Jasóspirimderdiń quqyqtyq jaýapkershiligin oılasaq...

Osy jaǵynan «balany jas­tan...» dep bastalatyn naqyl ata-ba­ba­myzdyń sanaly, salıqaly ur­paq ósirip, tolyqqandy azamat etip qalyptasý jolyn meńzep tur. Qoǵamnyń irgetasynyń durys qalyptasýy tárbıeli adam­dar­dyń kóptigine baılanys­ty, mundaı eldiń bolashaǵy jar­qyn. Elimizde zań men tár­tipke negizdelgen joǵary qu­qyq­tyq mádenıet qalyp­tasyp kele jat­qanyna qara­mas­tan, tártipke baǵynbaıtyn jastar sany da azaımaı otyr. Bas prokýratýra elimiz boıynsha jasóspirimder ara­syn­daǵy qylmystyń ótken jyldyń sońynda 6%-ǵa qysqarǵanyn jarııalady. Aqtóbe óńirinde de tómendeý qubylysy baıqaldy. Oblystyq ákimdik pen polısııa jasóspirimder arasyndaǵy qyl­mys­tyń tómendegenin rastaıdy.

Bir jyldan beri ata-analar men mektep muǵalimderi, polısııa jasaǵymen birge túngi reıdterge shyǵyp, kósheler men oıyn-saýyq oryndarynda mezgilsiz ýaqytta balalardyń júrmeýin qadaǵalap júr. Sonyń nátıjesi bolar, elimizde osy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda 14–18 jas aralyǵyndaǵy jasóspirim­der arasyndaǵy quqyqbuzýshylyq deń­geıi ótken jylmen salys­tyr­ǵanda 17%-ǵa tómendepti. Bul nátıjege quqyq qor­ǵaý organ­darynyń profılaktıka­lyq jáne quqyqtyq-aǵartý jumys­ta­ryn kúsheıtýi sebep bolǵan. Túngi kezekshiliktermen qatar kóshelerdi beınekameralarmen jabdyqtaý, bala­nyń mezgilsiz ýaqytta júrgeni úshin ata-anasyn ákimshilik jaýapkershilikke tartý, ınspektorlardyń tártibi nashar oqýshylarmen jeke-dara jumys isteýi, ýchaskelik polıseılerdiń jumys­tarynyń jandanýy da qyl­mystyń aldyn alýǵa ákeldi.

О́tken jyly Aqtóbe oblysynda jasóspirimder qolymen bir­neshe qan­dy qylmys jasalyndy. Qańtardyń 2-sinen 3-ine qaraǵan túni qala irgesindegi Qyzyljar aýylyndaǵy dúken janynda kámeletke tolmaǵandar tóbelesip, pyshaq jaraqaty bir balanyń ólimine ákeldi. 11 sáýirde Eset batyr atyndaǵy mektep-ınternat oqýshysy soqqydan qaıtys boldy. Arada birer aı ótkende bir jasóspirim saýda ortalyǵyna jaryl­ǵysh zat salyndy dep, eldi dúrliktir­di. Aýdandardyń birinde jasóspirim buralqy ıtti qınap, onysyn áleýmettik jelige salǵan. Temir aýdany, Qopa ­aýylynda bir balany joǵary synyp oqýshylary uryp óltirdi. Osylaısha, byl­tyr­ǵy aýyr qylmys túrleri – jappaı tóbeles, pyshaq jáne atys qarýyn qol­daný, janýarǵa qatygezdik kórsetý, terrorızm týraly jalǵan aqparat taratýdy qamtydy.

Jasóspirimder qylmysyn taldaý kezinde toptyq tóbeleske kóbine jas­tary 18–20 jas arasyndaǵy kolledj stýdentteri, mekteptiń joǵary synyp oqýshylary baratyny anyqtaldy. Ádette janjal túkke turmaıtyn nár­seden týyndap, onyń sońy top bolyp tóbelesýmen aıaqtalady. Jeńil­gen tarap aldyn ala sóz baılasý arqyly túngi ýaqytta qaltarys jerge jaqtastaryn jınap ákeledi. Bireýiniń qolynda sholaq myltyq, ne pyshaq júredi. Qylmys kóbine qyrkúıekte nemese qysqy kanıkýl kúnderinde jasalady. Taǵy bir nazar aýdararlyǵy – jasóspirimder tóbe­les­ke jınalar aldynda osy is-áreket­teri­niń saldaryn jete baǵalamaıdy. Topyrlap júrgenniń bireýinde es joq, aqyl emes, ashý jeńip ketedi. О́ıtkeni esh­qaısysynyń quqyqtyq saýaty joq. Bolyp jatqan oqıǵany ata-anasyna da aıtpaıdy. Ata-ana da balasynyń túnde kirip-shyǵyp júrgenine nazar aýdarmaıdy. О́ıtkeni úıde tártip joq, balasynyń beımezgil júrisi ádetke aınalǵan. Sendelip kóp júretin ba­lanyń aralasatyn ortasy, aınalysatyn isi, minez-qulyǵyndaǵy ózgeriske úıdegi úlkenderdiń nazar aýdarmaıtyny sot barysynda kóp baıqaldy. Osy jaǵdaılar bala tárbıesindegi ata-ananyń jaýapkershiligin zańmen qataı­tý qajettigin kórsetedi. Otbasyn­daǵy bala tárbıesi aqsap jatsa, oǵan eń aldymen ata-anasy ne qamqorshysy jaýapty. 14 jastan asqan aqyl-esi durys jasóspirim zańǵa qaıshy áreketi úshin de zań aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine bilýge tıis.

Qylmysty boldyrmaý shara­la­ry­nyń kúsheıtilýimen birge, qoǵamdy izgilendirý ju­mys­tary da qatar júrgeni qajet. Sebebi otbasylyq qıyn jaǵ­daı­ǵa tap bolǵan ata-analardy qol­daýǵa janashyry bolmasa, qoǵam­nyń belsendi toptary ara­las­qany qajet. Kópti kórgen, ómirlik tájirıbesi mol, úlgili otbasylardyń ata-ájeleri, zeınetker ustazdar tyǵyryqqa tirelgen jas otbasylarǵa, jalǵyzilikti analarǵa jaqsy keńes beredi, jol kórsete alady. Týyndaǵan máseleni sabyrmen jeńý, mámilegerlik jolmen retteý, ortaq sheshimin tabý shıelenistiń aldyn alady. Osy jaǵynan bala tárbıesinde ulttyq dástúrlerdi keńinen qoldaný da óte mańyzdy. О́sip kele jatqan jas úlken ómirge baǵdar alar kezde qoǵamnan ógeılenbeı, qoldaýshysy bar ekenin jan-júregimen sezine alsa, nátıje bolady. Úıdegi úlkenderdiń janjaly kóp jaǵdaıda balanyń minez-qulqyna áser etip, ol janyna jalaý bolatyn nárseni syrttan izdeı bastaıdy. О́kinishke qaraı, kósheniń júgensiz zańy sana-sezimi qalyptaspaǵan balany joldan taıdyrady. Kóshe buzaqynyń qataryn kóbeıtýge múddeli. Qylmysqa beıim toptar bir jerge jınalsa, qoǵamda qalyptasqan qaǵıdatty buzyp, óz ústemdigin ornatady. Bul – qylmystyq júıeniń jazylmaǵan zańy. Tóbeleskenderdiń arasynda sýyq qarýdyń bolýy, kúshtiniń ál­sizdi sapqa turǵyzyp qoıyp qulatýy Stalın zamanyndaǵy GÝLAG júıelerinen kele jatqan túrmeniń jazylmaǵan zańyn eske túsiredi. Temir aýdanyndaǵy Qopa aýylynda jáne Aqtóbedegi sport mektebinde bala ólimimen aıaqtalǵan qylmys týra osylaı boldy. 11-synypta oqıtyn buzaqynyń soqqysynan 8-synyptyń oqý­shy­sy qaza tapty. Eki qylmys birdeı. Qylmyskerdiń tálimgeri kim? Osy jaǵyn quqyq qorǵaý organdary zerdeleýge tıis.

Osy jyldyń alǵashqy jarty­synda Aqtóbe oblysynda jas­ós­pi­rimder arasyndaǵy top­tyq qaq­tyǵystar, qarý qol­daný oqıǵa­lary tirkelgen joq. Esesine nasha­qor­lyqqa úıir jastar sany artyp bara­dy. Quqyq qorǵaý organdary, bi­lim berý uıymdary men ata-ana­lar, qoǵamdyq qurylym­dar­dyń ózara baılanysty áreket­teri, der kezinde qımyldaýy yq­tı­mal qylmystardyń aldyn alyp, jú­gen­sizdi tyıýǵa septigin tıgize­tinin kórsetip otyr. Balanyń jas­taıy­nan qarym-qatynas mádenıe­tin meń­gerýi – tártipke baǵynýdyń eń tóte joly.

Aqtóbe oblysy