Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy murasyn qalpyna keltirý jáne saqtaý boıynsha júrip jatqan jumystar aıasynda jergilikti dándi daqyldardyń genetıkalyq resýrstarynyń ekinshi partııasy sátti túrde Marokkoda ornalasqan Halyqaralyq Qurǵaq Aýdandardaǵy Aýyl-sharýashylyq Zertteýler Ortalyǵynyń (ICARDA) genetıkalyq bankinen Qazaqstanǵa jetkizildi. Bul mańyzdy qadam Azyq-túlik Qaýipsizdigi jónindegi Islam Uıymymynyń (AQIU) qoldaýy jáne belsendi qatysýy arqasynda júzege asty.
Atalǵan dándi daqyldar úlgilerdiń repatrıasııasy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń klımattyq ózgeristerge beıimdelgen aýyl sharýashylyǵyn jáne ulttyq tuqym qorlaryn qalyptastyrý ınvestısııasyn arttyrý jónindegi sońǵy úndeýine saı kelip otyr. Bul úndeý halyqaralyq sammıtterde aıtylyp, onyń azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty saıası málimdemelerinde birneshe ret rastalǵan bolatyn. Repatrıasııa Qazaqstannyń tarıhı ósimdik bıoártúrliligine qaıta qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Bul — klımattyń ózgerýine beıimdelgen, jergilikti jaǵdaılarǵa saı tózimdi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń sorttaryn damytý úshin asa mańyzdy.
Aıta keteıik, jańadan jetkizilgen tuqymdar jıyntyǵy 286 tuqym úlgisin qamtıdy, onyń ishinde: 158 jumsaq bıdaı túri (Triticum aestivum subsp. aestivum), 65 qatty bıdaı túri (Triticum turgidum subsp. durum), 60 arpa túri (Hordeum vulgare subsp. vulgare), 3 noqat túri (Cicer arietinum) jáne 2 jasymyq túri (Lens culinaris). Barlyq materıaldar baqylanyp, polıetılen qaptamalarda jetkizilip, halyqaralyq fıtosanıtarlyq protokoldarǵa sáıkes túrde tasymaldandy.
Bul mańyzdy kezeń 2025 jylǵy naýryzda ICARDA-nyń Lıvandaǵy genetıkalyq bankinen 98 jabaıy ósimdik úlgisiniń sátti repatrıasııasyna negizdelgen. Eki jetkizilimdi birge alǵanda, Qazaqstannan shyqqan ósimdik genetıkalyq resýrstaryn qalpyna keltirý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady. Bul resýrstar bastapqyda halyqaralyq ǵylymı áriptestik aıasynda jınalyp, saqtalǵan jáne búginde olar ulttyq seleksııa, saqtaý jáne klımatqa tózimdi aýyl sharýashylyǵynda paıdalaný úshin qaıtarylýda.
Sońǵy repatrıasııa ICARDA Marokko genbanki menedjeri doktor Afanasıos Sıvelıkaspen tyǵyz úılestirildi jáne ICARDA men AQIU arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń tereńdeı túskenin kórsetedi. Bul úderis IOFS 2025 jylǵy qańtarda uıymdastyrǵan ǵylymı sapardyń jalǵasy bolyp tabylady, sol sapar barysynda qazaqstandyq mamandar ICARDA-nyń jahandyq kolleksııalarynda saqtalǵan Qazaqstannan shyqqan úlgilerdi anyqtaǵan bolatyn.
Atalǵan bastama AQIU múshe memleketterge ornyqty ulttyq genbankterdi qurýda, turaqty aýyl sharýashylyǵy damýyn ilgeriletýde jáne ósimdik genetıkalyq resýrstaryna ádil ári teń qoljetimdilikti qamtamasyz etýde kórsetetin keń aýqymdy mıssııasynyń bir bóligi bolyp tabylady. AQIU halyqaralyq ǵylymı mekemeler men ulttyq múddeli taraptar arasyndaǵy bilim, materıaldar jáne tehnıkalyq múmkindiktermen almasýǵa jol ashatyn strategııalyq kópir rólin atqarýdy jalǵastyryp keledi.
Bul bastama sondaı-aq Qazaqstannyń bıoártúrlilikti saqtaý, agrarlyq ınnovasııalar jáne ornyqty damý salalaryndaǵy ulttyq maqsattaryna tikeleı úles qosady. Sonymen qatar, AQIU -nyń múshe memleketter arasynda bilim almasý men resýrstardy repatrıasııalaý úderisindegi mańyzdy rólin aıqyndaıdy.
«Bul jetistik kópjaqty seriktestiktiń Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynyń bolashaǵyna naqty paıda ákele alatynyn kórsetedi», dedi AQIU Bas dırektory.
Elshi Berik Aryn «Biz seleksıonerlerge, ǵalymdar men fermerlerge paıdasyn tıgizetin genetıkalyq materıaldardyń repatrıasııasyn qoldap otyrǵanymyzdy maqtan etemiz» dep atap ótti.
