaq. Tún jarymy boldy. Nólden bastap juma bastaldy. Nuraǵań múbarak Kaǵbaǵa ózimen birge meniń de birge júrýimdi aıtty. Sodan túngi 1-de qasıetti Kaǵbaǵa keldik. Múbarak úıdi ashýǵa daıyndyq júrip jatqanyn kórgen jurt qasıetti Kaǵbaǵa kirý baqytyna ıe bolǵan kimder eken degendeı tańdana qaraıdy. Aı tolypty. Juldyzdar jarqyraı jymyńdaıdy. Qasıetti Kaǵbanyń esigi jerden 1 metr 90 sm. bıiktikte. Sol sebepti de baspaldaq ákelip qoıylypty. Baspaldaq mańynda Elbasyn Koroldiktiń túrli deńgeıdegi memleket basshylary men Mekkeniń ıgi jaqsylary “mabrýk... mabrýk” (“qutty bolsyn”) dep quttyqtasyp jatyr. Nursultan Ábishuly baspaldaqpen jeńil kóterildi. Sońynan men de ilestim. Júrek dúrsil qaǵady. Jaratýshy ıemizdiń úıine kirý baqytyna ıe bolǵanymyz úshin Allataǵalaǵa myń da bir shúkirshilik etemiz. Múbarak Kaǵbanyń eki esigi (syrtqy jáne ishki) bar. Ishkisi at-Táýba dep atalady. Birinshi esik mańyndaǵy saqshylardan ótip, Táýba tabaldyryǵyn oń aıaqpen attap Kaǵbaǵa endik. Kaǵba ishi qarakóleńke. Munda jaryq joq. Esik ashyq bolǵandyqtan ál-Haram meshitiniń jaryǵy Allataǵala úıiniń ishine sebezgileı kirip, kisi tanıtyndaı etip tur. Múbarak úıde duǵa jasap, minajat ettik. Boı shymyrlap, ǵalamat bir kúı keshtik. Elbasynyń qasıetti Kaǵbada jan-dúnıesiniń tolqý men tebireniske túsip erekshe kúı keshkeni baıqaldy. Ol tabıǵı da. Allataǵala aldynda el taǵdyryn ózine amanat etip, sonyń bar aýyrtpalyǵy men jaýapkershiligin arqalap júrgen úlken parasat ıesiniń halqynyń, otanynyń amandyǵyn tilep, tebirenispen minajat etýi ózinen ózi túsinikti. Synaptaı syrǵyp ýaqyt ótip barady. Bizdi eshkim asyqtyrmasa da ornymyzdan turyp ek, Kaǵba esiginiń oń jaǵynda turǵan aq saqaldy sheıh: “Alaqandaryńyzdy jaıyńyzdar, bata bereıin”, – dedi. Áýeli ol álemge tynyshtyq, musylmandarǵa beıbit aspan, bereke, birlik, baqılyq bolǵandarǵa Allanyń rahmeti men paıǵambarymyzdyń shapaǵatyn tilegen soń, qazaq halqyna, Elbasymyzǵa amandyq, baqytty ǵumyr, izgilik pen ıgilik, bu dúnıe men o dúnıeniń jaqsylyǵyn suraı otyryp, barlyq isine Jaratýshy ıemizdiń jar bolýyn, barlyq isterin baıandy etýin tilep bata berdi. Ardaqty sheıhqa rahmet aıttyq. Meımanhanaǵa qaıtyp oraldyq. Sonymen “2004 jyldyń 5 naýryzy, qasıetti juma kúni Elbasymyz múbarak Kaǵbaǵa kirgen kún” dep dápterge jazyp qoıyppyn. Paıǵambarymyzdyń hadıs sháripterinde: “Adam (ǵ.s.) juma kúni jaralǵan, juma kúni peıishke kirgen, juma kúni jerge túsken. Juma kúni táýbesi qabyl bolǵan. Allataǵalanyń aldynda bul kún “ıaýmúl mázıd” – erekshe kún dep atalady. Iaýmúl mázıd ahırette Allanyń ulyq dıdaryn kóretin kún”, delingen. Iá, juma – kúnderdiń eń ulyǵy. Osy kúni sóıtip Jaratýshy ıemizdiń ózi násip etip múbarak Úıinde boldyq. “Ol úıge kirgen adam eshnárseden qatersiz bolady”, – deıdi Quran Kárim (“Ál Ǵımran” súresi, 97-aıat). Láıim solaı bolǵaı. Tańerteń erte turdyq. Birneshe saǵattan soń jolǵa shyǵýymyz kerek. Jıdda áýejaıynda qalǵan ushaǵymyzben Medınege attanamyz. Ýaqyt az bolsa da Mekkeden 25-30 shaqyrym jerdegi Arafat jazyǵyn da kóre ketetin boldyq. Adamata (ǵ.s.) men Haýaana jumaqtan qýylǵannan keıin tuńǵysh ret osy Arafatta kezdesken. Sodan bastap jer betinde Adam balasynyń urpaǵy taraı bastaıdy. Osyndaı ári tarıhı, ári qasıetti jerge jyl saıyn mıllıondaǵan qajylar kelip, ta­ńerteńnen keshke deıin bolyp, jazyq­tyq­tyń soltústik shetindegi Rahym tóbesine shy­ǵyp bir Alladan tilek tilep, ıgilik kútedi. Osy kúni Jaratýshy ıemiz perishtelerimen jeti qat aspannyń tómengi qabatyna deıin túsip halyqtyń muń-zaryna qulaq qoıady. Arafatta turý qajylyqtyń bir paryzy. Sol sebepti hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz: “Qajylyq degenimiz – Arafat. Arafattaǵy ýaqfqa úlgergen – qajylyqqa úlgergen bop sanalady”, degen. Nuraǵańmen Rahym tóbesiniń basynda turmyz. Elbasy Arafatqa baılanysty derekterdi qulaq qoıa tyńdady. Rahym tóbesinen jazyqtyqqa kóz júgirte qarap biraz turdy. Elbasymyz jalpy Islam tarıhy men Quran kárim, hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń hadıs sháripteri týraly da bir kisideı biledi. Ol jaıly keıde oı bólisip te otyrdy. Sálden soń kortej Arafatty artqa tastap qaıtadan qasıetti Mekkeni betke aldy. Qajylar Arafattan qaıtqanda jolaı toqtap, shaıtanǵa laqtyrý úshin tas terip alatyn Muzdalıfadan da ótip, Mına shatqalyn janaı júrip baramyz. – Áne, qarańyzshy! Ál-Haıf meshiti dep jazyp qoıypty, – deıdi qasy­myzdaǵy bir inimiz bıik munaraly úlken meshitti kórsetip. Ál-Haıf ta qasıetti jerlerdegi úlken de mańyzdy ǵıbadat oryndarynyń biri. Munda bir mezgilde 25 myń adam namaz oqı alady. Endi birde oń jaǵymyzda qasıetti Qu­rannyń eń alǵashqy “Alaq” súresi túsken Nur taýy, sol jaǵymyzda paıǵam­ba­rymyz sahabasy Ábý Bákr Syddyq ekeýi, jaýlarynan boı tasalap Mekkeden qa­shyp shyqqanda iz jasyrý úshin ty­ǵylǵan Týr taýy qalyp bara jatty. Alla násip etse olardy taǵy birde kórermiz. Jıddaǵa tez-aq jettik. Endigi baǵyt – hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń qalasy – nursáýleli Medıne! 2. MEDINEDE Medıne – Mekkeniń soltústiginde, 420 shaqyrymdaı jerde. Ol Sırııa men Iemendi ejelden jalǵaǵan úlken kerýen jolynyń ústinde jatyr. 622 jyly Mekkeden qonys aýdarǵan hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz osynda kelip, Islam dini úshin kúresin jalǵastyrdy. Shahar turǵyndary hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdy qoldap, jańa dindi taratyp, ýaǵyzdaýda kóp kómek kórsetti. Medınede qasıetti Qurannyń 28 súresi Alla elshisine ýahı etildi. Osy qalada Allataǵalanyń kálamy jınaq­talyp, bir izge túsirilip, ári qaraı álemge taraldy. Osy shaharda hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz Jaratýshy ıemiz tapsyrǵan ýázıpany abyroımen oryndap, dúnıe saldy. Nursáýleli shahar hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz ben onyń úsh halıfasy tusynda Islam astanasy edi. Halıfat ortalyǵy Kýfaǵa (Iraq), sonan soń Damaskige (Sırııa) qonys aýdar­ǵannan keıin de musylmandar júreginde samaladaı jarqyrap qala berdi. Jyl saıyn qajylyq maýsymy al­dyn­da, nemese sońynda, ıakı ózge ýaqyt­tarda da musylmandar munda da kelip Al­la­taǵala elshisi men onyń eki sahabasyna sálem beredi. О́ıtkeni paıǵambarymyzdyń (s.a.ǵ.s.) qabirin zııarat etý – saýaby mol is. Ol týraly Alla elshisiniń ózi de hadıs shá­ripteriniń birinde: “Kimde-kim saýap úshin me­niń meshitimde zııarat etse, ol kórshim bo­lady. Qııamet kúni oǵan shapaǵat etemin”, degen. Medınege deıin 40-aq mınýt ushady eken­biz. Jıddadan kóterilgen soń Elbasy me­ni kabınetine shaqyrdy. Kóńildi eken. Olaı bolatyn da jóni bar. Rııad pen qa­sıetti Mekkede Saýd eli qolynan kelgenshe syı-qurmettiń bárin jasady. Kelissózder men suhbattar sátti ótti, nátıjeli boldy. Allataǵalanyń qalaýymen múbarak Kaǵbaǵa kirdi. – Jospar boıynsha Medınede juma namazyn oqyp, qalanyń tarıhı birneshe jerlerin kórgen soń, tús qaıta elge atta­namyz, – dedi. Elbasymyz buny osy týraly oıyń qalaı dep ádeıi aıtyp turǵandaı kórindi maǵan. – Nuraǵa! Paıǵambarymyzdyń qalasy nur sáýleli – Medınege on jyldan keıin ke­lip tursyz. Sol sebepti, eger múmkin bol­sa, búgin osynda qonyp, ǵıbadat, rásimderdi asyqpaı atqaryp, dinı tarıhı jerlerdi kórip, elge erteń-aq ushsaq qaıtedi, – dedim. Onyń ústine erteń senbi – demalys kúni. Elbasymyzdyń ózi de osy oıda otyrǵandaı kórindi maǵan. Elbasymyzdy paıǵambarymyz qalasy­nyń áýejaıynda da qala basshylary eń jo­ǵary, syıly qonaqtarǵa kórsetiler qur­met­pen qarsy aldy. Dástúrli qosh kelipsizder aıtylǵan soń, mashınalarǵa bóline otyryp qalaǵa bet aldyq. Musylmandar úshin Mek­ke­den keıin Alla elshisiniń qalasy – Medı­neden artyq jer joq. Bul jerdegi musyl­mandyq amaldardyń da dárejesi joǵary. Sondyqtan da hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz: “Meniń meshitimde oqylǵan bir namaz, Masjıd ál-Haramnan basqa jerde oqylǵan myń namazdan artyq”, degen. Medıne – Jıdda, Mekkeden shalǵaıda. Qyzyl teńizden de alshaqtaý jatqandyqtan ba, Mekkedegi qapyryq munda asa baı­qalmaıdy. Áıtse de qańtar men aqpandaǵy qońyr salqyn kúnder men túnder óz kezegin naýryz aıynyń ortasynda-aq shahardyń soltústigi men shyǵysyndaǵy shól men shóleıtti dalanyń ystyǵyna bere bastaıdy. Kún juma. Juma namazdyń bastalýyna jarty saǵattaı ýaqyt qalypty. Áýejaı shahardan onsha qashyq emes. Tike júrip bas meshittiń shyǵysyna, sol jaqtaǵy syrty qorshaýly Jannatý-d baqııaǵa taqaý baryp toqtadyq. Ári qaraı ál-Haram aýmaǵy bastalady. Jurt juma namazǵa keshigip qalmas úshin lek-legimen sonda aǵylyp barady. Bas meshitke tike tarttyq. Onyń shyǵys jaǵy úlken alań. Hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń ke­senesi de meshittiń osy ońtústik shy­ǵysynda. Osy jaqtaǵy bas qaqpa arqyly hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵam­ba­rymyzdyń meshitine salaýat jáne sálem aıtyp kirgen soń solǵa burylyp, úsh ke­meń­ger zıratynyń shyǵys jaǵyndaǵy ki­lem tóselgen 40-50 kisilik bólmege kelip tize búktik. Aldyńǵy sapqa Nuraǵań jáne men hám paıǵambarymyz meshitiniń ımamy turdy. Qalǵandar artta sap túzep jatyr. Namazǵa deıin áli 5-10 mınýt bar eken. Sol sebepti hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyz ben onyń eki iz­basary Ábý Bákir Syddyq pen Omar ıbn ál-Hattabqa kezekpen sálem berdik. So­dan soń ile-shala juma namazy bastaldy. Meımanhanaǵa ornalasyp birer saǵat dem alǵan soń, Medıneniń dinı, tarıhı jerlerin araladyq. Sonyń ishinde jurttyń ádette den qoıatyny Ýhýd taýy etegindegi hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń mekkelik jaýla­ry­men shaıqasqan jeri. Bul urys 624 jyly naýryz aıynda bolǵan. Alla elshisi onda jaralanyp, nemere aǵasy Hamza jáne ózge de birqatar sahabalary qaza tapqan. Zıratqa eshqandaı da belgi qoıyl­maı, jaı qorshala salynǵan. Saýdııa­lyqtar da biz sekildi súnnıtter. Biraq olardyń hanbaldyq dinı-quqyqtyq mektebi qaıtys bolǵandarǵa jeke quran oqyp, eskertkish qoıýdy haram deıdi. Medınedegi taǵy bir tarıhı jer – Qıblataın meshiti. Qıblataın – eki qybla degen sóz. О́ıtkeni Islam dini taraı bastaǵan alǵashqy jyldary musylmandar ǵıbadatty Mekkege emes, Qudys – Ierýsalımge qarap jasaǵan. Keıinirek biraq Allataǵaladan aıat túsip, namazdy budan bylaı Ierýsalımge emes, Mekkege qarap oqý jaıly aıtylǵan. Sol meshit ornyna salynǵan myna meshit qabyrǵasyna osy eki aıat órnektelipti. Hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵam­barymyz Mekkeden Medınege qonys aýdarǵanda, qalanyń ońtústik shetindegi palmaly toǵaı mańyndaǵy Quba degen jerde 622 jyly meshit irgetasyn qalaǵan, osynda namaz oqyp turǵan. Keıin ony Alla elshisiniń halıfasy Osman ıbn Affan jóndep keńeıtken. Sóıtip, ol áýelde 40-50 adam ǵana qulshylyq etetin ǵıbadat orny bolsa, 1984 jyly Korol Fahd ıbn Ábd ál-Ázız pármenimen jón­delip, kólemi 3 esege jýyq ulǵaıtylǵan. Qazir onda bir mezgilde 15 myń adam namaz oqı alady. Paıǵambarymyz kezinde jıirek kelip, tabanynyń izi tıgen qa­sıet­ti jer bolǵandyqtan, munda kelýshiler de kóp. Allataǵala elshisiniń “osynda oqyl­ǵan 2 rakat namaz bir ýmraǵa teńeledi” degen hadıs sháripi bar. Meshitten shyqqanymyzda: – Sham namazyn osynda oqı sa­laı­yq, – dedi jergilikti din qaıratker­leriniń biri. – Hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵam­barymyzdyń meshitine barsaq qaıtedi. Onda oqylǵan namazdyń saýaby kóbirek emes pe?! Álde onda barýǵa úlgermeımiz be dedim. ­– Úlgeremiz. – Endeshe, sonda baraıyq... Meımanhanaǵa oralǵanymyzda Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezıdentine bas meshittegi hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paı­ǵambarymyz ben onyń eki sahabasynyń zıratyna kirýge ruqsat etilgeni jaıly habar jetti. Munyń da musylman el basshylaryna kórsetiletin sırek qurmet ekenin aıtqan jón. Túngi 11-de Nuraǵań bastap bas me­shitke keldik. Bir mezgilde 600-700 myń na­­mazhandardy qabyldaı alatyn paı­ǵambarymyzdyń meshiti túnde bos bolady. Qala basshylyǵy men meshittiń bas ımamy Nuraǵańdy áýeli paıǵambar meshitiniń tarıhymen tanystyrdy. Paıǵambarymyz Mekkeden Medınege qonys aýdarǵan soń, túıesi shókken jer­ge, ıaǵnı osy kúngi ǵıbadathanasy turǵan jerge meshit salǵan. Meshittiń basynda úsh-aq esigi bolǵan. Áýelgi minberi saqtalmaǵan kórinedi. Sultan Beıbarys ta 1265 jyly jańa minber jasatyp, ol 133 jyl turǵan. Meshitti Omar ıbn ál-Hattab, sońyra Osman ıbn Affan da keńeıtken. Sol kezden bastap meshit túrli ámirshiler men sultandar tusynda da óńdeý, jóndeýden ótkizilip turǵan. Qazirgi sán-saltanatty ǵıbadathanaǵa Ko­rol Fahd tusynda ıe boldy. Me­shit­tiń qazir bıiktigi 72 metrlik burynǵy 4 munarasy jáne bıiktigi 104 metrlik jańa 6, ıaǵnı barlyǵy 10 munarasy bar. Me­shitke jaqyn jerlerge ásem de jaıly osy zaman talabyna saı qonaq úıler sa­lynǵan hám bul is ári qaraı da jalǵasyn tabýda. Meshit ortasyndaǵy úlken kúmbez jyljymaly eken. Alyp kúmbez jaılap syrǵyǵanda aspannan juldyzdar jamyrap qoıa berdi. Taza aýa lap etip, meshit ishin sharlap ketti. Meshit ústiniń taǵy bir ortalyq bóligin taǵy bir shatyr jaýyp tur. Ol da qol shatyrdyń jınalǵanyndaı jınalady eken. Qysqasy meshitti keńeıtip salýda álemdik sáýlet óneriniń eń ozyq úlgileri paıdalanylǵan. Hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paıǵam­ba­rymyz turǵan Úıine jerlenip, keıinirek nurly qabiri ústine kúmbez turǵyzylǵan. Hadıs sháripterdiń birinde sol úıi men minberi arasy jannat baqtarynyń biri ekeni aıtylady. Sol sebepti Medınege kelgender namazdy sol jerde turyp oqýǵa tyrysady. Jasyl kúmbez astyndaǵy zırat qorshalǵan. Esiktiń jeti qulpy bar. Jeti kilt jeti kiside. Esikti ashý úshin mindetti túrde olardyń basyn qosý kerek. Túrli-túrli kıim kıip, moıyndaryna shynjyr taqqan olar bizdi kútip tur eken. Qulypqa kezekpen kilt salyndy. Ishke kirdik. Hazreti paıǵambarymyzdyń Úıi bir­neshe bólmeli bolǵan. Áýelgisinde qyzy Fatıma, kelesisinde hazreti Paıǵamba­ry­myzdyń ózi Aısha anamyzben turǵan. Alla elshisi úıiniń tóbesi ashyq. Bıikte kúmbez. Qudaı-aý! Paıǵambarymyz ben Aısha, qyzy Fatıma analarymyz qalaı jupyny turǵan. Áýeli hazreti Muhammed (s.a.ǵ.s.) paı­ǵambarymyzǵa, sonan soń Ábý Bákir men Omar ıbn ál-Hattabqa kezekpen sálem berip, salaýat aıttyq. Allataǵaladan ıgi tilek tilep, duǵa jasadyq. – Júreıik, – dedi ımam. Jeti kisi esikti kezekpen qulyptady. Syrtqa shyqtyq. Meshittiń kolon­na­ly shamdary aınalany jarqyratyp nur­ǵa bólep tur. Qońyr salqyn jel esedi. Erteń elge, Astanaǵa ushamyz. Ábsattar qajy DerbisÁli, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı.