SALIQALY ÁŃGIME SAMMITTE JALǴASADY

Keshe elorda tórinde uıymdas­ty­rylǵan EQYU-nyń Tózimdilik jáne kemsitpeýshilik jónindegi joǵary deńgeıdegi konferensııasynda tózim­siz­diktiń, óshpendilikke negizdelgen qyl­mystyń aldyn alý, kerisinshe, ár alýan qoǵamǵa ózara syılastyq pen túsinistik ıdeıasyn sińirý máselesi jan-jaqty talqylandy. Bul kúngi konferensııanyń ses­sııalaryna quqyq qorǵaý, zań shyǵarý organdarynyń, azamattyq qoǵamnyń tózimsizdik pen kemsitýshilikke qarsy kúres júrgizý men onyń aldyn alýda­ǵy qyzmeti, EQYU-nyń búgingi kúngi mindettemelerine sáıkes, bilimniń óz­ara syılastyq pen túsinistikti qam­ta­masyz etýdegi róli, EQYU aıma­ǵyn­daǵy ultaralyq jáne mádenıetaralyq baılanysty nyǵaıtý strategııasyn jandandyrý taqyryptary ózek bol­dy. Otyrys barysynda oǵan qaty­sýshylar azamattardyń qylmysqa aparatyn óshpendiligin tek ózara kúsh biriktirý men ortaq senimge negizdel­gen túsinistik arqyly ǵana sheshýge bo­latyndyǵyn alǵa tartty. Ásirese, mundaı keleńsiz qubylystarǵa jas­tar­dyń kóbirek urynatynyn, sol se­bepti keıingi urpaq máselesin myqtap nazarda ustaý qajettigi atap ótildi. Bul rette jastarǵa arnalǵan úlken jı­yndar men konferensııalar uıym­dastyryp, “Eldik baǵdarymyzdy qa­laı túzeımiz?” degen másele tóńire­ginde birlese oılanýymyz qajet degendi alǵa tartty sala mamandary. Keleli jıyn barysynda din men bilimniń ózara sabaqtastyǵynyń ma­ńyzdylyǵy, jasóspirimderge rýhanı tárbıe berý men olardyń oqý qural­daryna din máselesin asa saqtyqpen, yjdaǵattylyqpen engizý, jastardyń óz quqyqtaryn erte bastan qorǵaýǵa tárbıeleý, olardyń dinı saýatyn ashý sekildi máseleler kún tártibine qoıyldy. Búginde kez kelgen eldegi dinı ahýal ýaqyt syrǵyǵan saıyn kúr­delenip bara jatqany jasyryn emes. Din máselesi – álemdegi eń ótkir máselelerdiń birine aınaldy. Sebebi, din qaýipsizdigi – eń aldymen ult qaýipsizdigi. Konferensııaǵa qaty­sý­shy­lar bul kúrmeýli máseleniń túıi­nin sheshýde din salasyn jiti nazarda ustap, din men eldiń arasyn retteıtin quzyrly organdardyń qyzmetin ret­teý, adam boıyndaǵy qandaı da bol­masyn aýyr qylmysqa jeteleıtin óshpen­dilikke qarsy kúres júrgizetin quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmet­ker­lerin arnaıy baǵdarlamamen oqy­tý máselesi aıryqsha mańyzǵa ıe eken­digin alǵa tartty. Máselen, qu­qyq qorǵaý organdarynyń maman­da­ryn arnaıy baǵdarlamamen oqytý ádisi EQYU-nyń Demokratııalyq ıns­tıtýttar men adam quqyqtary jó­nindegi bıýrosynyń kúshimen qolǵa alynǵan eken. Bul kúngi jıyn barysynda syrt­tan kelip, ishten iritetin neshe túr­li kirme dinı aǵymdardyń qoǵamǵa tón­dirip otyrǵan keri áseri, ekstremıstik turǵydaǵy ádebı kitaptardyń elge aǵylýy, olardyń jastardyń qolyna erkin tııýi sekildi túıtkildi máseleler áńgime ózegine aınaldy. Konferen­sııa­ǵa qatysýshylar bul asqan tózim­dilik pen barlyq qoǵamnyń birigýin qajet etedi, bul rette halyqty dinı kózqaras jaǵynan adasýshylyq pen túsinispeýshilikten saqtandyrý kerek degen oılaryn alǵa tartty. Keshe keshke Beıbitshilik jáne ke­lisim saraıynda EQYU-nyń Tózim­dilik jáne kemsitýshilikke qarsylyq jónindegi joǵary deńgeıdegi konfe­ren­sııasy óziniń jumysyn aıaqtady. Onyń jabylýynda EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy,  Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev sóz sóıledi. Konferensııa barysynda óte qyzý talqylaýlar men pikiralysýlar boldy, dep bastady ol óziniń sózin. Tó­zimdilik jáne kemsitpeýshilik jó­nindegi ózekti problemalar boıynsha ashyq pikir aıtyp, konstrýktıvti tal­daý jasaýǵa belsene qatysqandary úshin barlyq qatysýshylarǵa, baıan­damashylarǵa jáne jumysty utymdy uıymdastyrǵan moderatorlarǵa, kási­bı sheberligi úshin aýdarmashylarǵa alǵys bildirgim keledi, dedi ol. Odan ári tózimdilik Qazaqstan tóraǵalyǵy kótergen tórt “T-dan” turatyn uran­nyń bir bóligi ekenin eske saldy. Osy konferensııa qazaqstandyq tóraǵa­lyq kótergen tózimdilik máselesiniń EQYU qaýymdastyǵy úshin óte ma­ńyzdy problema ekenin kórsetip ber­di. Konferensııa barysynda musyl­man­darǵa, hrıstıandarǵa, antıse­mıtızm­ge, rasızmge, ksenofobııa men kem­sitýshilikke tózimsizdikpen kúres­tiń jınalǵan tájirıbeleri men ozyq tájirıbeleri ortaǵa salyndy. Osy taraptaǵy zańdylyqtar men quqyq qor­ǵaý áreketterin jetildirý másele­leri de aıtyldy. О́zara túsinistikke jetý men ártúrlilikti syılaýdaǵy bilimniń róline úlken baǵa berildi. Tózimsizdiktiń ashyq kórinisterin synaý men BAQ-ta, sonyń ishinde ınternet júıesinde ózara túsinistik ıdeıalaryn taratý  máseleleri usy­nyl­dy. Osydan ári Is basyndaǵy tór­aǵa Qanat Saýdabaev konferensııa ju­mysynyń qorytyndysyn jarııa etti. Men ony ózim: “EQYU-nyń Is ba­syndaǵy tóraǵasynyń tózimdilik pen kemsitpeýshilik jónindegi Astana deklarasııasy” dep ataǵan qujattyń qabyldanýymen aıaqtaldy dep aı­tamyn jáne onyń keıbir mańyzdy erejelerin ataı keteıin, dedi ol. – EQYU-ǵa qatysýshy memle­ket­ter kópetnosty jáne kóp­kon­fes­sııa­ly Qazaqstan Respýblıkasynyń el­ordasy – Astana qalasynyń beı­bit­súıgish rýhymen qanattanyp, EQYU aýmaǵynda tózimsizdik pen kemsitýshi­lik­ke qarsy kúrestiń únemi jalǵasa­tynyn eske alyp jáne osy jıyn Mádenıetter jaqyndastyǵy jylyn­da ótip otyrǵanyn atap óte otyryp, dinder, mádenıetter jáne órkenıet­ter arasyndaǵy barlyq deńgeıdegi dıalogtardyń úzdiksiz bolǵanyn qa­lap, adam quqy jáne azattyq, demo­kratııa jáne zańnyń ústemdigi únemi bolýy – mádenıetaralyq, dinaralyq jáne etnosaralyq túsinistiktiń qaı­nar kózi ekenin ataı otyryp jáne osy konferensııada aıtylǵan usy­nystardy eskere kele EQYU aýma­ǵyndaǵy memleketter men úkimetterge tómendegi usynystardy jasaıdy: Rasızmdi, ksenofobııany, antıse­mı­tızmdi, sondaı-aq musylmandarǵa, hrıstıandarǵa jáne basqa da dinder men násildik toptarǵa qarsy kez kel­gen tózimsizdik pen kemsitýshilikterdi boldyrmaý maqsatymen EQYU mi­n­detkerlikterin oryndap, atalǵan ister­ge qarsy tıimdi saıası sharalar ázir­leýdi usynady. Sonyń ishinde zań­dylyqtardy jetildirý, quqyq qorǵaý organdarynyń arnaıy qyzmetker­lerin daıyndaý, tózimsizdik negizinde týǵan qylmysty isterdiń monı­to­rıngi­n jasaý, etnostar men máde­nıet­ter aralyq dıalogtar jasaýdyń ult­tyq strategııasy men áreketter jos­paryn ázirleý jáne t.b. usynylady. Azamattyq qoǵammen birlese otyryp, tózimsizdikke qarsy kúres ju­mystaryn uıymdastyrýdy jáne dinaralyq jáne etnosaralyq árip­testikterdi  madaqtaıdy. Osy oraıda BUU-nyń О́rkenıetter alıansynyń bastamasyn qoldaımyz, delingen qabyldanǵan qujatta. Odan ári Qanat Saýdabaev: men EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy re­tinde konferensııanyń qorytyn­dy­synda qabyldanǵan usynystar qa­byldanyp, tózimsizdik pen kem­si­tý­shilik­ke qarsy áreketter jasalatyny­nan qatty úmittenemin, deı kelip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jıyn ashylǵanda aıtqan quttyqtaý sózindegi “biz bolashaq sammıtte Tó­zimdilik saıasatyndaǵy mańyzdy il­ge­rileýlerdi qorytatyn ortaq qujat qa­byldaýymyz kerek” degen usynysyn eske alyp, onyń óte oryndy ekenin atap ótti. Sondaı áreketter jasasaq qana biz jýyrda Qyrǵyzstanda bolǵan sııaqty etnosaralyq kıkiljińderdiń oryn alýyna qarsy tura alamyz, dedi ol. Sóziniń sońynda Q.Saýdabaev konferensııa jumysyna belsene qatysqan uıym organdarynyń basshylaryna rızashylyǵyn bildirdi. Osydan keıin Is basyndaǵy tóraǵa Qanat Saýdabaev jýrnalısterge kon­ferensııanyń qorytyndysy boıyn­sha  baspasóz-máslıhatyn ótkizdi. Bul kon­ferensııa qazirgi zamanda etno­s­aralyq jáne dinaralyq, mádenıetter men órkenıetter aralyq tózimdiliktiń óte ózekti máselesiniń biri ekenin kórsetip berdi. EQYU jaýapkershiligi aýmaǵyndaǵy barlyq qatysýshy mem­leketter de ózderiniń ókilderi arqyly talqylanǵan máselege ózderiniń pi­kir­lerin bildirdi. Odan ári tóraǵa qory­tyn­dy qujatta aıtylǵan usynys­tardyń birqataryn aıtyp berdi. Olar EQYU jaýapkershiligi aýmaǵyndaǵy memleketterde tózimsizdik pen kem­sitýshilikti boldyrmaý baǵytyndaǵy jumystardy belsendirek júrgizý maqsatyn kózdep jasalǵan usynystar edi. Sońǵy ýaqyttarda kórshimiz Qyr­ǵyzstanda bolǵan oqıǵalar tózimsiz­diktiń óte ózekti másele ekenin taǵy bir ret dáleldep berdi. Sondyqtan bul tarapta kıkiljińderdiń árqa­shan­da aldyn alý kerek, dedi ol. Odan ári tóraǵa jýrnalısterge kon­ferensııaǵa qatysýshylardyń Qazaqstan týraly bilikteriniń qan­shalyqty ekendigin aıtty. Bizdiń eli­miz etnosaralyq jáne dinaralyq tózimdiliktiń úlgisi retinde búgingi kúni álemdegi órkenıetter arasyndaǵy únqatysýlardyń kóshbasshysy bolýǵa ábden laıyqty ekendigin konferen­sııaǵa qatysýshylar biraýyzdan ma­quldap otyrdy. Árıne, olardyń bári de bul istegi Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń orasan zor eńbegin atap ótti. Sonyń ishinde onyń álemdik tynyshtyq pen turaqtylyqty saqtaý maqsatymen jasaǵan bastamalarynyń bárine de ózderiniń sózderinde úlken ba­ǵalaryn berdi. Eldiń ishindegi etnos­aralyq jáne konfessııaaralyq birlikti saqtaý maqsatymen Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty aıryqsha ınstıtýtty uıymdastyrǵanyn, Álem­dik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi sııaqty mańyzdy álemdik shara­lardy jasap otyrǵanyn da qatysý­shy­lar asa zor eńbek retinde aýyzǵa aldy. Turaqtylyq pen tynyshtyq, ózara senim men syılastyq bizdiń eko­nomıkadaǵy tabysymyzdyń da qaınar kózi bolǵanyn da aımaqtaǵy ahýaldy óte jaqsy biletin saıasatshy mamandar jaqsy bilip otyrdy, deı kelip, biz konferensııanyń qorytyn­dy qujatynda aıtylǵan usynystar halyqtar arasyndaǵy túsinistik pen ózara senimge qyzmet eter degen úmittemiz, dedi ol sóziniń sońynda. Osydan keıin Is basyndaǵy tóraǵa jýrnalısterdiń kóptegen suraqtaryna jaýap berdi. Alǵashqy suraq EQYU-nyń sammıtine daıyndyq qandaı deńgeıde ekendigi týraly boldy. Oǵan jaýap bergen Is basyndaǵy tóraǵa Q.Saýdabaev dál búgin  qazaqstandyq tór­aǵalyqqa týra jarty jyl bolyp otyrǵanyn aıtty. Bizdiń jumy­sy­myz­ǵa aldyn ala berilip jatqan qo­ry­tyndylar jaman emes ekenin ózderińiz bilesizder, deı kelip, eki ap­ta­dan keıin Almatyda bolatyn Syrt­qy ister mınıstrleriniń beıresmı forýmynda EQYU sammıtine daıyn­dyq jumysy týraly áńgime bolaty­nyna senim bildiretinin jetkizdi. Láıla EDILQYZY, Jaqsybaı SAMRAT.