Algorıtmder bizdi qalaı bıleıdi?
Internettegi algorıtmderdiń jumysy óte qarapaıym: sizge ne unasa, soǵan uqsas dúnıeni aldyńyzǵa qaıta-qaıta shyǵara beredi. Baıqasańyz, qazir biz aqparatty izdemeımiz, aqparat bizdi ózi izdep tabady. Algorıtmder ne kóretinińizdi sizdiń ornyńyzǵa sheship beredi. Qaı vıdeoda uzaq otyrdyńyz, nege lúpil bastyńyz – bárin baıqap, soǵan uqsas kontentti aldyńyzǵa tosady. Basynda yńǵaıly sııaqty kórinedi. Biraq ýaqyt óte kele siz óz qalaýyńyzben emes, algorıtm ne usynsa, sony kóretin adamǵa aınalasyz. Tańdaý erkindigi bar sııaqty, biraq joq.
«Másele – tek tehnologııada emes. Negizgi qaýip – onyń adam sanasyna qalaı áser etetininde. Internette kórip júrgen jalǵan emosııa, qoldan jasalǵan beıne, oıdan shyǵarylǵan pikir bizdi shatastyrady. Birtindep neniń shyn, neniń ótirik ekenin ajyrata almaı qalamyz. Bul aqparattyń kóptiginen emes, sol aqparatty bizge suryptap beretin algorıtmderdiń birjaqtylyǵynan týyndaıdy. Kóp uzamaı biz sol usynylǵan dúnıelerge úırenip ketemiz. Solardy ǵana qalypty dep qabyldaımyz. Ýaqyt óte kele kózqarasymyz, oılaýymyz, tipti senetin nárselerimiz sol JI bergen aqparatqa qaraı ózgere bastaıdy. Sóıtip júrip ózimiz de baıqamaı, algorıtm salyp bergen sheńberdiń ishine qamalyp qalamyz», deıdi Qazaqstannyń JI damytý qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Anar Tóleýbaeva.
Jasandy ıntellekt – adamnyń ózi jasap shyǵarǵan júıe. Ol eshteńeni oılap tappaıdy. Oǵan ne úıretse, sony ǵana biledi. Jasandy ıntellekt adam engizgen derekterdi jınap, óz erejesin qalyptastyrady. Biraq báribir aınalyp kelgende adamnan alǵandy óńdep, qaıta adamǵa beredi. Sol sebepti bul júıe – tuıyq. Neǵurlym sapaly, naqty, durys aqparat berilse, soǵurlym júıe de paıdaly jumys isteıdi. Al eger bastapqy derek qate bolsa, nátıjesi de soǵan saı bolady. Mine, másele osy jerde bastalady. Jasandy ıntellekt qazir eń kóp qoldanylatyn salanyń biri – medısına. Al medısınada qatelesýge bolmaıdy. Álem boıynsha salaǵa jasandy ıntellektini engizýge salynǵan ınvestısııa 1 trıllıon dollarǵa jýyqtap otyr. Kún saıyn jańa júıe paıda bolyp, aýrýdy erte anyqtaýdan bastap, emdeý tásilin tańdaýǵa deıingi úderisterge enip jatyr. Ázirleýshiler mundaı júıelerdiń múmkindigin asyra baǵalap kórsetedi. Biraq árbir jańa tehnologııa jetistikten buryn jaýapkershilik. Sarapshylardyń sózinshe, JI-ge kózsiz sene berýge bolmaıdy.
Bar másele adam quqyǵyn buzýdan bastalady
«Huawei» kompanııasynyń symsyz tehnologııalar ónimderi boıynsha menedjeri Dmıtrıı Rýbsovtyń aıtýynsha, jasandy ıntellekt aldaǵy bes jylda adam ómirine aıtarlyqtaı ózgeris ákeledi. «Endi júrgizýshisiz taksıler, kýrer-robottar, aqyldy qalalar men túrli salada jumys isteıtin ámbebap robottar ómirimizdiń qalypty bóligine aınalady. Búginde Qytaıda synaqtan ótip jatqan avtonomdy kólikter men robottar jahandyq naryqqa jol tartpaq. Olar tek kólik nemese jetkizý qyzmetin emes, óndiristegi aýyr eńbekti, medısınadaǵy dıagnostıka men logıstıkany da óz moınyna alady. Sonymen qatar 5G, Wi-Fi 7 tehnologııalarynyń damýy arqyly «aqyldy qala» júıeleri, jol qozǵalysy, kommýnaldyq qyzmetter men qaýipsizdik salasy tolyǵymen avtomattandyrylady. Biz robottarmen qatar ómir súretin kezeńge jettik. Olar tek tapsyrma oryndaýshy emes, kúndelikti serigimizge aınalady. Muny toqtatý múmkin emes. Eń bastysy, adamzat jańa sıfrlyq dáýirge beıimdelip úlgerýge tıis», deıdi ol.
Alaıda Anar Tóleýbaeva jasandy ıntellektini ómirimizge engizbes buryn eń aldymen onyń jaýapkershilik máselesin sheship alý qajettigin aıtady. О́ıtkeni onyń sheshim qabyldaǵanda nege súıenetini bizge beımálim. Bul qubylysty sarapshylar «qara jáshik» dep ataıdy. Iаǵnı júıe biz týraly barlyq derekti biledi, biraq naqty qandaı negizde sheshim qabyldaǵanyn túsindirmeıdi. Mysaly, siz bankke nesıe alýǵa ótinim berdińiz. Qujattaryńyz túgel, tabysyńyz jetkilikti. Biraq bank ótinimińizdi qabyldamaı qoıady. Sebebi sheshimdi adam emes, jasandy ıntellekt qabyldaıdy. Ol sizdiń jynysyńyzdy, otbasylyq jaǵdaıyńyzdy, turǵan jerińizdi, ótinim bergen qurylǵyńyzdy da esepke alyp, ishki logıkasymen «joq» dep sheshim shyǵarady. Biraq ol sheshimniń nege solaı bolǵanyn eshkim túsindire almaıdy. Bul – adam quqyǵyn buzý.
Al bolashaqty avtonomdy taksıler, ıaǵnı júrgizýshisiz robot-mashınalar jol apatyna ushyrasa kim kináli bolady? Júrgizýshi joq, sheshimdi JI qabyldaıdy. Sol sııaqty, eger sot barysyna jasandy ıntellekt aralassa, algorıtm sýdıa rólin atqaryp, úkim shyǵaratyn bolsa, onyń ádildigin kim baǵalaıdy? Bul – tek tehnologııalyq emes, etıkalyq ári quqyqtyq turǵydan óte kúrdeli suraqtar. Sondyqtan Anar Tóleýbaeva jasandy ıntellekt ónimderin saraptap, olardyń sheshim qabyldaý tetigin shynaıy baǵalaı alatyn kásibı sarapshylar daıarlaý qajet deıdi.
Shynaıy sezim hám tehnologııalyq ıllıýzııa
Áleýmettik jelilerde tanymal tulǵalardyń beınelerin jandy etip jasaǵan vıdeolar keń tarap júr. Abaıdyń jymıǵan júzi, Shoqannyń kózin jypylyqtatýy, Ybyraıdyń bas ızegen sáti. Á degende júrekke jyly tıip, ótkenmen baılanys ornaǵandaı áser beredi. Mundaı vızýaldy effektilerdi kórgende tarıhı jadyńa jaqyndaı túskendeı kúı keshesiń. Alaıda artynsha bul qanshalyqty etıkaǵa saı degen suraq týady. Anar Tóleýbaeva kásibı sarapshy retinde, eger bul beınede emosııalyq, mımıkalyq qımyl-qozǵalys ǵana bolsa, eshkimge budan zııan joq. Al eger ol jerde adamnyń daýsy, jeke erekshelikteri, qupııalaryna qatysty qosymsha derekter bolsa, jaǵdaı basqa deıdi.
Bul ǵana emes qazirgi kezde jasandy ıntellekt kómegimen qaıtys bolǵan adamnyń sıfrlyq egizin jasap, onymen sóılesýge múmkindik beretin júıeler paıda bola bastady. Mundaı chat-bottar adamnyń burynǵy hattaryn, áleýmettik jelidegi jazbalaryn, daýystyq habarlamalary men beınejazbalaryn jınap, olardy tildik modelge engizý arqyly qurylady. Algorıtm osy derekter negizinde adamnyń sóıleý mánerin, sóz qoldanysyn, tipti daýys yrǵaǵyn úlgi retinde qabyldaıdy. Keıin bot qoldanýshy qoıǵan suraqtarǵa marqum sol sátte ne der edi degen yqtımaldylyqpen jaýap beredi. Eger daýys jazbalary bar bolsa, arnaıy daýys klony arqyly bot marqumnyń únimen sóıleı alady. Qaıta tirilip kelgen adammen sóılesip otyrǵandaı kúı keshý, sózsiz, erekshe sezim týdyrady. Alaıda mundaı júıeler adamnyń psıhologııasyna keri áser etedi.
Psıholog Marına Romanovskaıanyń aıtýynsha, qaıǵyny jeńýdiń kezeńderi bolady. Áýeli qazany qabyldaý, keıin ishki jaramen ómir súrýdi úırený, sońynda moıynsyný. Al marqumnyń sıfrlyq kóshirmesimen qaıta-qaıta sóılesý bul úderisti toqtatyp, adamdy «sıfrlyq eleske» baılap qoıýy múmkin. «Sıfrlyq kóshirme – adamnyń saǵynyshyn basatyn qural emes, kerisinshe, emosıonaldyq táýeldilik týdyratyn, adamdy ıllıýzııa áleminde ustap qalatyn qaýip. Bul – terapııa emes, kerisinshe júrektegi jarany qaıta tyrnaý», deıdi psıholog.
Kembrıdj ýnıversıtetiniń professory, sıfrlyq etıka salasynyń zertteýshisi Katarjına Novachek-Basınska mundaı júıeler taralmas buryn úsh negizgi talap saqtalýy kerek deıdi. Birinshiden, marqum tiri kezinde ruqsat berýge tıis, ekinshiden, onyń otbasy bul bastamaǵa tolyq kelisýi kerek, úshinshiden, kez kelgen platformada «bul tiri adam emes» degen turaqty eskertý kórsetilýi mindetti. «Tiri kezinde ruqsat bermegen adamnyń sıfrlyq beınesin jasaý – onyń jeke shekarasyna qol suǵý. Sonymen qatar qoldanýshy men bottyń aralasý ýaqyty, taqyryptary da shektelip, júıe emosıonaldyq qaýipsizdik normalaryn saqtaýy kerek. Sebebi tehnologııa adamǵa qyzmet etýi qajet, al adamnyń sanasy tehnologııanyń qurbanyna aınalmaýǵa tıis», deıdi sarapshy maman.
Qazirgi ýaqytta mundaı tehnologııa kásibı sportshylardyń sıfrlyq egizin jasaýǵa qoldanylyp jatyr. Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynyń zertteýshileri Italııa ýnıversıtetiniń mamandarymen birlese otyryp, Olımpıada sportshylardyń sıfrlyq egizin jasaǵan. Bul sıfrlyq kóshirmeler sportshylardyń dene qımylyn mıllısekýndtyq dáldikpen jazyp, qozǵalys dınamıkasyn taldaýǵa múmkindik beredi. Zertteý barysynda 512 ret sekýndyna ólsheý júrgizetin datchıkter sportshylardyń árbir bulshyqet qozǵalysyn, býyn ıkemdiligin, tepe-teńdigin jáne kúsh qoldaný traektorııasyn naqty tirkep otyrǵan. Osylaısha, jasalǵan sıfrlyq egizder jattyǵý barysyn ońtaılandyryp, jaraqat alý qaýpin azaıtýǵa jáne tehnıka dáldigin arttyrýǵa kómektesken. Qazirdiń ózinde AQSh-ta júzden astam kásibı sportshynyń sıfrlyq egizi arnaıy bazaǵa engizilgen.
Sonymen qatar jasandy ıntellekt endi jalǵyzdyqtan qutqaratyn «vırtýal jarǵa» da aınalyp otyr. Algorıtm sypaıy, aqyldy, árdaıym qoldaý kórsetetin minsiz serik jasaıdy. Biraq bul serik tiri adam emes, eshqashan qarsy kelmeıdi de, renjimeıdi de. «Adam osyndaı jasandy jaılylyqqa úırenip, kúrdeli emosııadan, shynaıy baılanystan qashqaqtaı bastaıdy, bul «emosııalyq robotızasııa» dep atalady. Nátıjesinde, jalǵyzdyq pen táýeldilik kúsheıip, qoǵamnyń adamı bolmysy álsireıdi. Algorıtm sezimderdi ımıtasııalaǵanymen, jan, júrek, súıispenshilik, túsinispeýshilik arqyly qalyptasatyn tereń qatynas qura almaıdy. Eger biz osy shekarany umytsaq, shynaıy sezimdi tehnologııalyq ıllıýzııaǵa aıyrbastap alamyz», deıdi psıholog M.Romanovskaıa.
