Kıpr deıtin shaǵyn aral-memleketti álemdik qarjy ortalyǵy retinde jurttyń bári biledi. Keıde daý-damaıymen de biledi. Al sol araldyń soltústigindegi Soltústik Kıpr Túrik Respýblıkasyn jurt kóp bile bermeıdi. Saıasattyń saıqaldyǵy sondaı. Sol elde jańa prezıdent saılandy – Mustafa Akynjy.
Túrki áleminiń bir pushpaǵy sanalatyn osynaý elde memleket basshysy saılanǵanda, onyń tarıhy eriksiz eske oralady. Túrkilik yntymaǵymyzdy oılasaq ta, bul eldi árqashan eske alyp otyrýymyz qajet-aq sııaqty. Basqalar ony moıyndasyn-moıyndamasyn, al túrki álemi ony óz qatarynda sanaýǵa tıis dersiń. Áńgime mynada: bul respýblıkany Túrkııa ǵana tanıdy, ázirge basqalar tanymaı otyr.
Endi tarıhqa zer salaıyq. Kıpr aralynyń tarıhy resmı túrde 9 myń jyl sanalady. Ony talaı ımperııalar basyp aldy, jeke de memleket boldy. Al 1570-1878 jyldarda Osman ımperııasy bıledi. Odan Ulybrıtanııanyń bıligine kóshti. Kıprdiń qoly táýelsizdikke 1960 jyly ǵana jetti. Sonda Anglııa jáne osyndaǵy halyqtyń tegi sanalatyn Túrkııa jáne Grekııa bolyp, grek jáne túrik qaýymdastyǵynyń basyn qosyp, eki qaýymnan turatyn táýelsiz Kıpr Respýblıkasyn qurý jóninde kelisim jasalǵan.
Biraq syrtqy kúshterdiń yqpalymen sany basymdaý grek qaýymy túrikterge qysym kórsete bastady. Buǵan, tipti, BUU Qaýipsizdik Keńesi aralasyp, elge halyqaralyq bitimgershilik kúsh te engizildi. Sóıtse de, túp maqsatynda bul aral-memleketti ózderine qosyp alýdy oılaǵan Grekııadaǵy kúshter arandatý áreketin toqtatpaǵan. Al sol elde 1974 jyly áskerı hýnta bılikke kelgende, olar Kıprdegi túrikterdi birjola yǵystyrý áreketine bardy. Sonda Túrkııa óz qandastaryna ara túsý úshin munda áskerin túsirýge májbúr boldy. Sodan beri aral-memlekettegi grek jáne túrik qaýymdarynyń irgesi bólek.
Atap aıtarlyq bir jaı: túrik qaýymy árqashan birikken Kıpr Respýblıkasyn qurý jóninde usynys jasap júrdi. Ony BUU da qoldady. Dúnıege «Kofı Annan jospary» degen qujat ta keldi. Biraq ony kıprıot-grekter de, olardyń Batystaǵy jaqtaýshylary da qoldamady. Aral-memlekette ótken referendýmda Birikken Kıpr Respýblıkasy retinde Eýroodaqqa kirýdi ondaǵy túrikterdiń 65 paıyzy qoldasa, grekterdiń 76 paıyzy qarsy boldy. Sóıtip, aqyry Eýroodaq aral-memlekettiń tek grek jaǵyn ǵana múshelikke qabyldap, Kıpr túrikteri bul odaqtan syrt qaldy.
Grek jaǵy ymyraǵa kelmegen soń, 1983 jyly araldyń soltústiginde Soltústik Kıpr Túrik Respýblıkasy (SKTR) quryldy. Onyń alǵashqy prezıdenti bolyp Raýf Denktash saılanǵan. Onyń da jóni bar edi. Túrik qaýymynyń joqtaýshysy, salıqaly dıplomat retinde ótken ǵasyrdyń sońǵy shıreginen bastap ol álem tanyǵan qaıratkerge aınalǵan. Onyń aral-memleketti biriktirý, Birtutas Kıpr Respýblıkasyn qurý usynystaryn BUU únemi qoldap otyrdy.
Shaǵyn da bolsa, SKTR Jerorta teńizindegi aralda ómir súrip jatyr. Arqa súıeri – atajurty Túrkııa. Álemniń basqa elderimen de osy Túrkııa arqyly aralasady. Eshkimge masyl da bolyp otyrǵan joq. О́z yrystaryn ózderi tabady. Negizgi sharýasy – týrızm. Osydan on jyl buryn osy elde bolǵanymyzda halqynyń sany 214 myń edi. Endigi ósken de shyǵar. Al týrızmnen túser tabysy ortaımaǵany anyq. Shaǵyn memlekette el basqarar azamattary da jurttyń kóz aldynda. Halyq qalaǵanyn saılap alady. Uzaq jyl el kósemi Raýf Denktash prezıdent bolsa, sol halyqtyń qalaýymen ornyn Mehmet Alı Talatqa bergen edi. Odan keıingi prezıdent Dervısh Eroǵlý endi saılaýda 60,38 paıyz daýys jınaǵan 68 jastaǵy Mustafa Akynjyny jeńisimen quttyqtady. Daý-damaı joq.
Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, jańa prezıdent aralda birikken memleket bolýyn jaqtaıtyn kórinedi. Sonda óz aımaǵynyń da Eýropanyń ıgiligine aralasýyna múmkindik týady, deıdi ol. Bul da qaıratkerlik kóregendikti ańǵartady.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
