Damýshy elder alǵa umtylý barysynda ádette damyǵan memleketterden úlgi alady. Alaıda qazir kýá bolyp otyrǵanymyzdaı, keıde olardyń naqty tájirıbeden ótken nárselerin almaı, aınalyp ótip jatyr. Bir ǵana mysal.
Osy jyldyń qarasha aıynda BUU-nyń COP30 dep atalatyn eń úlken klımattyq sammıti Brazılııada ótedi. BAQ aqparatyna sáıkes el úkimeti qazir tórt jolaqty tas jol tósep, jańa qonaqúıler salyp, áýejaıdy keńeıtip atalǵan aýqymdy is-sharaǵa qyzý daıyndyq júrgizip jatyr. Sammıt ótetin Brazılııanyń soltústigindegi Belem qalasy Amazonkanyń qaq ortasynda ornalasqan. «Gizmodo» aqparattyq portalynyń málimetinshe, jergilikti bılik bir ǵana «Avenida Liberdade» (Bostandyq dańǵyly) tas jolyn salýǵa Amazonkanyń 13 shaqyrym aýmaǵyn «qurban» etken. Geografııalyq málimetterde Amazonka planetadaǵy negizgi klımattyq retteýshilerdiń biri delingen. Onyń ormandary kómirqyshqyl gazyn sińirip, bıologııalyq ártúrlilikti qamtamasyz etedi. Al ekologterdiń aıtýynsha, birshama aýmaqta salynǵan jańa tas jol ekojúıeni qurtyp qana qoımaı, jergilikti turǵyndarǵa da qaýip tóndirip otyr. Keıbir aýyldar jerinen aıyrylyp, shýly tas joldyń kóleńkesinde qalǵan. Toǵyz joldyń toraby bolmaǵan soń ol turǵyndarǵa eshqandaı paıda ákelmeıdi, eldi mekender tipti onymen ári-beri qatynaı da almaıdy.
Ǵalymdar da dabyl qaǵyp jatyr, tas jol tabıǵı baılanystardy buzady, janýarlar ózge jerlerge qonys aýdara almaıdy, bul popýlıasııanyń azaıýyna qaýip tóndiredi deıdi olar. Al zertteýshiler Amazonkanyń ormansyz jerlerin qalpyna keltirý úshin ondaǵan jyldar qajet deıdi. Brazılııa prezıdenti Lýıs Inasıý da Sılva bolsa álemge aımaqtyń baılyǵyn jáne onyń klımattyq daǵdaryspen kúrestegi rólin kórsetkisi keletinin aıtyp aqtalyp jatyr. Alaıda, shyn máninde, sammıtke daıyndyq barysy onyń maqsattaryna qaıshy kelip otyr.
Al damyǵan elder mundaı iri is-sharalardyń mánine kóbirek nazar aýdarady. Halyqaralyq mańyzy bar jıyndar ádette bir qonaqúıdiń konferens-zalynda ótedi. Mártebeli meımandar dittegen jerine joldardy jappaı-aq, esh dabyrasyz halyqpen birge kelip, qatysyp jatady.
Damyǵan elder shoǵyrlanǵan Eýropada Amanzonkadaı ormannyń bir aýmaǵyn joımaq túgili, aǵashtyń bir japyraǵy da julynbaıdy. Janýarlar álemi túgil jybyrlaǵan usaq qońyzdyń ómirine qaýip tóndirmeıdi. Eýropalyqtar úıine kirgen shybyn-shirkeıdi syrtqa asa úlken qamqorlyqpen, «qurmetpen» shyǵaryp salady.
Damyǵan memleketter de bir kezderi kemshilikter jasap, qazirgi kezge jetken bolar. Alaıda olar bizge naqty úlgi kórsetip, daıyn «taýar» usynyp otyr. Dál sony qaz-qalpynda ózimizge qabyldap alyp, iske asyrý qıyn ba?
Damýshy elderdiń anyqtamasyna toqtalyp óteıik. «Wikipedia»-daǵy aqparatqa sáıkes, olar – ımperıalıstik memleketterdiń uzaqqa sozylǵan otarlyq jáne jartylaı otarlyq qanaýy saldarynan áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jaǵynan artta qalǵan Azııa, Afrıka, Latyn Amerıkasyndaǵy táýelsiz elderdiń toby. Ádette óndirgish kúshter damýynyń salystyrmaly tómen deńgeıi, kóp josyqty ekonomıka, patrıarhattyq jáne usaq taýarlyq sharýashylyq jón-josyqtyń joǵary úlesi, áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristiń aıaqtalmaýy sekildi máseleler – damýshy elderge tán erekshelikter. «Damýshy elder» termınin halyqaralyq qoldanysqa 1960-jyldary argentınalyq ekonomıst R.Perbısh engizgen.
Bizdiń qoǵamda da qazir kelispeýshilik, narazylyq kóp. Álippeni nege alyp tastady, mektepten tys nege oqýshy óz qarjysyna qosymsha sabaqtarǵa barý kerek, ýaqytty nege ózgertti degen sekildi qoǵam pikiri bılikpen qabyspaı jatady. О́ıtkeni damýshy elderdiń keńistigi bos tur...
