Sýret: bureau.kz
Býllıng máselesin jıyrma jyldan asa zerttep kele jatqan amerıkalyq psıholog, professor Elızabet Inglender jýyrda balalar agressııasy men býllıngke qatysty kólemdi zertteýin jarııalady. Ol Massachýsets shtatyndaǵy Brıdjvoter memlekettik ýnıversıtetinde ornalasqan «Aggression Reduction Center» ortalyǵynyń negizin qalaýshy ári atqarýshy dırektory. E.Inglenderdiń málimetinshe, ata-analar kóbine balasynyń álimjettikke barǵanyn moıyndaǵysy kelmeıdi. Psıholog maman ata-analarmen jumys barysynda «meniń balam bulaı istemeıdi» degen qorǵanys mehanızmi jıi kezdesetinin aıtady. Tipti keı jaǵdaılarda ata-ananyń ózi balasynyń áreketin «basqa balanyń oǵash qylyǵy sebep boldy» dep aqtap alýǵa tyrysady. Mundaı sátterde kóptegen ata-ana balasynyń áreketin býllıng dep qabyldamaıdy. Alaıda E. Inglenderdiń aıtýynsha, býllıng – bul jaı minez emes, álsizderge qarsy ádeıi, júıeli túrde jasalatyn psıhologııalyq nemese fızıkalyq qysym. Bundaı áreket bala úshin de, onyń qurbany úshin de saldary aýyr jaǵdaıǵa ákelýi múmkin.
Ǵalymnyń deregine súıensek, býllıngke barǵan balalardyń basym bóligi eseıgen shaqta psıhologııalyq jaraqattarmen, depressııamen, ózine degen senimsizdikpen ómir súredi. «Eger balańyzdyń býllıngke qatysy bar degen kúdik týsa, eń aldymen, emosııaǵa ermeı, sabyrmen áreket etý kerek. Balanyń minezin túzeý úshin onyń nege bulaı istegenin túsiný mańyzdy. Bir rettik urys-keris, ásirese óz-ózin qorǵaý maqsatynda bolǵan áreket býllıngke jatpaıdy. Biraq bireýdi kúnde kemsitý, qorqytý – mindetti túrde toqtatylýǵa tıis áreket», deıdi psıholog.
Zertteýler kórsetkendeı, balalardyń ózi býllıngke qarsy. Shvesııada júrgizilgen áleýmettik saýalnamada bastaýysh synyp oqýshylary býllıngke baratyn balalardy psıhologııalyq kúıi nashar nemese ózine nazar aýdartqysy keletin, basqalarǵa kúshin kórsetkisi keletin adamdar retinde sıpattaǵan. Al býllıngke barǵandardyń ózi kóbine «meni eshkim túsinbedi», «men álsiz emes ekenimdi kórsetkim keldi», dep óz áreketin syltaýmen aqtap alatyn kórinedi. «Mundaı jaǵdaılarda ata-ana ne isteı alady? Birinshiden, balany tyńdaý – basty qadam. Onyń ne aıtqysy keletinin uǵynyp, agressııanyń túpki sebebin anyqtaý kerek. Bul keıde balaǵa jetkilikti kóńil bólinbeýi, jalǵyzdyq, dostarynyń shettetýi, úıdegi túsinispeýshilik, kúızelis sekildi sebepter bolýy múmkin. Muny anyqtaý úshin balamen ashyq sóılesýdi jáne qajet bolǵan jaǵdaıda kásibı psıhologtiń kómegine júginýdi usynamyn. Ekinshiden, ata-ana balasyna álimjettik – bul eshqashan aqtalmaıtyn áreket ekenin naqty túsindirýge tıis. Balanyń boıyna jaýapkershilik pen janashyrlyqty darytý úshin oǵan emosııalyq qoldaý qajet. Sondaı-aq jaqsy minezdiń úlgisin kórsetý, dostaryna kómektesý, keshirim suraý sııaqty kúndelikti ádetterdi boıyna sińirý kerek», deıdi ǵalym.
Professor E.Inglender jaz mezgilin bala minezin túzeýge yńǵaıly ýaqyt dep esepteıtinin aıtady. Sebebi bul – mekteptegi qatań tártipten bosap, ata-anamen qarym-qatynasqa kóbirek ýaqyt bólinetin mezgil. Balamen ashyq sóılesý, ishki jan-dúnıesin tanýǵa tyrysý – onyń minezin túzep, psıhologııalyq jaǵdaıyn turaqty etýge yqpal etedi. Psıholog mamannyń sózinshe, balanyń býllıng jasaýy – onyń tárbıesi álsiz degen sóz emes. Bul – onyń ishki kúıiniń kórinisi. Al sony der kezinde baıqap, durys áreket ete bilý – ata-ananyń mindeti.
