Ǵylym salasynda túıtkil kóp

Damýǵa qaǵazbastylyq kedergi

Ǵylymdy damytý – tek ınfraqurylym salý nemese grant bólý emes, eń aldymen, onyń alǵysharttaryn qalyptastyrý, kedergilerin joıý, júıesin naqtylaý. Bul rette ǵylymmen aınalysyp júrgenderdiń tájirıbesi men paıymy asa mańyzdy. PhD, qaýymdastyrylǵan professor, 2024 jylǵy úzdik ǵylymı qyzmetker Amanjol Turlybekulynyń aıtýynsha, ǵylymnyń damýyna kedergi bolatyn birneshe negizgi máseleni júıeli túrde sheshpeı, alǵa jyljý qıyn. «Ǵylymdy damytý úshin aldymen onyń jolyn bógep turǵan negizgi máselelerdi anyqtap, túbirimen sheshý qajet. Búginde ǵylym salasynda birneshe ózekti túıtkil bar. Birinshiden, bıýrokratııa – qarjynyń kesh túsýi, satyp alýdaǵy qıyndyqtar, jobalardy baqylaýdyń álsizdigi jumystyń tıimdiligin tómendetedi. Ekinshiden, sapasyz menedjment ǵylymı úderisterdi durys úılestire almaı otyr. Úshinshiden, sheshim qabyldaý tetikteri jabyq ári túsiniksiz. Eń basty másele – elimizde ǵylymnyń mıssııasy tereń uǵynylmaı otyr. Ǵylym tek esep pen grant úshin emes, el bolashaǵy úshin qajet ekenin túsiný kerek», deıdi ǵalym.

Ǵylym salasynyń aınalasynda qor­dalanǵan ákimshilik kedergiler ǵy­lym jo­­lyndaǵy talaı jańashyl basta­manyń aldyn orap tur. Máselen, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym ko­mıtetiniń málimetinshe, 2025–2027 jyl­darǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-teh­nıkalyq jobalar boıynsha jas ǵa­lym­darǵa arnalǵan grant konkýrsyna 580 ótinim kelip túsken. Olardyń 154-i qujattama talaptaryna saı emes dep tanylǵan. «Bıýrokratııa jalpy alǵanda qajet nárse. Alaıda shash alamyn dep, bas alatyn kezder óte kóp. Mysaly, ǵylymı zertteý granttaryn resmı tekserý kezinde, ótinimdi qoıa turyp, qosalqy qujattamada «Kelisim» sóziniń ornyna «Kelisimshart» («Soglashenıe» ornyna «Dogovor») sózi qoldanylǵany úshin ótinimder konkýrstan shettetilip jatyr. Osyndaı jaǵdaılar saıys deńgeıin joǵarylatýdyń ornyna ádil básekege kedergi jasap, konkýrs deńgeıin tómendetedi. Byltyr 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan granttar konkýrsyn­da, keı baǵyttarda resmı tekserý men saraptamadan ótken barlyq ótinim qar­jylandyryldy. Buǵan sebep, resmı tekserýden ǵylymı jańashyldyǵy joǵary bolsa da, jobanyń oryndalýyna áser etpeıtin túzetilýi ońaı qateler úshin saıystan shettetilip, aqyr aıaǵynda qarjylandyrý kólemi úmitkerler sanynan asyp ketti. Bul ǵylymnyń damýyna qoldan jasalǵan kedergi ǵoı», deıdi Amanjol Turlybekuly.

Mınıstrlik usynǵan málimetke sú­ıensek, ǵylymı granttar konkýrsynda óti­nimderdiń qaıtarylý sebepteri – ótinim qujattarynyń durys rásimdelmeýi jáne talaptarǵa saı bolmaýy. Atap aıtqanda, jobada tehnologııalyq daıyndyq deń­geıi (TRL) kórsetilmegen nemese ony dáleldeıtin qujattar tirkelmegen. Keı ótinimderde taqyryp burynǵy jobalarmen nemese osy konkýrstaǵy basqa ótinimdermen mazmun jaǵynan qaıtalanyp ketken. Sondaı-aq ǵylymı jetekshiniń bilimi men jarııalanymdary talapqa sáıkes bolmaǵan jaǵdaılar kezdesken. Qar­jylyq qujattar men zertteýshi top týraly málimetterde sáıkespeıtin tustar bolǵan. Budan bólek, ótinimdi túzetýge berilgen ýaqyt ishinde keri júktelmegen ótinimder de kóp. Osyndaı tehnıkalyq jáne mazmun­dyq qatelikter saldarynan birqatar joba qar­jylandyrý múmkindiginen aıyrylǵan.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi málimetinshe, tehnıkalyq qatelikke qara­mastan ǵylymı mazmuny qundy jobalar­ǵa basymdyq beriledi eken. Olarda qaıta qaraý múmkindigi bar. Sondaı-aq barlyq kelip túsken ótinimge qatesin túzetýge 3 kún ýaqyt berilgen.

Sonymen qatar otandyq ǵylymnyń damýyna kedergi bolyp otyrǵan máseleniń biri – ǵylymı jobalardy qarjylandyrý­dyń baıaý júrgizilýi. Ǵalymdardyń aı­týynsha, elimizde ǵylymı baıqaýlar­dyń der kezinde ótýi sırek dúnıe. 2025–2027 jyl­darǵa grantpen qarjylandyrý baǵ­dar­lamalarynyń qujattamalarynda joba­nyń oryndalý­ merzimi 36 aı dep kór­se­til­genimen, is júzinde bul merzim saq­tal­maı­dy. Nátıjesi keshigip shyqqannan keıin qar­jy­landyrýdyń iske qosylýyna da taǵy bir-eki aı ketedi. Sóıtip, jobanyń alǵashqy jyly 12 aı emes, 6-8 aıǵa qysqaryp qa­la­dy. Odan qalsa, qarjylyq jyl ­15 qara­shada aıaqtalatyndyqtan, keı­bir jobalarǵa nebári 2 aıdaı ýaqyt beriledi. Eki aıda zertteý turmaq, qural-saıman satyp alyp úlgerý múmkin emes.

Grant konkýrsy ashyq ótkizilmeıdi

Ǵylymı jobalar jáne baǵdarlamalar basqarmasynyń bas sarapshysy Dos Álı­uly ǵylymı jobalardy qarjy­lan­dy­rýǵa ótinim berý barysy tolyqtaı avto­mattandyrylǵanyn jáne elektrondyq túrde júrgiziletinin atap ótti. Onyń só­zin­she, jobalardy tirkeý, qujattardy engizý tek joba jetekshisiniń jeke kabıneti arqyly júzege asyrylady. Sondaı-aq qazirgi tańda ótinimderdi baǵalaý barysy adamı faktordyń yqpalynan barynsha arylǵan. «Árbir ótinimge sarapshylar jasandy ıntellekt arqyly avtomatty túrde tańdalady, olar jobanyń ǵylymı baǵyty men kilt sózderine sáıkes anyqtalady. Sarapshylardyń qoıǵan upaı­laryn ózgertýge bolmaıdy, óıtkeni olar kod arqyly shıfrlanady ári saraptama ortalyǵynyń mamandaryna da kórinbeıdi. Jobalardan shektik upaı jı­naǵan ótinimder ári qaraı Ulttyq ǵylymı keńestiń qaraýyna ótedi. UǴK-da sheshimder ujymdyq túrde qabyldanady. Ár keńes múshesi jeke upaıyn qoıady, sarapshylar baǵalarymen birigip, ortasha ball avtomatty túrde eseptelip, jalpy tizim túziledi. Bul tizim boıynsha qarjylandyrý kólemi belgilenedi», deıdi mınıstrlik ókili.

Syrttaı qaraǵanda, ǵylymı granttardy úlestirý barysy ashyq ári júıeli sekildi kórinedi. Alaıda is júzinde bul júıege degen senimsizdik ǵylymı ortada jyldan-jylǵa kúsheıip keledi. Teh­nıka ǵylymdarynyń doktory Súndet Smahanuly da granttyń ádil bólinetinine kúmánmen qaraıtynyn aıtady.

«Qazirgi tańda ǵylymnyń tiregi – granttyq júıe ǵana bolyp tur. Búkil ǵy­lymı zertteý, izdenis, jańalyq ashý – osy bir ǵana qarjylandyrý tetigine baılaýly bolyp qalǵan. Memlekettik deńgeıde turaqty jalaqysy bar ǵylymı kadrlar sany az, al jeke sektor ǵylymǵa bet bur­maǵan. Sonyń saldarynan elimizdegi ǵy­lymı jumystyń bári derlik grantqa táýeldi. Alaıda sol granttyń ózi sanaýly. Jyl saıyn 100 shaqty ǵana ǵalymǵa bu­ıyrady. Al úmitkerler sany kóp. Bul jer­de ádiletti irikteý men ashyq baǵalaý júıesi bolýy shart. Biraq, ókinishke qaraı, onyń ózi kúmándi. Osyndaı jaǵdaıda jas ǵalym ne isteıdi? Bir-eki ret ótinim berip, ádiletsiz júıemen betpe-bet kelgen soń, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵy sónip, turaqty ári baǵalanatyn salaǵa bet burady. Nátıjesinde, ǵylymnan jańa býyn ketip jatyr. Ǵylym tek entýzıazmmen júrmeıdi. Oǵan turaqty qoldaý, senimdi orta, ádiletti júıe kerek. Sondyqtan búgingi eń basty másele – ǵylymdy grantqa baılap qoıý emes, onyń uzaqmerzimdi turaqty qarjylandyrý modelin jasaý», deıdi ol.

Ǵalym Amanjol Turlybekuly da osy úderistiń ishki qaıshylyǵyn alǵa tarta otyryp, ǵylymı jobalarǵa baǵa berý men grant bólý júıesin qaıta qaraý qajet ekenin jetkizdi. «Búgingi kúni ǵylym granttaryn úlestirilý úderisi aıqyn bolyp kórsetilse de, shyndyǵynda olaı emes. Ulttyq ǵylymı keńesterdiń granttardy bólýi ǵylymı qoǵamda jylda qatty synǵa alynady. Oǵan qosa Ulttyq ǵylymı keńester óziniń bastapqy mıssııa­synan alystap, qosalqy mindettermen shektelip qalǵan sııaqty. Ulttyq ǵylymı keńestiń jumys isteý qaǵıdaty da túsiniksiz. Mysaly, ǵylymı keńes bir baǵyt bo­ıynsha 20 adamnan quralsa, 20 adamnyń barlyǵynyń daýys berý quqyǵy bar. Biraq ǵylymı joba ótiniminiń ekspertızasyn keńestiń 3 múshesi jasasa, tek bireýiniń ǵana pikiri qarastyrylyp (daýystap oqylady). Al qalǵan 17 múshesi sol oqylǵan pikirge qarap óz baǵasyn beredi. Osy tusta úlken ádiletsizdik bolýy múmkin. Bastapqyda ǵylymı jobanyń ótinimi shetelden ekspertızadan ótetindikten, Ulttyq ǵylymı keńes bizdiń ekonomıka men jaǵdaıymyzǵa baılanysty ǵylymı jobalardy iriktep alýshy organ retinde uıymdastyrylǵan. Alaıda ekspertızanyń qarjysy eselep azaı­tylǵan soń, sarapshylardyń deni otan­dyq ǵalymdar bolyp jatyr. Osy oraıda Ult­tyq ǵylymı keńesterdiń granttardy úles­tirýdegi mıssııasy túsiniksiz bolyp qaldy. Oǵan qosa ulttyq ǵylymı keńester men sarapshylardyń baǵalary jıi polıarly bolady. Meniń ózim ekspertızadan 100-den 88 ball jınap, ulttyq keńesten 100-den 40 jınaǵanym bar. Ǵylymı jumysty uıym­dastyrýdaǵy aıqyn emestiktiń bul tek bir mysaly. Osyndaı ǵylym damýyn shektep jatqan basqa da jaıttar kóp», deıdi A.Turlybekuly.

Al jaýapty mınıstrlik sarapshy­lar­dyń baǵasyna nemese keńes sheshimine kelis­pegen jaǵdaıda apellıasııa rásimi bar deıdi.

Qýatty quraldardyń jetispeýi qolbaılaý

Nazarbaev ýnıversıtetiniń PhD, ǵylymı qyzmetkeri Azamat Eshmuhamettiń aıtýynsha, qazirgi ǵylym men tehno­lo­gııa­nyń damýy esepteý qýatyna, ıaǵnı sýperkompıýterler men joǵary ónimdi grafıkalyq kartalarǵa tikeleı táýeldi. «Qazir irgeli zertteý júrgizý úshin jaı zerthana nemese qarapaıym kompıýter jetkiliksiz. Mıllıondaǵan ıterasııany óńdeý úshin «NVIDIA» syndy alpaýyt kompanııalardyń grafıkalyq prosessorlary qajet. Bizde elimiz boıynsha mundaı talapqa saı tórt-aq sýperkompıýter bar. Al álemniń damyǵan elderinde, mysaly, Qytaıda bir ǵana ýnıversıtet jylyna júzdegen sýperkompıýter satyp alady. Biz bolsaq, búkil el bolyp, sol tórt qurylǵyǵa qarap otyrmyz», deıdi ol.

Azamat Eshmuhamettiń aıtýynsha, bul jaǵdaı otandyq ǵylymnyń damýyn tejep otyr. Sebebi zamanaýı ǵylym tek teorııamen emes, naqty esepteýmen alǵa jyljıdy. Al qarapaıym kompıýterlermen kúrdeli úderisterdi aılap-jyldap júrgizýge týra keledi. «Bizge sýperkompıýterler aýadaı qajet. Olar mıllıondaǵan esepteýdi on mınýtta aıaqtaı alady. Al siz dál sony jeke kompıýterde jasasańyz, bir jyl ýaqytyńyz ketedi», deıdi zertteýshi.

Mamannyń pikirinshe, bul jaǵdaıǵa quraldardyń qymbat bolýy ǵana emes, memlekettiń ǵylymǵa bóletin ınvestısııa kóleminiń mardymsyzdyǵy da sebep.

Amanjol Turlybekuly qajetti qural­dardyń jetispeýine ýnıversıtet basshylaryn joǵarydan taǵaıyndaý júıesi de áser etedi deıdi. Onyń aıtýynsha, árbir oqý ordasynda tolyq jabdyqtalǵan zertteý ıns­tıtýttary jumys isteý qajet.

Qazirgi zańdylyqtardan múmkindik izdegen ýnıversıtet rektorlary men ǵylymı uıym jetekshileri eń aldymen, óz ornyn saqtap qalýdy oılaıdy. Mun­daı jaǵdaıda olar mekemeniń ǵylymı ále­ýetin arttyrýǵa, zerthana jabdyqtaryn ja­ńartýǵa emes, esep berý men syrttaı kórinetin for­malıstik sharalarǵa ba­sym­dyq beredi. Osy sebepti búginde kóp­te­gen ýnı­versıtet­te ǵylymǵa asa qajetti qural-jabdyqtar joqtyń qasy. Máselen, keıingi 20 jylda elimizdegi ulttyq ýnı­versıtet­ter qansha elektrondyq mıkroskop nemese rentgen dıfraktometrin satyp aldy eken? Meniń bilýimshe, mundaı zama­naýı qural­dardyń basym bóligi múlde joq nemese óte eski. Al onsyz sapaly zertteý, ǵylymı jańalyq ashý múmkin emes», deıdi ǵalym.

Ǵalymdar bıznesmen emes

Keıingi jyldary ǵylym salasynda zertteý nátıjeleriniń tabys ákelýi men ekonomıkalyq qaıtarymy týraly talaptar kúsheıe bastaǵany baıqalady. Tipti «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań qabyldandy.

«2024 jylǵy málimetterge súıensek, elimizde ǵylymǵa jumsalǵan ishki shyǵyn­dardyń 82,7%-y – irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerge tıesili. Al naqty ónim, tehno­­logııa nemese júıe shyǵarýǵa baǵyt­tal­ǵan tájirıbelik-konstrýktorlyq ázir­lemelerge nebári 7% ǵana bólingen. Bul – ǵylymı nátıjelerdi naqty ómirge engizý jaǵy aqsap jatqanyn kórsetedi. Ǵalym­darymyz jasap jatqan ǵylymı joba­lar men tehnologııalyq ázirlemeler elimiz­degi halyqtyń ómir súrý sapasyn edáýir jaqsarta alady. Biraq ol úshin bul joba­lardy qoldanysqa engizip, naryqqa shyǵa­rýǵa jaǵdaı jasaý qajet. Qazir ǵylym tek zert­hana ishinde shektelip qalmaýǵa tıis. Daıyn ónimder men ǵylymı nátıjelerdi bız­­nes salasyna shyǵarý mańyzdy. Bul, bir ja­ǵy­­nan, ǵylymnyń óz-ózin qarjylan­dyrý múm­kindigin arttyrady. Sondyqtan táji­rıbelik-konstrýktorlyq jobalardy qoldaý men ǵylymı jumystardy kom­mer­sııalandyrýǵa mán beriletin bola­dy», deıdi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Bıýdjettik josparlaý jáne qar­jy basqarmasy basshysy Erkin Nura­baı­uly.

Alaıda Amanjol Turlybekulynyń pikirinshe, ǵylymnyń basty mıssııasy – birden tabys ákelý emes, uzaqmer­zim­di bilim men tehnologııalyq irgetas qalyp­tastyrý. «Meni eń kóp ýaıymdata­tyn másele – elimizde ǵylymnyń mıs­sııa­syn durys túsinbeýi. Búginde Qazaq­stannyń eko­nomıkalyq damýy ǵylymı ınno­va­sııalarǵa negizdelý kerek degen pikir bar. Eń aldymen, osy bir mıs­tı­fı­kasııanyń basyn ashyp alaıyq. Bizdiń eko­nomıkalyq ósim ǵajaıyp tehnolo­gııany oılap tabýǵa negizdelmeýi kerek. Bizdiń ǵylymı áleýet ondaı ósim bere almaıdy. Soǵan qaramastan, qazir mınıstrlik ǵalymdardan tabys alyp kele­tin jobalardy talap etip jatyr. Ǵa­lymdar – bıznesmen emes, bola almaıdy da. Ekonomıkalyq ósim jerdi burǵylaýdy arttyrý arqyly (5 mln tonna munaı ornyna 10 mln tonna munaı óndirý), ne bolmasa tehnologııalar transferi arqyly ǵana iske asyryla alady. Mysaly, álemde eshbir sıyr sút óndirýden golshtın sıyryna jetpeıdi jáne onyń ónimdiligin arttyrý úshin damyǵan elder (EO, AQSh) ǵylymı granttar arqyly qarajatty mıllıardtap quıyp jatyr. Demek bizdiń eldegi sút ónimdiligin art­tyrý úshin álemniń ǵasyrlar boıy ońtaı­lan­dyrylǵan golshtın sıyryn elimizge ákelsek bolǵany. Iаǵnı bizge osy ozyq teh­no­logııalarmen jumys isteı alatyn, bilik­tiligi joǵary mamandar qajet. Máselen, jańaǵy golsh­tın sıyryn elge ákelýdiń ornyna, uryǵyn ákelip bizdegi sıyr­lardy jasandy uryqtandyryp ózi­miz­diń maı­ka sıyrymyzdan golshtın bu­zaýyn ala alamyz. Sondaı-aq onyń jer­gilikti ınfeksııalarǵa beıimdiligi joǵary bol­ǵan­dyqtan, onyń jersinýi shetelden tiri­deı ákelingen eresek sıyrǵa qaraǵanda jo­ǵary. Al osyndaı ádistermen jumys isteı alatyn maman ǵylymı zertteý ju­mys­­tary júrgizilip jat­qan bilim ordalarynda ǵana daıyndalady. Iаǵnı zamanaýı kadr­lardy daıarlaý úshin joǵary oqý oryndarynda mindetti túrde ǵylymı zert­teý jumystarynyń júrgizilýi shart», deıdi ol.

Ǵylymdy ilgeriletýde syrtqy ınfra­qurylymnan buryn, ishki mazmun men júıeniń tıimdiligi mańyzdy ról atqarady. Zertteýshi Amanjol Turlybekulynyń aıtýynsha, ǵylymı ekojúıeni shynaıy damytý úshin zamanaýı, ıkemdi basqarý úl­gileri men ashyqtyqqa negizdelgen tásil­der qajet. Osy rette ǵalym ǵylymǵa tek kó­rinetin forma emes, naqty strategııa, ozyq kadr saıasaty men júıeli qol­daý keregin alǵa tartady. «Qazirgi kezde orta­lyq­tanǵan júıelerge qaraǵanda gorızontaldy júıeler áldeqaıda tıimdi ekeni dálel­dengen. Qabyrǵasy qısaıǵan úıdiń syr­tyn aqtaǵannan paıda bar ma?», deıdi ǵalym.