Foto:Ashyq derekkóz
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin, el táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynda kolhoz,sovhoz tarap, zaýyt fabrıka jabylyp, azamattar eki qolǵa bir kúrek taba almaı, áıel erge, er jerge qaraǵan kezeń keldi. Biraq osynaý syndarly shaqta qazaqtyń qaısar qyzdary eriniń betine qarap otyrmady. Qolyna ala dorbany alyp saýdaǵa shyqty. Qolynan kelgen jumysty jasap, otbasyn asyrady. Keıinnen elimiz eńsesin tiktegen ýaqytta oqý oqyp, joǵary bilim alǵan qarakózder erlermen qatar jumys jasap, el ekonomıkasyn damytýǵa úles qosty. Búginde elimizde genderlik saıasat aıasynda qyz-kelinshekterdiń ózderin damytýyna, kóshbasshylyq qyrlaryn ashýyna, kásipkerlik daǵdylaryn qalyptastyrýǵa qoldaý kórsetilip keledi. Osynyń nátıjesinde bilimi men biligi bıik, tájirıbesi tolysqan arýlar erlerden kóp tabys taba bastady. Jarynyń jetistigine qýanyp, janyna demeý bolyp, jumysyna qoldaý kórsetetin er azamaty bar otbasylarda jarastyq saltanat quryp, balalar baqytty ǵumyr keship jatyr. Desekte, tómen etekti áıeldiń ózinen kóp tabys tapqanyna arlanyp, joq jerden urys shyǵaryp, áıeldiń orny oshaqtyń qasy ekenin eske salyp otyrýdan jalyqpaıtyn erkekter de joq emes. Jalpy bizdiń qoǵamnyń áıeldiń erinen artyq tabys tabýyna kózqarasy qandaı? Biz osy saýaldy qala turǵyndaryna qoıyp kórdik.
Saýalnama barysynda qoǵamnyń bir bóligi áıeldiń erden kóp tabys tabýy – otbasyndaǵy daý-damaıǵa aparatyn sebepterdiń biri dep oılaıtynyn ańǵardyq. Kópshiliktiń oıynsha, er adam otbasynyń negizgi asyraýshysy bolýy tıis.
«Meniń oıymsha er adam áıel adamnan joǵary tabys tabýy kerek. Al eger kerisinshe áıeldiń tabysy kóbirek bolsa, bul urys-keriske alyp kelýi múmkin. Er adam negizi úıde jatpaı, jumys jasaǵany durys», deıdi qala turǵyny.
Tipti otbasyndaǵy tabys teńsizdigi er adamdy namystandyratyny týraly pikirler de bar.
«Er adam áıelge qaraǵanda kóp tabýy kerek. Áıel adamnyń bylaı da úıde tirligi kóp. Erkek úıiniń asyraýshysy bolǵany durys, áıeli ózinen kóp taýyp jatqanyna namystanyp, tyrysýy kerek», deıdi bir turǵyn.
«Negizinde tabystyń kóp bolǵany otbasylyq bıýdjetke paıdaly. Biraq áıel adamnyń er azamattan meılinshe az tapqany durys sekildi. Sebebi bul nárse Quranda da aıtylǵan ǵoı. Áıel adamnyń tapqanyna qaraǵanda er adamnyń tapqany berekeli bolady. Erkek pen áıeldiń psıhologııasy eki túrli. Áıel erinen kóp tapsa óziniń er azamatyn mensinbeı ketýi múmkin», deıdi taǵy bir turǵyn.
Saýalnamaǵa qatysýshylardyń arasynda qazirgi qoǵamda áıeldiń erinen kóp tabys tabýyna qalypty qubylys retinde qaraıtyndar da kezdesti. Olardyń oıynsha kim kóp tapsa da jalpy otbasynyń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa jumsalatyndyqtan eshqandaı sókettigi joq. Eń mańyzdysy – túsinistik pen qoldaý ekeni jıi aıtyldy.
Búginde áıeldiń er adamnan kóp tabys tabýy – qoǵam úshin tańsyq dúnıe emes. Biraq bul másele áli de pikir qaıshylyǵyn týdyrady. Bireýler ony otbasy birliginiń buzylýyna sebep dese, endi bireýler ekonomıkalyq táýelsizdiktiń kórinisi dep baǵalaıdy.
Qalaı desek te búgingi qazaq qoǵamynda áıeldiń áleýmettik róli ózgergeni ótirik emes. Buryn úı sharýasyn dóńgeletip, bala tárbıesimen shektelgen áıelder endi memlekettiń damý qarqynyn aıqyndaıtyn ekonomıkalyq kúshke aınalyp keledi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2025 jylǵy 1 toqsandaǵy deregine sáıkes, elimizde eńbekke qabiletti áıelderdiń sany 4 722 233 adamǵa jetken, bul jalpy jumys kúshiniń 62,8%-yn quraıdy. Saıasat sahnasynda da áıelder sany artyp keledi. Parlamentte qazir 28 áıel depýtat bar – bul jalpy depýtattar quramynyń 18,9%-y. Al máslıhattarda bul kórsetkish – 22,7% (3 415 depýtattyń 774-i – áıel).
Úkimet deńgeıinde de áıelderdiń úni bar. 21 mınıstrliktiń ishinde 3 áıel mınıstr, 8 vıse-mınıstr jáne 3 apparat basshysy qyzmet atqaryp otyr. Prezıdentke tikeleı baǵynyshty 14 memlekettik organda 6 áıel jetekshilik etedi. Al sot júıesinde áıelderdiń belsendiligi erekshe kózge túsedi. Atap aıtsaq, 1 248 sýdıa – áıel, bul sýdıalar korpýsynyń 53%-yn quraıdy. Qatań quqyq, qasań sheshimder arasynda náziktik pen ádildik qatar júrip jatyr.
Memlekettik qyzmette de áıelderdiń úlesi aıtarlyqtaı joǵary – 55,8%-dy quraıdy. Bul degenimiz, 84 myńnan asa memlekettik qyzmetkerdiń jartysynan kóbi – áıelder. Al basshylyq laýazymdarda otyrǵan áıelderdiń úlesi – 39,1%.
Aıta keteıik, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń 48%-y – áıel kásipkerlerge tıesili. Bul – tabysty bolýǵa ǵana emes, tabys ákelýge de talpynatyn áıelderdiń kóptiginiń aıǵaǵy.
Budan bólek, qoǵamdyq qaýipsizdik pen otbasy qaýipsizdigi úshin de erekshe qurylymdar jasaqtalyp keledi. Mysaly, IIM quramynda zorlyq-zombylyqpen kúreske baǵyttalǵan arnaıy basqarma qurylyp, 280 áıel tergeýshi óz salasy boıynsha jumys jasap jatqan jaıy bar.
