EL IESI

Uzyna boıǵy tarıhymyzda týǵan hal­qynyń týyn tiktep, eline tutqa bolǵan tulǵalar az bolǵan joq. Baıyrǵy tarıhqa kóz salsaq, Eýrazııa dalasyn at tuıaǵymen dúbirletken dańqty ǵun memleketin qur­­ǵan, eliniń etek-jeńin bútindep, baqýatty etken patsha, qolbasshy Móde; ısi Eýro­pany Rım ezgisinen azat etip, Batys tarıhynda “qutqarýshy” degen ataqqa ıe bolǵan atyshýly ǵun qolbasshysy Edil patsha (Attıla); “tizesi bardy búktirip, basy bardy ıdirip”, toz-toz bolyp, sary dalada saǵym qýyp júrgen, ısi túrki halyqtarynyń basyn biriktirip, irgeli el etken Býmyn, Elteris-Qutlyq, Eletmish qaǵandardyń baıtaq tarıhymyzda alatyn orny erekshe. Úsh ǵasyr boıy saltanat qurǵan Túrki qaǵanaty zamanynda halyq dáriptep osy úsheýine ǵana “El hany” degen ataq bergen. Bulardyń qaı-qaısysy da halqynyń baǵyna týyp, sol jolda sanaly ǵumyryn sarp etken, kóne zamannan búgingi urpaqqa taǵylymy jetken tulǵalar. Qazaq jerinde Altyn Orda, Qazaq handyǵy kezeńinde de, bertinde de memleket basqarýdyń ár túrli úlgileri boldy. Handar da, bıler de basqardy qazaqty. Dese de, Kereı men Jánibek te, Abylaı men Kenesary da tutas el, derbes memleket qura alǵan joq, tutas qazaqqa sózin ótkizip, bıligin júrgize alǵan joq. Ol kezde mundaı múmkindik bolǵan joq. Aqseleý, Qoıshyǵara úsheýmiz 2001 jyly eline tutqa bolǵan erlerdiń esimin jas urpaqtyń sanasynda qaıta jańǵyrtý maqsatynda jazǵan kitabymyzdy “El­tutqa” dep ataǵan edik. Qazaq kezinde el bas­qarǵan kisilerge degen qurmetiniń bel­gisi retinde esimderine “Áz”, “Er” degen sózderdi qosyp otyrǵan. Máselen, Áz Já­nibek, Áz Táýke, Er Edige, eńsegeı boıly Er Esim degen sóz tirkesteriniń el aý­zyn­da búginge deıin saqtalyp jetýi halyqtyń atalǵan tulǵalarǵa degen sheksiz qurme­tiniń belgisi edi. Halqymyz búginde Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevty Elbasy dep ataıdy. Bul – halyqtyń júreginen, yqylasynan, shyn peıilinen, súıispenshiliginen, rızashyly­ǵynan shyqqan sóz. Elbasy – búginde eldigimizdiń sımvoly, birligimizdiń altyn arqaýy, tutastyǵymyzdyń, abyroıly el bolǵandyǵymyzdyń belgisi. El basshylaryna mundaı qurmetti ataq berý tek bizde ǵana emes, álemniń kóptegen elderinde bar qubylys. Jaqynda Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl Nursultan Ábish­ulynyń qolyna asataıaq ustatyp, aq sha­pan jaýyp, “Túrki áleminiń kóshbas­shy­sy” dep atady. Túrki dúnıesine sińirgen eńbegi úshin Túrkııa Ankarada Elbasyna eskertkish ornatty. Qurmetteýdiń, ardaq­taýdyń eń jarqyn mysaly osy. Elbasy óziniń Qazaqstan Respýblı­kasynyń azamattaryna, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Parlamentine, “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń Saıası bıýrosyna jazǵan hatynda: “Bar­shańyz bilesizder, maǵan qarata aıtylǵan barlyq madaqqa, meniń jeke tulǵamdy aıryqsha ulyqtaıtyn usynystarǵa úzildi-kesildi tyıym salyp kelemin. Is basyn­da­ǵy Prezıdent retinde osy másele tó­ńiregindegi teńgege beıne tańbalaý, túrli ataqtar sekildi bekershildikke árdaıym qar­sy boldym”, – dep kisiliktiń de, ki­shiliktiń de úlgisin kórsetti. Shyn máninde memleketke, ultqa jan-tánimen rııasyz qyzmet etip kele jatqan shynaıy memle­ketshil tulǵanyń júrekjardy sózin aıtty. Elbasyn taný da – eltanýdyń, memlekettanýdyń enshi bólinbes bóligi. Jıyrma jyldan beri jemisti jumys atqaryp kele jatqan Prezıdenttiń ulan-ǵaıyr qyzmeti osy oıymyzdyń aıqyn dáleli. Qysqa merzimniń ishinde el basqarýdyń prezıdenttik ınstıtýty qalyptasty, Táýelsizdiktiń shejiresi jasaldy, Qazaqstan álemdegi yqpaldy memleketke aınaldy. Osynyń bári Elbasynyń arqasynda bolyp otyr. Qazaq halqy áldeneshe ret ózi saıla­ǵan Prezıdentin jaıdan jaı Elbasy dep atap otyrǵan joq. О́ıtkeni, Elbasy qazaq uǵymynda Prezıdent sózinen áldeqaıda joǵary turǵan uǵym. Prezıdent – atqarýshy qyzmet. Elbasy – eliniń ıesi, kóshbasshysy. Sondyqtan Prezıdent degen sóz El­basy degen sózdiń tolyq balamasy bola almaıdy. Prezıdentter bılik basyna keledi, ketedi, al Elbasy qaıtalanbaıdy. Onyń ústine, hakim Abaı aıtqandaı, qazaq shenqumar halyq emes pe, osy kúnderi Qazaqstanda prezıdent qaptady. Bul kúnde kez kelgen mekemeniń basshysy prezıdent. Osylaı prezıdent degen sózdiń de qadirin ketirip aldyq. Sondyqtan qazirgi halyq túsinigindegi Elbasy sóziniń maǵynasy óte tereń, taǵylymy mol. El­basy – eldiń basy, eldiktiń altyn tu­ǵyry, eshbir laýazymmen salystyrýǵa kel­meıtin bıik tulǵa; el bolýdy bastap ber­gen, jańadan táýelsiz memleket ornat­qan, álemdik tájirıbede memleket qurý­dyń ózindik jolyn jasaǵan adam; mem­leket quraýshy, jańa tarıhty jasaýshy tulǵa. Elbasy ataný úshin Táýelsizdik alý kerek, jańadan Memleket ornatý kerek, sol eldiń eńseli elordasyn salý kerek. Endigi jerde táýelsizdigimiz máńgi jasa­syn, el basyna qaıta kún týmasyn dep tileıik. Qadym zamandardan beri qaǵanyn qasterlep, hanyn qasıet tutqan halqy­myzdyń Prezıdent N.Nazarbaevqa Elba­sy mártebesin berýi zańdy qubylys dep oılaımyn. Qaýsaǵan elde, qıraǵan jerde az ýaqyttyń ishinde túbirimen jańa mem­leket quryp, ony álemge tanytqan Nazar­baevtaı tulǵa arǵy-bergi tarıhy­myzda bolǵan emes. Táýekelge bel býyp, el tizgi­nin qolǵa alǵaly beri N.Nazarbaev mem­leket qurýda, el basqarýda qatelesken joq. Únemi jetilýmen, ilgerileýmen kele­miz. Bizdiń baqytymyz da osynda. Erekshe syı-qurmettiń belgisi retinde, bılikke kelgen alǵashqy jyldary-aq Nurekeńdi eli ardaqtap: “Úlken kisi”, “El tiregi”, “Eli­mizdiń ıesi” dep ataı basta­ǵany esimizde. Biz kúni keshe halyqaralyq uıymnyń basshysy bolyp, tórine shyqpaq túgili, bo­saǵasynan da syǵalaı almaǵan elmiz. Bile bilgen adamǵa EQYU-ny basqarý de­gen sóz jarty álemniń ómirine yqpal etý degen sóz. Elbasynyń bedeliniń arqa­syn­da elimiz Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my­na da tóraǵalyq etip otyr. Alla qalasa, kelesi jyly 57 memlekettiń basyn birik­tirip otyrǵan Islam Konferensııasy Uıy­myn basqarmaqpyz. Osynyń bári búginde álemniń saıasatyna yqpal jasap otyr­ǵan saıasatkerlerdiń biregeıi Nazar­baevtyń eńbegi ekenin jurttyń bári de biledi. Adamzat balasyna asa iri ózgerister ákelgen jıyrmasynshy ǵasyr attary álemge jaıylǵan, ashqursaq halqyn toıyndyryp, baqýatty etken, ulystyǵyn joǵaltýdyń az aldynda turǵan ultyn uıy­typ, álem sanasatyn qabyrǵaly memleket etken dara tulǵalardy tarıh sahnasyna shyǵarǵany belgili. Olardyń qatarynda Qytaı eliniń uly reforma­tory Den Sıaopın, sıngapýrlyq Lı Kýan Iý, úndilik Mahatma Gandı, túrik Mustafa Kemal Atatúrik jáne basqalardy ataýǵa bolady. Bulardyń barlyǵy da – óz ultynyń kóshbasshysy, memleketiniń negizin qalaý­shy, sol ulttyń ǵana emes, álem tarı­hynda attary altyn áriptermen jazylǵan qaıratkerler. Iá, álemdik tájirıbede jańadan mem­leket ornatqan, sol memleketti jańa sa­tyǵa kóterip, onyń dáýirleýine, gúlde­nýine uıytqy bolǵan tulǵalardy dáriptep, ártúrli ataýlarmen ataý úrdisi álimsaqtan bar. Máselen, Túrkııa memleketin aıaǵy­nan turǵyzyp, aıdaı álemge tanytqan Mus­tafa Kemalǵa – Atatúrik, Sınga­pýrdyń damýyna serpin bergen Lı Kýan Iý-ǵa – tálimger-mı­nıstr, Iran bas­shy­sy Aıatolla Homeı­nıge – Rýhanı kósem mártebesiniń berilgeni belgili. Mundaı mysaldardy álemdik tájirıbede kóptep kezdestirýge bolady. Sol sekildi Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Na­zar­baev ta bútindeı jańa memleket ornat­qan, ony damýdyń dańǵyl jolyna salǵan, tutastaı bir ulttyń, memlekettiń tarıhyn qaıta jasaǵan álemdik deńgeıdegi qaıratker. Búgingi tańda Sıngapýr da, Qytaı da, Úndistan da, Túrkııa da álemdik saıasatta ózindik orny bar, órkenıet kóshine iles­ken memleketter. Atalǵan elderdiń osyn­daı deńgeıge jetýine attary atalǵan tulǵalardyń sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Máselen, Sıngapýrdyń basshysy Lı Kýan Iý “úshinshi el” sanatyna jatatyn kedeı eldi álemniń eń baı-baqýatty elderiniń qataryna qosty. Alǵashynda óz elinde, sodan keıin brıtandyq Kembrıdj ýnıversıtetinde bilim alǵan Lı Kýan Iý iri saıasatker deńgeıine kóterildi. Sın­ga­pýrdyń tuńǵysh premer-mınıstri boldy. Osy eldiń ekonomıkalyq tańǵajaıy­bynyń “ákesi” atandy. Ol óz kúndeligine “biz aǵylshyn tili, zań júıesi, basqarý tetikteri sekildi Ulybrıtanııa qaldyrǵan erekshelikterdi paıdalandyq jáne olarǵa óz ultymyzdyń erekshelikterin qostyq. Nátıjesinde ózgege uqsamaıtyn, ózindik damý joly bar, qýatty memleket jasaı bildik”, dep jazdy. Bul jóninde Brıtan premer-mınıstri Margaret Tetcherdiń: “Kezinde Sıngapýr bizden úırense, qazir Ulybrıtanııa Sın­ga­pýrdan tálim alýda” dep, ol eldiń saıa­satta da, ekonomıkada da úlken ózgerister jasap, álemniń jetekshi elderiniń qata­ry­na qosylǵanyn tańǵala málimdegeni bar. Al irgeles jatqan Qytaı úshin Den Sıaopınniń orny qandaı edi? Shyndyǵynda Den Sıaopın eshýa­qytta memleket basqarmaǵan adam. Sóıtse de, 1970 jyldan 1990 jylǵa deıin ajdaha eli sonyń aıtqanymen júrdi. Den Sıaopın – saıasatker, reformator jáne Qytaıdyń Kommýnıstik partııasynyń biregeı qaı­ratkeri atandy. “Mádenı tóńkeris” tu­syn­da áleýmettik jáne saıası janjal­dar­dan álsiregen Qytaıdy jańa deńgeıge kó­terdi, jańa oılar, tyń bastamalar ákeldi, sosıalızmniń qytaılyq jolyn jasap shyqty, ekonomıkalyq reformalardyń bastamashysy boldy, Qytaıdy álemdik rynoktyń bir bólshegi deńgeıine kóterdi. Túrkııanyń negizin qalaǵan Mustafa Kemalǵa túrikter “Atatúrik” – “Túriktiń ákesi” degen ataq berdi. Sol arqyly ony Ult kóshbasshysy dep jarııalady. Túr­kııanyń alǵashqy Úkimetbasy bola júrip, ol saıasatta da, ekonomıkada da, aýyl sha­rýa­shylyǵynda da iri reformalar jasady. Syrtqy jaýlarmen, sonyń ishinde grek­termen soǵysta qaljyrap shyqqan Túrkııa sátti júrgizilgen reformanyń arqasynda aldyń­ǵy qatarly elderdiń birine aınaldy. Úndi halqy úshin Mahatma Gandı de asa qurmetti jan. Bulardyń bári de óz halqynyń syrtqy basqynshylardan azat bolǵanyn qalady. Sol úshin kúresti. Biri halqyna rýhanı kósem bolsa, ekinshisi eldi basqardy. Kúıregen memleketti qalpyna keltirip, kúshti derjavaǵa aınaldyrdy. О́rkenıettiń kóshine ilestirdi. Sonyń arqasynda óz esimderi de halyqtyń jadynda máńgige saqtalyp qaldy. Qazaqstanda da osylardaı qaıratker shyqqanyn halqy maqtan tutady. Er Edigedeı eliniń qamyn jegen, ulty­nyń kóshin bastaǵan Nursultan Nazarbaev mem­leket, el basqarý tájirıbesiniń jańa betin ashqan jarqyn tulǵa. Nazarbaev halq­ynyń aldynda da, álemdik qaýymdas­tyqtyń aldynda da áldeqashan moıy­n­dalǵan tulǵa. Búginde Qazaqstan álemniń órkenıetti elderiniń qataryna qosyldy. Elbasy “eń bastysy el birligi” degen us­tanymdy berik ustandy. Sátti júrgizilgen reformalar keıbir elderdiń basshylary sekildi eldi beıtaraptandyryp, shekarany tumshalap, el mádenıetine balta shapqan joq. Shekarany ashty. Syrttan ınves­tor­lar tartty, sóıtip halqynyń ál-aýqatyn, turmysyn kóterdi. Halqy kúızelgen joq, azap shekken joq. Eliniń úmiti aqtaldy. Halqynyń keleshegin boljady. Shetelge kóptep talantty jastardy oqýǵa jiberdi. Qyrǵyz eli alataıdaı búlinip, bes jyl ishinde bes ret konstıtýsııaǵa ózgeris en­gizip, ózderi saılaǵan prezıdentterin tym-tyraqaı qýyp, alpaýyt elderdiń qýyr­sha­ǵyna aınalyp jatqanda, Qazaqstan halqy qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan ma­myrajaı tirshilik keshýde. Munyń bári halyq senim artqan Elbasynyń el al­dyndaǵy jaýapkershiligin durys atqaryp, memlekettik isti durys júrgize bilgen­diginen. Myqtylardyń álsizderdi ózine qara­typ alýynyń álemdik tájirıbesine kóz júgirtsek, bodan eldiń bostandyqqa shy­ǵýy, táýelsizdikke qol jetkizýi qaı kezde de ońaı bolmaǵan. Mıllıondardyń qanyn moınyna artqan keńestik totalı­tarlyq júıeni bylaı qoıǵanda, ózin órkenıetti, izgilikti sanaıtyn Eýropanyń Anglııa, Fran­sııa, Portýgalııa sııaqty elderdiń otarlaýshylary Úndistannan, Aljırden, Egıpetten aıyrylmaý úshin nebir qıturqy saıasatqa, zorlyq-zombylyqqa barǵanyn tarıh jaqsy biledi. Keshegi jarty álemge ámirin júrgizip, qoıdaı jýsatyp órgizgen Keńes ókimeti qulaǵannan keıin qoǵam jol aıryǵynda turdy. Qoldan kelse, aqyl-oıdy, kúsh-qaıratty jumyldyryp, básekege qabiletti elder qataryna ený, bolmasa “qudaı saldy, biz kóndik” degendeı, azattyqty tárk etý joly ǵana turdy aldymyzda. Qalyptasqan jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin Elbasy N.Nazarbaev 1991 jylǵy 17 jeltoqsanda, ıaǵnı táýelsizdiktiń birinshi kúninde-aq: “Keń baıtaq jerimizdiń baılyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosyp birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de molynan jetedi. Ne istesek te aqylmen isteıik, arzan uranǵa er­meıik, ushpa sezimge erik bermeıik. Ásirese jastar salqynqandylyqtan, úlkendi syılaýdan, sózge toqtaýdan aıny­masa, qashanda dostyqqa adal bolsa, baý­yr­malshyl, keńpeıil bolsa, halyqtyń aty­na sóz keltiretin ustamsyzdyq ataý­lydan aýlaq júrse dep tileıik” degen ataly sóz aıtty. Osylaısha Qazaqstan turaqtylyq pen jasampazdyqqa negizdelgen óz jolyn tańdady. KSRO-nyń qulaýyn tezdetken ultaralyq qaqtyǵystar qyzýy asqynyp turǵan shaqta, jeltoqsan jarasy jazyla qoımaǵan kezde azamattyq kelisim men saıası turaqtylyqty basty mindetterdiń qataryna qoıý barlyq jaǵynan ózekti bolatyn. Sol syn saǵattarda, almaǵaıyp zamanda N.Nazarbaevtyń kóregendikpen durys joldy tańdaı bilgenin búginde tarıhtyń ózi dáleldep otyr. Táýelsizdiktiń eleń-alań jyldarynda Elbasynyń janynda bolyp, ol kisiniń kúıinishi men súıinishine, týǵan halqy úshin tartqan jan azabyna kýá bolǵan kisilerdiń birimin. Áli esimde, 1992 jyl­dyń kúzinde Respýblıka saraıynda “Bó­bek” qoryna arnalǵan telemarafon júrip jatty. Biz sol Saraıda edik. Túngi saǵat on ekiler shamasynda Nurekeńdi bireý telefonǵa shaqyrdy, Shyǵys Qazaqstan­nan, oblys ákimi Amangeldi Bektemisov eken. Jaısyz habar ekenin sezdim. Nurekeń mazasyz kúıge tústi. – О́skemende tórt qazaq jigitin cheshender baýyzdap ketipti, el dúrligip jatqan kórinedi. Komıssııa quramyz. Samolet ázirletemin. Sen basqarasyń. Tez arada attanyńdar, – dedi. Quramynda Bas prokýror, Ulttyq qaý­ipsizdik komıtetiniń birinshi orynbasary, Ishki ister mınıstriniń birinshi oryn­basary, Memlekettik keńesshi Qaıyrbek Súleımenov bar, О́skemenge attandyq. Qazaq, orys, cheshen bolyp bólinip, kek qaınap, sumdyqtan el dúrligip, О́ske­menniń halqy tutanatyn otqa uqsap tur eken. Tórt birdeı bozdaqtyń qorlyq óli­mine yzaly qazaq bitken qolyna qarý alyp, atoı salyp atqa qonbaq. Qazaq atqa qon­sa ne ólip, ne jeńip túsetini belgili. Kór­shi Semeı, Taldyqorǵan oblysta­ry­nan qazaq jastary qaptap keledi degen ha­bar estidik. Qala soǵys aldynda turǵandaı sezildi. Jurttyń bárine tapsyrma berdik, jaýyzdardy izdeýge kiristik. Jaǵdaıdy saǵat saıyn Prezıdentke baıandap turdym. Sóıtip úsh táýlik kúni-túni damylsyz el jurtpen kezdesip, cheshenderdiń bar qarýy jınap alyndy, halyq áreń degende sabasyna tústi. Áýpirimdep raıdan qaıtar­dyq. Laýlap bara jatqan órtti ólip-talyp sóndirgendeı boldyq. Sóıtip, kóńildi demdep, Almatyǵa oralyp, istiń, atqarǵan mindettiń bárin túgel Elbasyna baıandadym. Munyma Nurekeń ábden rıza boldy: – Qaıran jastar, bozdaqtar, naqaq ketti-aý, qyrshyn ketti-aý, – dep mu­ńaı­yp, kókiregi qars aırylyp, Elbasynyń janaryna mólt-mólt jas kelgeni áli kúnge kóz aldymda. Sol tusta Elbasynyń tý­ǵan halqyn, onyń úlken-kishisin ja­nyndaı súıetindiginiń kýási bolǵan edim. Iá, ásirese, táýelsizdiktiń alǵashqy tórt jyly – Prezıdenttiń memlekettik qyzmettegi taǵdyrynyń eń aýyr, eń qıyn kezeńi edi. Jas memlekettiń irgesin bekitip, shańyraǵyn shaıqaltpaý jolyndaǵy saıası-ıntellektýaldyq kúres, dúnıeniń tórt buryshynan jınaqtalǵan memleket qurý tájirıbesin zerdelegen izdenis Elbasyn úsh uly paıym-tujyrymǵa jáne naqty qadamdarǵa ákeldi. Atap aıtqanda, Elbasy 1994 jyly naýryz aıynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisinde kóregendikke toly – Eýrazııalyq odaq ıdeıasyn usyndy, sol jyly shildede elordany Aqmolaǵa kóshirý jóninde túpkilikti sheshim qabyldady. Al 1995 jylǵy tamyzda Qazaqstan Respýblıka­synyń ekinshi Konstıtýsııasy búkil-halyqtyq referendýmmen maquldanyp, el taǵdyryna qatysty barlyq jaýapker-shilikti Elbasy N.Nazarbaev óz moınyna aldy. Osylaısha memleketti basqarýdyń prezıdenttik júıesine túse bastadyq. Astanany aýystyrý elimizdiń qaıta jańarýy men jańǵyrýyna aıryqsha serpin berdi. Elbasynyń bul batyl sheshimi, ony kópshiliktiń qyzý qoldaýy qazaq halqynyń memleket quraýshy ultqa aınalyp, memlekettiligin qalyptastyrýǵa bel sheshe kiriskendigin aıǵaqtap berdi. Elbasynyń “áýeli ekonomıka, odan keıin saıasat” ustanymy aıasynda elimizde júzege asqan irgeli reformalar Arqa tósine jańa elordanyń ornaýymen óz jemisin bere bastady. Astana búginde naq­ty isterdiń alańyna, el ekonomıkasynyń súıreýshi kúshine aınaldy. Mine, osylaı­sha, Qazaqstannyń ishki-syrtqy saıasaty men ómirin aıqyndaıtyn negizgi sheshim­derdiń deni Astanada qabyldanyp, Aqor­da­dan ómirge joldama alýda. Sol sheshim­der­diń júzege asýy da Astanadan qada­ǵalanýda, ýaqyt talabyna saı tolyqty­rylýda. Saryarqanyń tórindegi saltanaty kelisken shahar álem nazaryn birden ózine aýdardy. Sóıtip, Astana búginde eldigimizdiń aıǵaǵyna, memlekettigimizdiń aıbaryna, qazaqstandyqtardyń maqtany­shyna aınaldy. Astana fenomenin búginde Batys pen Shyǵystyń basshylary, ǵa­lym­dary tamsanyp aıta bastady. Yqylym zamannan beri uly dala tó­sinde san qıly soqtyqpaly-soqpaqsyz ke­zeńderdi basynan keshirgen, baıtaq ta­rıhy bar elmiz. Sol tarıhqa kóz jibersek, halqymyz ózi-óz bolǵaly Ordasyn tur­ǵyzyp kórmegen eken. Qazaqty qazaq bolǵaly Astanaly, Aqordaly etip, tórt qubylasyn túgendegen de – Elbasy N.Nazarbaev. О́z aldymyzǵa el bolsaq, qazaqtyń ba­syn biriktirsem dep, qanshama qol bas­ta­ǵan kósemder men sóz bastaǵan sheshender armanyna jete almaı ótti dúnıeden. Sol babalardyń asyl armanyna urpaǵyn jetkizip otyrǵan da – Elbasy N.Nazarbaev. Han Abylaı qalmaqqa tutqynǵa túskende odan: “Ne armanyń bar?” dep suraǵan eken, sonda Abylaı: “Arman kóp qoı, eń bastysy – Úsh júzdiń basyn qossam dep edim, – qosa almadym. Qala salsam dep edim, – sala almadym. Kóship-qonǵan elimdi ornyqtyryp, tutas el etsem dep edim, – ony da isteı almadym. Keleshek urpaqqa osy úsh armanym da – Amanat” degen eken. Abylaıdyń sol úsh armanyn júzege asyryp, amanatyn oryndaǵan da – Elbasy N.Nazarbaev. Halyqtyń boıyndaǵy jasampaz da bula kúshti kemeńger tulǵalar ǵana asha alady. Buǵan Esildiń jaǵasynda boı kótergen, asqaqtaǵan Astanamyz kýá. Elbasy N.Nazarbaev elordany Astanaǵa kóshirý bastamasymen mıllıondardyń tarıhı mıssııasyna arna ashty, jańa As­tana ozyq oılardyń ıadrosyna aınaldy. Astanadan álemdik ıdeıalar shyǵa bastady. Nursultan Nazarbaev bastamashyl­dyǵymen TMD-nyń keńistik aıasynda qurylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq, Kedendik odaq, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sekildi iri qury-lym­dardyń mańyzy kún saıyn artyp keledi. Qazaqstannyń Eýropanyń qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi de Elbasynyń álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedeliniń arqasy. Álemdegi alpaýyt elderdiń ózin qarjy daǵdarysy shaıqap jatqanda Qazaqstan Prezıdentiniń erte qam jasaýynyń arqasynda elimiz ol apattan da aman shyqty. О́z egemendigin alǵan 18 jyldyń ishinde aýqymdy ister tyndyryp úlgergen Memleket basshysy Ulttyq qor quryp, oǵan 50 mıllıard dollardan asa mol qarjy jınaqtaǵan bolatyn. Onyń ústine Qazaqstannyń baǵasy tómendemegen shıkizattyq eksportynan túsetin valıý­talyq kiris elden burynǵy alynǵan ne­sıe­lerdiń qaıtarymy retinde shet elderge shyǵarylatyn valıýtalyq shyǵysty tolyq jabatyndaı múmkindik berdi. Mine, osy eki jaǵdaı búgingi tańda Qazaqstannyń qalypty da qarqyndy damýyn saqtap qalyp otyr. Nursultan Nazarbaev – shyn máninde álemdik deńgeıdegi tulǵa. Kezinde Mar­garet Tetcher: “Nazarbaev – kóregen, ál­em­degi eń iri jáne yqpaldy bes saıasat­ker­diń biri” dep beker aıtqan joq. Sonaý toqsanynshy jyldardyń basynda myń­daǵan adamǵa qasiret ákelgen Semeı ıad­ro­lyq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarý­syzdanýǵa jol ashqany – osynyń bir kórinisi. Elbasy N.Nazarbaevtyń ótken sáýir aıynda Amerıkanyń Vashıngton qala­synda álemdegi men degen 50 memlekettiń basshylary jınalǵan Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıttiń basty qonaǵy bolǵanyn, mańdaıy jarqyrap tórde otyrǵanyn da asa maqtanyshpen aıt­qan jón. Qaı zamanda qazaqtyń bala­sy álemdi bılep otyrǵan alpaýyt mem­le­ketter basshylarymen ıyǵyn teńestirip, qatar turyp edi. Nazarbaevtyń bul erligi búgingi kún úshin qatardaǵy oqıǵa bolýy múmkin, al erteń tarıhı qubylysqa aınalary sózsiz. Osy rette Amerıka Prezıdenti Barak Obamanyń: “Nazarbaev kelmese bul Sammıt ótpes te edi” degen sózin álemdik aqparat quraldary jarysa jazdy. Ár nársege táýbe deýimiz kerek, álemniń alpaýyt elderiniń basshylary búginde Qazaqstanǵa birinen keıin biri aǵylyp kelip jatyr. Bul EQYU-nyń tóraǵasy bolyp otyrǵan Qazaqstandy, onyń keleshegin sezgendiktiń, Elbasy N.Nazarbaevqa degen zor qurmettiń belgisi. Qalaı bolǵan kúnde de búgingi kúni Elbasy N.Nazarbaevtyń halyqaralyq saıasatta qanshalyqty yqpaldy tulǵaǵa aınalǵanyna búkil álem kýá. Osydan 20 jyl buryn álemdik saıa­sat­taǵy iri reformator Lı Kýan Iý Elbasy N.Nazarbaevqa mynadaı minezdeme bergen eken: “Elý jastaǵy Nazarbaev keńestik saıa­sattaǵy jaryq juldyz, túrli respýb­lıkalar arasyndaǵy iri tulǵa. Qazaqstan lıderi belgili deńgeıde qatal, tájirıbeli, jedel sheshim qabyldaı alatyn adam. Odaqtyń basqa respýblıkalarynyń ózi moıyndaǵan jyly shyraıly, talantty jáne tabandy basshy. Nazarbaev respýb­lıkany basqa­ryp turǵanda, Qazaqstannyń tabystarǵa jetý múmkindigi anaǵurlym mol bolady”. Iá, biz muny tulǵalardyń birin biri jazbaı tanýy, shynaıy baǵalaýy der edik. О́z jaqsymyzdy ózimiz qadirleı bilýimiz kerek; óz asylymyzdy ózimiz baǵa­laı bilýimiz kerek. Altynnyń qolda barda qadiri joq demeı, el-jurtyn ala­pattan alyp shyǵyp, osy ahýalǵa jet­kiz­gen Elbasyn búgin baǵalaı bilgenimiz jón. Búgin kúpinip, erteń opynyp júrmeıik. Halqymyzdyń osy bir minezi jaıynda qazaqtyń qara óleńinde jaqsy aıtylǵan: Jaqsylar jaqsymyn dep aıta almaıdy, Jamandar jaqsymyn dep aıqaılaıdy. Kúnde kórip júrgen soń qadiri joq, Taýlardyń bıiktigi baıqalmaıdy. “Baq baǵalaı bilgenniń ǵana basyna qonady” degendeı, sary altynmen kıin­gen Saq babanyń, dúnıeniń tórt buryshyn at tuıaǵymen dúbirletken túrk atanyń rýhy ortamyzǵa oralyp, bir kisiniń ba­syna baq bolyp qonǵanyn bilgenimiz, barymyzdy baǵalaı bilgenimiz durys. Nazarbaevtyń qadir-qasıetin qazaq áli tanyp bolǵan joq. Kúnderdiń kúninde mundaı adamdy qazaq sharq uryp izdeıtin bolady. Halqynyń keleshegi úshin altyn basyn otqa da, sýǵa da salyp júrgen uly­­lar­dy da aıaý kerek. Elbasy týǵan halqyn, saıyn dalasyn janyndaı súıetin kisi. Munysyn Nurekeń sózimen de, isimen de, júregin jaryp shyqqan ánderimen de, óleńderimen de dáleldep keledi. “Jan shýaǵy” atty shaǵyn jyr jına­ǵynda Elbasy eń ystyq sezimderin, per­zenttik tilegin týǵan jerine, halqyna arnaıdy: Táýelsizbin! Bar ma muń? Táleıli bolsyn talǵamym! О́rkeni óssin Qazaqtyń, – Osy – meniń armanym! Kún turǵanda turatyn, Jurty saıran quratyn. Qala bolsyn Astana – Osy – meniń muratym! O, Aqorda, Aq shatyr, Ulysyma baq shatyr. Baıandy bolsyn Azattyq – Osy – meniń maqsatym! Halqym – meniń tiregim, Qurban janym, júregim! Atymyz ozsyn báıgede – Osy – meniń Tilegim! “Perzent úni” deıtin óleńinde halqyna bylaı dep yntymaq tileıdi: Uly toı kóppen kórgen halqyń úshin, Eshqashan adastyrmas saltyń úshin. Jaratqan! Qazaǵyma yntymaq ber, Turǵanda myna zaman tartyp ishin. Pák júrekten, aq tilekten shyqqan sózder. Elbasynyń batyrlyǵyna eshkimniń kúmáni joq shyǵar, el ishinde ol kisiniń aqyndyǵyna shúbá keltiretinderdiń bar ekenin bilemiz. Jastaıynan men jaqsy biletin N.Nazarbaev qaıratkerliginiń, kemeńgerliginiń ústine shyn aqyn. Batyrlar men aqyndar elinde týyp-ósken kisiniń aqyn bolmaýy múmkin emes edi. Dombyra tartyp, án salatyny da ǵajap-aq. Halyq ánderiniń sózin túgel jatqa aıtatynyna da únemi tańqalamyn. Basshyǵa baǵyný berisi qazaqtyń, árisi ısi musylmannyń basty qaǵıdalarynyń biri. Qasıetti Quranda bul týrasynda: “Eı, ıman keltirgender, Allaǵa baǵy­nyń­dar, Elshige baǵynyńdar jáne arala­ry­ńyzdan bolǵan Basshyǵa boıusynyńdar”, – delingen eken. Muhammed paıǵambar da óziniń hadısinde úmbetterine: “Qara ná­sildi qul basshy bolsa da baǵynyńyzdar, qarsy shyqpańyzdar” dep ósıet qaldyr­ǵan eken. Sondyqtan endigi jerde ki­silikke de jyǵylyp, Qurannyń sózine toqtap, bir-birimizdi syrtymyzdan ǵaı­battaýdy qoıyp, ulttyǵymyzdy ulyqtap, Abaı aıtqandaı, kemel basshynyń mańaıyna toptasyp, memlekettik múdde jolynda bir júreıik. “Halyq qalasa han túıesin soıady” degendeı, Elbasy mártebesin bekitý shyn máninde durys sheshim boldy. Halyqtyń júreginen shyqqan bul sheshimdi men ult bolyp uıysýymyzdyń, jurt bolyp jumylýymyzdyń, ilgerileýimizdiń, el retinde jańa deńgeıge kóterilýimizdiń kórinisi dep qabyldadym. Endigi jerde eldiń erteńin oılasaq, eń adymen jatpaı-turmaı keleshekti otan­shyldyqqa, táýelsizdikti súıýge úıretýimiz kerek. Táýelsizdiktiń tarıhy men taǵy­ly­myn jas urpaq sanasyna sińirýimiz kerek. Ol úshin Otanyn, týǵan elin, ósken jerin Muqaǵalısha sezine bilýimiz kerek: Eń birinshi baqytym – Halqym meniń, Soǵan berem oıymnyń altyn kenin. Ol bar bolsa, men barmyn, qor bolmaımyn, Qymbatyraq altynnan narqym meniń. Al, ekinshi baqytym – Tilim meniń, Tas júrekti tilimmen tilimdedim. Keı-keıde dúnıeden túńilsem de, Qasıetti tilimnen túńilmedim. Baqytym bar úshinshi – Otan degen, Qudaı degen kim dese Otan der em! ...Oty sóngen jalǵanda jan barsyń ba? Oılanbaı-aq kel-daǵy ot al menen. Úsh birdeı baqytym bar alaqanda, (Meni mundaı baqytty jaratar ma!) Úsh kún nuryn tógedi aspanymnan, Atyraý, Altaı, Arqa, Alataýǵa!!! Iá, Muqaǵalı aqyn aıtqandaı, qadir­mendi Elbasynyń da úsh birdeı asyly, úsh birdeı baqyty, úsh birdeı muraty bar. Ol – Halqy, Tili, Otany. Búkil ómirinde, saıasatynda osy Uly úsh qasıetti tý etip keledi. Týy jelbireı bersin! Muqaǵalı aqyn kemeline toltyryp, ke­merinen asyryp jyrlaǵan úsh baqy­ty­myzǵa búginde tórtinshi baqyt qosylyp otyr. Ol halqymyzdyń ózi jan júreginen shyǵaryp, shyn rızashylyǵy­men atap otyr­ǵan – Elbasy baqyty. Osylaısha kezinde dúnıeniń tórt buryshyn alǵan, ózine qaratqan kók túrktiń búgingi urpaǵy, tikeleı murageri qazaqtyń tórt qubylasy túgendelip otyr. Endeshe, barlyq ıgilik­terdiń uzaǵynan bolǵanyn tileıik! Basy­myzdan baq taımasyn! Myrzataı JOLDASBEKOV.