– Eń aldymen rámiz termıni týraly maman pikirin bilsek. Oǵan qandaı anyqtama berer edińiz?
– Adam ómiriniń barlyq salasy sansyz rámizge (grek. symbolon) toly. Ertede rámiz «jeke kýálik» ornyna júrgen. Bul – adam tanymynan tys dúnıeler men dereksiz uǵymdardy tańbalyq formada beınelep, kórnekti model arqyly kórsetetin tanymdyq belgi. Rámiz – shartty maǵynaǵa baı, naqty mánge ıe uǵymnyń kórkem (zattyq) beınesi, astarly obrazy, arnaıy túri, syrtqy bolmysy. Ol geraldıkalyq teorııa turǵysynan eki baǵytta tanylady: birinshi – kórnekti-ekspessıvti, ekinshi – beıneli-obektıvti. Ár rámiz – aqparat qazynasy, al ár aqparat tańbadan turady. Tańba degen – belgili bir aqparatty jetkizetin áleýmettik-mádenı belgi, forma men mazmunnyń birligin bildiretin beıneli maǵynasy bar sýret.
Tańbanyń semantıkalyq júktemeleri aqparattyq, kommýnıkatıvti jáne konservatıvti bolyp úshke bólinedi. «Tańba» ataýynan «qoltańba», «entańba», «mórtańba», «tóltańba», «eltańba» kategorııalary qalyptasqan. Alaıda olar bir-birimen tepe-teń uǵymdar emes, geraldıkalyq maǵynalary ártúrli...
– Rámiz tanymdyq belgi bolsa, tańba ne úshin qoldanylady?
– Tańba – jekemenshik quqyq quraly. Eneolıt dáýirinde adamdar malyna tańba basý arqyly janýardyń ıesi kim ekenin bildirgen. Ýaqyt óte kele tańbalar árbir rý men taıpanyń eldik sıpatyn bildiretin eltańbalarǵa aınaldy. Qazirgi kezde ár memlekette eltańba bar. О́tken dáýirlerdegi eltańbalar rý men taıpanyń shyǵý tegin umytpas úshin qoldanylǵan. Iаǵnı bir rý, ne bir taıpa el belgili bir eltańbany myńdaǵan jyl boıy bekerden-beker saqtamaǵany anyq. Osy oraıda rý-taıpalardyń eltańbalaryn tolyqtaı zerttesek, qazaqtyń shynaıy tarıhyn bilýge dańǵyl jol ashylady.
– Qazaq tarıhynan bir mysal keltire alasyz ba?
– Aıtalyq, ashamaı tańbasy. Qos qanatyn jaıyp, jan-jaǵyn tórt kózimen túgendep turǵan eki basty samuryq qus beınesi – álemdegi eń kóne jáne eń kóp tanylǵan svastıka (kún qusy) rámizi. Maǵynasy – ottyń, sýdyń, aýanyń jáne jerdiń birligi. «Eki basty samuryq» beınelengen rámiz bir-bir qanatpen jaralǵan eki qustyń birigip uıadan ushqany týraly ańyzǵa negizdelgen. Ol yntymaqty bildiredi.
Eki basty samuryq – b.z.d. XVIII-XII ǵasyrlarda Het ımperııasynyń, X-XI ǵasyrlarda Bulǵar patshalyǵynyń, XI-XII ǵasyrlarda Seljuq sultandyǵynyń, XIII-XIV ǵasyrlarda Altyn Ordanyń memlekettik rámizi bolǵan. Keıinnen vızantııalyqtar, reseılikter, gıtlershiler «eki basty samuryq» rámizin birjola ıemdenip, tek ataýyn «eki basty búrkit» dep ózgerte salsa, hrıstıandar qorǵan esebinde dinge belgi qylyp, ony «krest» dep atap aldy. Alaıda hrıstıandardyń «krest» (svastıka, adjı, aıshyq, aıqas, qas) degeni – qazaqtyń kete, kereı, saryúısin, tórtqara, tileý taıpalarynyń «ashamaı» tańbasy. Bul tańba kıiz úı shańyraǵynda jáne qoshqar múıiz oıýynda tur. Ol máńgilik qozǵalysty, sheksizdikti meńzeıdi.
– «Tamǵashy» termıni jóninde ne aıtasyz?
– «Tamǵashynyń» túbiri – tamǵa, ıaǵnı kodtalǵan grafıkalyq aqparat. Onda kóne túrikterdiń fılosofııasy jatyr. Tamǵany ázerbaıjandar «damǵa», kabardınder «damyge», adygeıler «tamyga», abazdar «damyga», abhazdar «adamyg» deıdi. Tamǵadan tamǵashy, tańbashy, tamgachy, tavgashy, tabgachy, tabǵash, tamǵashhan sózderi shyqqan.
Mundaǵy tabǵash – Túrik kezeńindegi Tań ımperııasynyń halqy (qazirgi qytaılar); tamǵashhan (handardyń hany) – Qarahan bıleýshileriniń laýazymy; tamǵashy – Shyńǵys han jáne Altyn Orda kezeńindegi mórtańba saqtaýshy ári is júrgizýshi ulyq. Buryn bir eldiń qaǵany qaıtys bolsa, onymen múddeles (odaqtas) eldiń qaǵany qazaǵa kóńil aıtý úshin, tamǵashyny (memlekettik hatshy) nemese ıabǵýdy (vıse-premer) jiberetin. Qazir «kóńil aıtý» jedelhatyn joldaıdy. «Kúltegin» jyrynda «...Túrgis qaǵannan Maqrash tamǵashy, Oǵyz elinen Bilge tamǵashy ańyrap keldi» degen joldar bar.
– Eltańba túsinikti, tóltańba jóninde ǵylymı negizdeme jasaǵanyńyzdan habardarmyz. Tańba men rámizdiń de aıyrmashylyǵyn ashyp berdińiz. Endi mórtańbaǵa az-kem toqtalsańyz.
– Ony kópshilik «mór» deıdi, durysy – mórtańba. Mórtańba degen – syrtqy jáne ishki bılikte derbestikti kýálandyratyn zańdyq kúshi bar resmı qujat. Erterekte mórtańba «senim gramotasy» qyzmetin atqarǵan. Mórtańbany ıelený onyń ıesiniń qoǵamda bedeldi tulǵa ekenin bildirgen. Qaǵandar men bekterdiń, han-sultandardyń mórleri tamshy tárizdes altynnan ne kúmisten soǵylyp, júzik kúıinde bas barmaqqa shaqtalsa, bılerdiń, batyrlardyń mórleri doǵal ne jumyr qalqan pishinde kúmisten jasalatyn. Mórtańbanyń joǵarǵy bóligine ıesiniń ataǵy jazylsa, tómengi bóligine óz esimi men ákesiniń esimi qosa jazylatyn.
Aıtalyq, Altyn ordada – bosaǵa tańbasy (bosaǵa – esik jaqtaýynyń búıir baǵanasy), Qazaq handyǵy men Qyrymdaǵy Gıreı áýletinde – taraq tańbasy (taraq – is júzinde bosaǵany eselegen tańba) mórtańba retinde qoldanyldy. Taraq tańba keıinnen Qyrym tatarlarynyń ult-azattyq kóterilisiniń rámizi boldy.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
