– 2000 jyldary elimiz balalar men jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd derekteri shekten tys kóbeıip, álemdik antıreıtıngterde alǵashqy oryndarǵa shyqty. Bul alańdatarlyq jaıt qandaı áreketterge jeteledi?
– Iá, rasynda 2008–2009 jyldary eldegi balalar sýısıdi eń joǵary deńgeıge jetti. Jyl saıyn shamamen 350 jasóspirim óz-ózine qol jumsady. Iаǵnı bir mekteptiń túgel oqýshysynan aıyrylyp otyrdyq. Onyń ústine sıfrlar – tek resmı tirkelgen jaǵdaılar. Bilim berý, quqyq qorǵaý organdary jáne ishki saıasat basqarmalary ózinshe áreket etkenimen, kórsetkish ózgermedi. Tipti naqty qandaı is-sharalar qabyldaý keregi de túsiniksiz edi.
Sol kezde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Densaýlyq saqtaý mınıstrligi IýNISEF-pen birlese otyryp, otandyq jáne sheteldik sarapshylardy tartyp, ulttyq zertteý júrgizýge kiristi. Jobada sýısıd deńgeıi 3-5 jyl qatarynan eń joǵary bolǵan bes óńir nazarǵa alyndy. Olar – Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı, Aqmola, Batys Qazaqstan oblysy.
Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, sýısıdtiń 33%-y jasyryn kúıde qalady. О́ıtkeni ata-analar óz-ózine qol jumsaý faktisin uıat dep ony turmystyq jaraqat, jazataıym oqıǵa nemese jol apaty retinde kórsetip otyrǵan. Osydan-aq sarapshylar sýısıdtiń naqty kórsetkishi resmı statıstıkadan áldeqaıda joǵary ekenin túsine bastady.
Sarapshylar anyqtaǵan taǵy bir mańyzdy jaıt – sýısıd jaǵdaılarynyń 90%-ynda psıhıkalyq aýytqý belgileri baıqalǵan. Ár balanyń ómirin retrospektıvti zertteý nátıjesinde olardyń depressııa, shızofrenııa nemese aýrýlardyń halyqaralyq klassıfıkasııasyna kiretin basqa da psıhıkalyq buzylystardan zardap shekkeni anyqtalǵan. Sondyqtan qorytyndy aıqyn boldy: balalardy sýısıdke ıtermelegen basty sebep – psıhıkalyq aýytqý.
Al memlekettik organdar kóbine UBT, kompıýterlik oıyndar, ata-ana nemese qatarlastarymen urysyp qalý degen nusqalardy alǵa tartyp keldi. Biraq bular – sebep emes, trıggerler. Psıhıkasy buzylǵan bala oqýǵa, qarym-qatynas qurýǵa degen qabiletin joǵaltady, streske qarsy ımmýnıteti álsireıdi. Buǵan mektep pen ata-ananyń qysymy qosylsa, jaǵdaı ýshyǵa túsedi: bala agressııa tanytady nemese kerisinshe, tuıyqtalyp, kóp ýaqytyn vırtýal álemde ótkizýge beıim bolady.
Mundaı jaǵdaıda bala aýyr emosııalyq kúı keshedi ári tyǵyryqtan shyǵatyn joldy kórmeıdi. Jasóspirim ózin qarańǵy qapasta qalǵandaı sezinedi. Dárigerler mundaıdy sýısıdtik oılaý dep ataıdy. Bala «О́lgenim durys shyǵar – bul jaqsy ıdeıa. Nege solaı jasamasqa?» degen oılardyń shyrmaýynda júredi. Aqyr aıaǵynda ol «meniń ólimim bári úshin jaqsy bolady» dep óz-ózin sendiredi.
Kelesi kezeńde bala sýısıd jasaý tásilderin izdeıdi, ınternette jarııalanǵan qoljetimdi aqparatqa ıek artady. О́zindik is-qımyl josparyn qurady. Tásilin tańdaǵan soń, bala ambıvalentti kúı keshedi. Osy tusta adam aınalasyna túrli belgi beredi. Bul áreketter ártúrli bolýy múmkin: mysaly, Qyzylorda oblysyndaǵy bir bala qaıtys bolar aldyn, dıvanda jatyp, teledıdar kórip otyrǵan ata-anasynan «Eger men osylaı ólip jatsam, sizder ne ister edińizder?» dep suraǵan. О́kinishtisi, ákesi buǵan mán bermeı, oǵan tápishke laqtyryp: «Ne sandyraqtap otyrsyń? Kedergi jasamaı, ket!» dep aıqaılap jibergen. Árıne, ata-analar, jalpy qoǵam mundaı belgilerdi baıqamaýy múmkin, al mamandar biledi.
– Naqty sizdiń joba qandaı nátıje berdi?
– Buǵan deıin zertteý barysynda jınaǵan barlyq bilim men derekti sýısıdtiń aldyn alý jobasyna biriktirdik. IýNISEF joba operatory retinde qatysyp, qarjylandyrý jáne jumysty uıymdastyrý jaǵyn qamtamasyz etti. Osylaısha, 2015 jyly Qyzylorda oblysyndaǵy barlyq bilim berý oshaǵynda saýalnama júrgizildi. Qaýip tobyndaǵy balalar sany 1 200-ge jetti, jasóspirimdermen jalpy praktıka dárigerleri, psıhıkalyq saýlyq qyzmeti jumys istedi. Nátıjesinde, eki jylda óz-ózine qol jumsaý deregi 50%-ǵa, al sýısıd áreketteri 78%-ǵa tómendedi. Bul jetistik bizdiń respýblıka deńgeıinde máseleni sheshe alatynymyzdy dáleldedi.
Odan keıin Bilim jáne ǵylym, Densaýlyq saqtaý jáne Ishki ister mınıstrlikteri óńirlerde sýısıdtiń aldyn alý jobasyn kezeń-kezeńmen engizý týraly birlesken buıryq qabyldady. Osylaısha, bes-alty jylda joba Aqmola, Qyzylorda, Atyraý, Aqtóbe oblysynda jáne Astana, Shymkent, Almaty qalasynda sátti júzege asty. «Bilim foundation» fılıaly ashylyp, mektep psıhologteri, jalpy praktıka dárigerleri jáne pedagogterdi oqytý, sonymen qatar psıhologııalyq qoldaý kórsetý jumysy júrgizildi.
Tipti balalar ózderi kómek surap kele bastady. Máselen, Atyraý oblysynda shamamen 1 500 bala kómekke júgindi. Jalpy, joba iske qosylǵan jyldary 160-180 myń balaǵa skrınıng júrgizdik, olardyń shamamen 3 000-3 500-i táýekel tobyna kirdi. Olarmen úlken komanda jumys istedi. Eńbek aqtaldy. Mysaly, Aqmola oblysynda jobany engizgenge deıin jyl saıyn 12-13 bala qaıtys bolsa, keıin bul kórsetkish 3-ke deıin tústi. Aqtóbe oblysynda 15-17-den 6-ǵa deıin azaıdy, Qyzylorda oblysynda 15 jaǵdaıdan 5-6-ǵa deıin tómendedi.
Qajyrly eńbek nátıjesinde 2021 jyly el kóleminde sýısıd deńgeıi 55%-ǵa tústi. Buǵan deıin jyl saıyn mektep jasyndaǵy 350 bala qaıtys bolsa, joba engizilgen soń bul kórsetkish 140 jaǵdaıǵa deıin tómendedi. Sáıkesinshe, Qazaqstan balalar arasyndaǵy sýısıd deńgeıi eń joǵary memleketterdiń ondyǵynan birtindep shyǵyp, 20-orynǵa jaıǵasty.
BUU men Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy belgilegen kórsetkishterdi baǵdarlasaq, sýısıd deńgeıi ár bes jyl saıyn 10%-ǵa tómendep otyrýy kerek. Sonymen qatar kórsetkishti 10%-ǵa tómendetkennen keıin ony bir qalypta ustap turý mańyzdy. Iаǵnı kelesi jyly ol qaıtadan 50%-ǵa nemese 25%-ǵa ósip ketpeýge tıis. Tek osyndaı turaqtylyq arqyly eldegi sýısıdtiń aldyn alý jumysynyń qanshalyqty durys júrgizilip jatqanyn baǵalaýǵa bolady.
– Sonyń ózinde qazir sýısıd otbasy sheńberinen shyǵyp, búkil qoǵamdy alańdatatyn máselege aınaldy. Mundaı jaǵdaıda memleket qandaı sharalar qabyldaýǵa tıis?
– Kóp elde óz-ózine qol jumsaý uzaq jyl boıy tek bir otbasynyń tragedııasy retinde qarastyrylyp keldi. Alaıda bul – el ekonomıkasynyń da kórsetkishi. Eger halyqtyń 60-80%-y depressııalyq kúıde júrse, ónimdilik pen ınnovasııa týraly qandaı áńgime bolýy múmkin?
Sondyqtan memlekette birtutas júıe jumys isteýi kerek: mentaldy saýlyqqa qatysty barlyq qyzmet halyqqa qoljetimdi bolýǵa tıis. Kez kelgen adam depressııalyq kúıge tússe, emhanaǵa nemese arnaıy ortalyqqa baryp, kómek alýǵa múmkindigi bolýy qajet. Sharalardy da «esep úshin» ótkizýge bolmaıdy. Qazir elimizde balalar únsiz ǵana ómirimen qoshtasyp jatsa, Batys elderinde sýısıd múlde basqa sıpatqa ıe bolyp jatyr: jasóspirim aldymen mektepter men kolledjderde jappaı qyrǵyn jasaıdy, sodan keıin óz-ózine qol jumsaıdy. Munyń bári – buqaralyq aqparat quraldary arqyly jaqsy tanys. Eger naqty ári júıeli sharalar qolǵa alynbasa, ýaqyt óte kele bul úrdis bizdiń elimiz úshin de shynaıy qaýipke aınalýy yqtımal.
Aıta keterligi, jobada jumys isteıtin komandany jasaqtaý barysynda budan ózge biraz másele baıqaldy. Bastapqyda biz skrınıngti saýalnama paraqtary arqyly júrgizgen edik. Psıhologter ár balaǵa upaı qoıyp, jeke-jeke qaraıtyn. Bul ýaqyt jaǵynan tıimsizdigin kórsetti. Tipti mektep psıhologteri oqýshylardyń ornyna saýalnamany ózderi toltyrǵan jaǵdaı da kezdesti. Sol sebepti bul máseleniń jalǵyz sheshimi sıfrlandyrý ekenin túsindik. Sóıtip, «zhastar.org» skrınıngtik quralyn paıdalandyq. Sol platforma jumys isteı bastaǵan alǵashqy jyly psıhologterdiń shamamen 80%-y keńes berý mashyǵyn meńgermegenin ańǵardyq. Balamen durys qarym-qatynas quryp, keńes berýdiń ornyna kóp jaǵdaıda aqyl aıtatyndaryn kórdik.
Muny baıqaǵan soń, óńirlerde 2 500 pedagog-psıhologti oqytý baǵdarlamasyn iske qostyq: olar bir aı ishinde platformadaǵy 30 úzdik mamannan vıdeo sabaq aldy. Osylaısha, biz mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa tyrystyq. Alaıda kóptegen mektep psıhologi biliktiligin arttyrǵan soń, jeke sektorǵa jumysqa ketip qaldy. Bizge qaıtadan jańa mamandardy daıarlaýǵa týra keldi.
Ata-analarmen qosa balalardy da oqytamyz. Olarǵa psıhıkalyq saýlyqty qalaı saqtap, nyǵaıtý kerek ekenin, ýaıym nemese qorqynysh sezimi týyndaǵan kezde ne isteý qajet ekenin, depressııa men basqa da buzylystardyń qandaı bolatynyn, sonymen qatar dostary nemese týystary arasynda osyndaı jaǵdaıdy baıqasa, qalaı kómektesken durys – bárin jiti túsindiremiz. Bul bilim jasóspirim shaqta ǵana emes, eresek ómirde de, otbasyn qurǵanda da qajetine jaraıdy.
Jalpy, bári jaman, qurdymǵa ketip jatyrmyz deýge bolmaıdy. Bul baǵytta oń ózgerister de baıqalady. Máselen, elde balalar arasyndaǵy býllıng pen sýısıdtiń aldyn alý úshin psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashyla bastady. Endi mańyzdysy – osy ortalyqtardyń jumysyn birtutas strategııa negizinde durys uıymdastyryp, júıeli túrde ilgeriletý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
