Orta jolda oıymyzǵa osy taýǵa oda arnaǵan arqaly aqyndarymyzdyń aıshyqty teńeýleri oraldy.
Ýa-aı, Aqsorań!
Tursyń ba etektegi eldi elemeı,
Tóbede juldyz, tómende ushqan qus qalyp,
Han Táńiriden qarasań – tóbedeı,
Muhıttan qarasań, muzart shyńy bult shalyp!
О́leń-jyrdyń óren júırigi Serik Aqsuńqaruly týǵan jeriniń tý tiger bıigin úlken shabyt ústinde óstip áspettegen.
Al aýyzdyǵymen alysqan arǵymaqtaı aryndaǵan Erlan Júnis epıkalyq serpinmen erkin silteıdi.
Aqsuńqar arqań shubar, baýyryń ala-aı,
Astynda qanatyńnyń Qyzylaraı.
Shatyry keń dalanyń ór Aqsorań,
Tósinde Saryarqanyń záýlim saraı.
Kórdińiz be, poezııa pyraǵyna minip shapqan shaıyrlar qalaı-qalaı kósiledi. Kórkem peıjazdy kelistire kestelegen basqa da poetıkalyq pafostar barshylyq. Biz solardyń bir-ekeýin ǵana mysal ettik.
Toqyraýyn boıy tolǵan talant
Aqtoǵaıdy kórýge ańsarymyz alǵash stýdent kezimizde aýsa kerek. О́ıtkeni ózimiz oqyǵan KazGÝ-dyń qalashyǵynda ótetin oıyn-saýyqtarda aqtoǵaılyq qos aqberen – jýrfaktaǵy Serǵazy Muhtarbekov pen fılfaktaǵy Káminur Tálimov sol tusta «Toqyraýyn tolqyndary» ansambliniń oryndaýynda keń taraǵan «Altyn besik – Aqtoǵaıym» ánin áýelete shyrqaıtyn. Qaıyrmasyna kelgende bárimiz qosyla ketemiz.
Jaınaı ber, jaınaı ber, Aqtoǵaıym,
Jarqyrap juldyzdaı baq-talaıyń.
Atyńdy aıtyp maqtanaıyn,
Altyn besik – Aqtoǵaıym!
Talaı tyńdarmandy tamsandyrǵan tamasha ánniń avtorlary – tanymal aqyn Abzal Bókenov jáne jergilikti kompozıtor Dártaı Sádýaqasov ekenin keıin bildik.
Tolqyp aqqan Toqyraýyn boıy qaı kezde de talanttardan kende bolmaǵan. Oıly týyndylarymen ozbyr otarshyldyqqa qaımyqpaı qarsy shyqqan Narmanbet Ormanbetuly, alqalaǵan áleýmetti án-jyrymen áldılegen Áset Naımanbaıuly, kómeıine bulbul uıalaǵan Kúlásh Baıseıitova men Manarbek Erjanov, aınalasyn kúmbirlegen kúılerimen arbaǵan áıgili Aqqyz ben Maǵaýııa Hamzın sekildi dúıim dúldúlder osy óńirde týyp-ósken. Arǵy zamandardan jeli tartqan altyn arqaý úzilmeı, dáripteýge laıyq dástúr áli jalǵasyp kele jatqany qandaı ǵanıbet. Respýblıka aıtyskerleriniń basty alamandarynyń birinde báıgeniń aldyn bermeı «Altyn dombyrany» jeńip alǵan Maqsat Aqanovty sol sańlaqtardyń sarqyty desek jarasady.
Jeltaý. Jińishke. Jekejal
Eliniń egemendigin ańsap, azattyq jolynda sheksiz azap shekken Alashorda úkimetiniń on bes múshesiniń úsheýi ózderiniń jerlesi ekenin aqtoǵaılyqtar maqtanyshpen aıtady. Aýdandyq ákimdiktiń aldyna táýelsizdiktiń tańy atqan 90-jyldardyń bas jaǵynda qoıylǵan Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekov, Jaqyp Aqbaevtaı arystarymyzǵa arnalǵan eskertkish, «Alash alańy», taǵy basqa da taǵylymdyq dúnıeler keıingi urpaqty ultjandylyq, otanshyldyq rýhynda tárbıeleýge ıgi áserin tıgizeri talas týdyrmaıdy.
Aqtoǵaıǵa at basyn burmas buryn oblys ortalyǵyna soqqanbyz. Qaraǵandy qalasynyń qaq ortasyndaǵy burynǵy Lenın, qazirgi Abaı kóshesindegi Álimhan Ermekov turǵan úı men páterdiń nómiri 58/8 sandarymen tańbalanǵany taǵdyr tálkegi emeı, nemene? Qaharly Kremlge qaımyqpaı kirip, kompartııa kósemderi aldynda Qazaqstan shekarasyn shegendegen qaıran erdiń sotqa tartylǵandaǵy statıalaryn kórsetip, kóńilimizge kirbiń túsirgenin qaıtersiń. Matematıka ǵylymy boıynsha tuńǵysh professor atanǵan marqasqamyzdyń adam aıtqysyz qorlyq-zorlyqty bastan ótkergenin oılasań ókinish oty ózegińdi órteıdi.
Burynǵy-sońǵynyń jón-josyǵyna jetik jergilikti azamattar bizdi Alashtyń ardaqty kósemi Álıhan Bókeıhannyń kindik qany tamǵan kıeli mekenge bastap apardy. Aldymen Jińishke ózeniniń jaǵasyndaǵy «Taldybeıit» qorymynda jerlengen Álekeńniń týystaryna arnap duǵa baǵyshtap, arýaqtar rýhyna taǵzym ettik. Shabanbaı bı aýylynyń ımamy Aıdarjan Baltabaıuly qulpytastardaǵy eskishe jazýlardy oqyp, biraz jaıǵa qanyqtyrdy. Arab álipbıin óz betinshe úırengen Aıdekeńniń zerektigi, arǵy zaman arhıvterin aqtarýdaǵy alǵyrlyǵy arqasynda ólkeniń ótken-ketkenin aıǵaqtaıtyn kóptegen qundy qujattar jarııaǵa jetkeni súısinerlik jaǵdaı. Asyl tekti Shyńǵys hannyń úrim-butaǵyna jatatyn aqsúıekter qoıylǵandyqtan bul qabirstan alǵashynda «Tóretam» atalǵanyn da osy kisiden estip bildik. Keıin ákesi dúnıeden qaıtqanda mazaryna Omby jaqtan surpy bólek sámbi tal ákelip ekkendikten «Taldybeıit» bolyp ketken eken.
О́reli ólketanýshy, Aqtoǵaı aýdandyq mýzeıiniń kishi ǵylymı qyzmetkeri Saǵat Qalıasqarov Alash kóseminiń ata-babalary haqynda kósheli áńgime qozǵady. Arqar urandy Bókeıden bergi asylzadalar Aqtoǵaı, Qarqaraly óńirine qashan qonystanǵany, qalaı bılik qurǵany, qaraýyndaǵy qarasha halqyna qandaı paıdasy tıgenin tizbelep tebirene tolǵady.
Qyzylaraı qııalarynan bastalyp toq arnaly Toqyraýynǵa quıatyn Jińishke ózeniniń jelke tusynda Jeltaý tur. Qoınaý-qolaty tolǵan qazyna. Qatpar tastarynda qattalǵan mol mádenı mura áli birneshe býyn urpaqqa rýhanı azyq bolary anyq. Basynda aqylman abyzdar alqa-qotan otyryp máıekti máselelerdi sheshken. Baýraıynda batyrlarymyz at oınatyp, ata jaýymen aıqasqan.
Bilýimizshe, bul jaqtyń adamdary aıtqysh, shetinen sózge sheshen. Tipti bireýlerdi boqtaýynyń ózi aıta júrer ańyzǵa aınalǵan Súleımenniń Ysqaǵyn bilmeıtinder kemde-kem. Aıtpaqshy, birde belgili jýrnalıst Baýyrjan Omaruly ekeýimiz áıgili etnograf ǵalym, jazýshy Aqseleý Seıdimbektiń úıine bardyq. Syrly suhbat ústinde aǵynan jarylǵan Aqań erterekte «Lenınshil jastyń» menshikti tilshisi kezinde aqsaqaldyń aýylyna arnaıy soǵyp, sálem bergenin jetkizdi.
– Qyrsyqtyǵy qyryq esekke júk bolar qyńyr qarııanyń qyryna ilinbeı aman ketsem degen oıymnyń dastarqan basynda byt-shyty shyqty. Aldymyzǵa býy burqyrap kelgen úıeme tabaq etti týraý mindeti maǵan buıyrdy. Babymen balbyrap pisken jal-jaıany, basqa da jyly jumsaqty jaıǵap tastap, qazy-qartaǵa kiriskem. Barymdy salyp-aq baqqam. Abyroısyzdyq aıaq astynan emes pe, onyń ústine alasa jer ústeldiń ortasyndaǵy tabaq sál alystaý ornalasqandyqtan qımyl-áreketim qıyndaý soqty ma qııalaı týralǵan qazynyń bireýi dóńgelep baryp shataq shaldyń aldyna túskeni. Bári sonymen bitti. Ala kózimen ata qaraǵan Ysekeńniń kútkeni de sol bolsa kerek, sylqıta sybaǵamdy berdi. Sondaǵy «sóldi» mátin mynaý: «Naımandardyń túıesi japyraǵyn sydyra jep ketken sasyrdyń soıaýyndaı soraıǵan boıyńnyń ákesin..» Baýyrjan ekeýimiz balaǵat aralas bolǵanymen qıynnan qıystyryp sheberlik sheginde shendestire aıtylǵan tapqyr teńeýlerge tańdaı qaǵyp, bas shaıqaǵanymyz este qalypty.
Eńseli Jeltaý etegindegi Jekejal jazyǵyn Álekeńdeı tulǵanyń áýleti jaılapty. Qırandysy qalǵan qystaq orny qorshalyp, memleket qamqorlyǵyna alynypty. Taǵzym tasyndaǵy tam-tum málimetter Bókeı tuqymdarynyń dáýirlegen dáýreninen habar bergendeı. Bir kezderi munda peıishte nuryń shalqyǵyr Nurmuhameduly Álıhan bala bolyp oınaǵan, azamat atanyp at jalyn tartyp mingen, arman saparyna attanǵanda artynda qalǵan qasıetti Jekejaldyń qunarly topyraǵyn basqanda kóńil shirkinniń kók teńizdeı tolqyǵany-aı. Mańaı múlgigen tynyshtyq qushaǵynda. Aqyryn aıańdap Alashtyń aıaýly perzentiniń izderi saırap jatqan adyrlardy araladyq. Jasyl shalǵyny jaıqalǵan keń jazırany kezip, oıǵa battyq. «Qyr balasy» qyrandaı qonaqtap aınalasyna aıalaı kóz júgirtken qııadaǵy qara tasqa kóterilip kók munar kólbeńdegen kókjıekke kóz jiberdik. Anadaıdan menmundalap Aqsorań asqaqtaıdy. Tym alystan Bektaý ata buldyraıdy, beriden Beǵazy belderi qol bulǵaıdy.
El ishinde akademık Álkeı Marǵulan Begazy-Dándibaı mádenıetine jatatyn áıgili qola dáýiri eskertkishterin abzal aǵasy Álıhan Bókeıhannyń tapsyrmasymen zerttegen kórinedi. Kim biledi, solaı bolýy ábden yqtımal. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IX-VIII ǵasyrlardan tábárik ispetti ǵajaıyp mádenı mura jurtyna jetkenshe aınalaıyn Arqanyń arda tabıǵatyn tamashalaýdan jalǵyz sátke jalyqpadyq. Jasyl jondardyń baýraıyndaǵy býyrqanǵan bulaqtar, jaqpar tastary jalt-jult etken jalańash taýlar, saı-saladaǵy sansyz bastaý – sarqyraǵan sý, kók terek, aq qaıyńdar kómkergen kókoraı betkeıler aınalańa suqtana qaramasyńa qoımaıdy.
Qutty qoınaýynda qola dáýiriniń qordaly qundylyqtary qundaqtalǵan Beǵazy qorymyndaǵy qaptaǵan beıitterdi qorshaǵan qaqpaq tastardy júk kótergish tehnıkalar júdá joq zamanda kimderdiń qaıdan jáne qalaı ákelgeni qaıran qaldyrady. Akademık Marǵulan bastaǵan arheologterimiz muny aqı-taqı zerttegenimen álimsaqtan jetken áıgili mekenniń sheshilmegen jumbaǵy áli kóp sekildi.
Jolbarystar jortqan jer
Kezinde qazaqtyń keń dalasynda ań-qus jyrtylyp-aıyrylǵan. Sonyń ishinde soıy bólegi árıne – soıqan jolbarys. Ań patshasy – arystan desedi. Jolbarystyń aıbaty men qaıraty odan asyp túspese, kem soqpaıdy-aý. Afrıkanyń savannalaryndaǵy mysyq tuqymdas eki myqtynyń aıqastary osyndaı oıǵa jeteleıdi.
Sýly-nýly Syr men Aral, Balqash pen Ile boıyndaǵy qalyń qamys, qoǵaly qoryq ishinde, qyrdaǵy tobylǵy, torańǵy arasynda jolbarystar jortqany ámbege aıan. Tipti ótken ǵasyrdyń orta shenine deıin ólkemizde shubarala sheriniń ósip-óngenin dáleldeıtin derekter bar. Alaıda tabıǵattyń tepe-teńdigi buzylýy, adamdar tarapynan jasalǵan qııanat saldarynan tarǵyl taǵynyń tuqymy tuzdaı quryp bitti.
Buǵan negizinen ashkózdengen azýly ańnyń aınalasyna qaýip-qater tóndirip, malǵa da, janǵa da maza bermeýi sebep bolǵan tárizdi. Jıyrmasynshy júzjyldyqtyń bas jaǵynda Jetisýdyń aryndaǵan asaý ózenderiniń biri – Aqsý boıyndaǵy bizdiń aýylǵa Balqashtan aýyp kelgen jalǵyz jolbarysty qapysyz atar ot qarýsyz-aq, atadan mıras aıbaltasymen jaıratqan Saýryq batyr jaıyndaǵy ańyzdy bala jastan estip óstik. Aýylymyzdyń irgesindegi qara sýly qalyń qamys shetindegi qum shaǵyl sodan beri «Jolbarys soqqan» atanyp ketken. Jaýjúrek jaryqtyqtyń nemeresi Dosymhanmen bir synypta oqyǵanymyzdy ózimizshe maqtan etemiz.
Al endi sol jer betinen joıylǵan Turan jolbarysynyń sońǵy tulyby Aqtoǵaı aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde turǵanyn kózimizben kórdik. Shyny ishindegi iri jyrtqyshtyń janyna jaqyndaýǵa dátiń zorǵa shydaıdy. Turqy bólek túz taǵysyna taısalmaı qaraý úshin de ańshylar júreginiń túgi qalyńdaý bolǵan shyǵar, sirá. Qazirgi qalpynda ýaqyt ýytyna boı aldyrǵan terisi ábden tartylǵan. Sodan baryp, qańqa súıegi de qańsyǵan sııaqty kórinedi. Áıtsede siz ben bizdi eptep úreılendirýge jarap tur.
Mýzeı dırektory Indıra Igebektiń aıtýynsha, bul baıaǵyda Balqash kóliniń jaǵasyn jaılaǵan sońǵy jolbarystardyń birinen sanalady eken. Júrek jutqan azamattar atyp alsa kerek. Átteń, Aqtoǵaı alys túkpirde ornalasqan aýdan. Arnaıy keletinder bolmasa bul keremetti ekiniń biri kóre almaıdy.
Búginde Úkimet tarapynan úlken jumystar júrgizilip, Ile-Balqash memlekettik qoryǵynda jolbarysty reıntrodýksııalaý baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Munda qazir Amýr jolbarysynyń bir-ekeýi jiberildi. Solardan tuqym tarap, sheriler sherý tartpaq. Áı, biraq bular báribir Turan jolbarysy emes qoı.
Sahı syılaǵan sýretter
Aqtoǵaı saparynda bizdi qatty súısintken jaǵdaı – jergilikti murajaıdaǵy erekshe eksponattar boldy. Birinshisi – joǵarydaǵy tilge tıek etilgen Turan jolbarysynyń tulyby. Ekinshisi – Qazaqstannyń halyq sýretshisi Sahı Romanov óz qolymen syıǵa tartqan qyryq kartına boldy. Ataqty qylqalam sheberiniń aýdandyq mýzeıge osynshama sýretteriniń túpnusqasyn tartý etýi, shynymen de orasan zor oqıǵa. Mundaı ǵajaıyp jádigerlerimen oblystyq mýzeıler de maqtana almaıdy.
Sóıtsek sańlaq Sahı osy óńirdiń týmasy eken. Marqumnyń taǵdyry qyzyqty kitapqa nemese kınofılmge arqaý bolǵandaı shym-shytyryq oqıǵalarǵa toly. Sýretshi jasy jer ortadan aýǵansha óziniń qaıda týǵanyn, kimniń balasy ekenin bilmegen. Balalar úıinde tárbıelenip, jetimdiktiń qorlyǵyn kóp kórgen. О́ksip júrip ósken. Alapat ashtyqtyń da, surapyl soǵystyń da sumdyq zardaptaryn tartqan. Áıteýir áýpirimmen aman qalyp, qatarǵa qosylǵan. Orynbordaǵy kásiptik ýchılıshede oqyǵan. Kýıbyshevtegi zaýytta jumys istegen. Sondaǵy Kórkemsýret stýdııasynda ónerdiń álippesin ashqan. Aqyr aıaǵynda 1955 jyly Máskeýdegi áıgili VGIK-ti Aleksandr Romanov degen orystekti tólqujatpen bitirip shyqqan.
Sýretshi Sahı Romanov jerlester ortasynda
Uzaq jyldar «Qazaqfılmde» sýretshilik qyzmet atqarǵan Sahıdyń qatyspaǵan fılmi kemde-kem. Tipti Sháken Aımanov óziniń «Aldarkóse», «Naızatas baýraıynda» fılmderinde epızodtyq rólderge de túsiripti. Onyń sondaı-aq uly Muhań bastaǵan birqatar klassıkterimizdiń kitaptaryna ıllıýstrasııalar salǵanyn da atap ótkenimiz oryndy.
Keńestik saıasattyń kesirinen ata-anasynan, aǵaıyn-týystarynan erte aırylǵan Sahı arada kóp jyldar ótkende óte kezdeısoq jaǵdaıda ápkesi Márııashpen qaıta tabysady. Oqıǵanyń jaı-japsaryn tuǵyry bıik tulǵanyń týǵan jıeni Záıit Saǵıdollaulynan estip bildik.
– Jańylmasam, 1979 jyly «Juldyz» jýrnalynda Sahı Romanov týraly maqala jarııalanady, – dep bastady áńgimesin ol. – Sony oqyǵan Álıhan Bókeıhannyń inisi Smahan tóreniń uly – Jáńgir álgini shesheme kórsetip, «Myna sýretshiniń ómirbaıany sen aıtyp júretin joǵalǵan inińniń taǵdyryna uqsaıdy. Sýretin kórshi» depti. Sodan álgi sýretti kóre salysymen anam aǵyl-tegil jylap, «Mynaý sonyń ózi» degen sózdi qaıtalaı beripti. Kóp keshikpeı anam qasyna jol biletin aýyldasymyz, belgili aıtys aqyny Qýanysh Maqsutovtyń ákesi Májiken aǵamyzdy ertip Almatyǵa attanady. Alǵashynda anamnyń aıtqandaryna sene qoımaǵan Sahań at-tonyn ala qashypty. Kenet anam áldene esine túskendeı, «Káne, eńkeıip tóbeńdi kórsetshi, kishkentaı kezińde áldebir jara shyǵyp, jazylǵan soń sonyń ornynda tyrtyq qalǵan» deıdi. Ana kisi eriksiz eńkeıedi. Sol-aq eken, sheshem «Oı, baýrymdap» bas salypty...
Sahı Romanov ile-shala týǵan jerine kelip, taǵzym etipti. Áke-sheshesiniń basyna barypty. Aqtoǵaılyqtar da ataqty jerlesine laıyqty qurmet kórsetipti. Aqsorańnyń etegindegi qaraǵaıly-qaıyńdy múıiste sýret salatyn sheberhana úıin de turǵyzyp beripti. Dúnıeden óteriniń aldynda qasyna Ilııa Jaqanov, Aqseleý Seıdimbekov, Qaıyrbek Sádýaqasov sekildi janyna jaqyn azamattardy ertip, Aqtoǵaı topyraǵyna aýnap-qýnap qaıtypty. Sol joly jańaǵy sýretterin mýzeıge syılapty. Mine, jomarttyq dep, týǵan jerge mahabbat dep osyny aıt.
Endeshe, Aqtoǵaıdyń mýzeıi Sahıdaı sańlaqtyń atyn ıemdenýge suranyp-aq turǵan joq pa?..
...Aqtoǵaıǵa barǵanmen, Aqsorańǵa shyǵa almaǵanymyz oıymyzǵa álsin-álsin orala berýin qarashy. Dám tartsa, taǵy birde bararmyz!
Qaraǵandy oblysy,
Aqtoǵaı aýdany
