Keńeıtilgen otyrys basynda Joǵarǵy sot alqalarynyń tóraǵalary Nurserik Sháripov, Nazgúl Rahmetýllına, Aslan Túkıev jáne Sot ákimshiliginiń basshysy Naıl Ahmetzakırovter baıandama jasap, Joǵarǵy sot tóraǵasy Aslambek Merǵalıev jańadan qurylǵan kassasııalyq sottardyń atqaratyn mindetterine qatysty oı-pikirin ortaǵa saldy. Sondaı-aq tóraǵa azamattyq sot isterin júrgizýdiń sapasy jaqsarǵanyn, qaralǵan ister sanynyń turaqty ósýi baıqalǵanyn atap ótti. Bıylǵy 5 aıdyń qorytyndysy boıynsha taraptardy medıasııalyq jolmen tatýlastyrý rásimderi ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 41,6 paıyzdan 46,9 paıyzǵa ósken. Iаǵnı 113 myńnan asa medıasııalyq talap qoıýlar men isterdiń (107 myń) teń jartysy balamaly ádistermen sheshilgen. Birinshi satydaǵy sottardyń jumysy da oń nátıje kórsetip, apellıasııalyq tártipte qaralǵan sheshimderdiń sany 2,5% paıyzǵa (14 791-den 14 421-ge deıin) azaıǵan.
Is-shara aıasynda kassasııalyq tártippen kúshi joıylǵan jáne ózgertilgen sot aktileriniń sany shamamen úshten birge, ıaǵnı 263-ten 185-ke qysqarǵany, jalpy alǵanda, azamattyq ister boıynsha túzetilgen sot aktileriniń úlesi 1,7 paıyzdan 1,4 paıyzǵa tómendegeni málim boldy. Bul – respýblıka boıynsha birkelki praktıkany saqtaýdyń jaqsy belgisi.
Birinshi jartyjyldyqta qylmystyq sot isin júrgizý salasynda da oń ózgerister baıqalǵan. Máselen, qylmystyq sot isin júrgizý barysynda aqtalǵandardyń sany 49%-ǵa (90-nan 134-ke), al jeke aıyptaý isterin esepke almaǵanda – 128%-ǵa, ıaǵnı eki eseden astamǵa (26-dan 58-ge) ósti. Aqtaý úkimderiniń bulaısha kóbeıýi sottar jumysyndaǵy aıyptaý jaǵynyń azaıǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar tergeý organdarynyń qamaýda ustaýǵa sanksııa berý týraly ótinish hattaryn qanaǵattandyrý kórsetkishi tómendegen. 2024 jyly sottar sanksııa berýge qatysty ótinishterdiń 76,6%-yn qoldaǵan. Al bıyl – bul kórsetkish 63,5%-ǵa deıin tómendedi. A.Merǵalıev bul nátıjelerdi tergeý sottary qurylǵan 2018 jyldan bergi kezeńdegi rekordtyq kórsetkish ekenin aıtyp, sýdıalardyń táýelsizdiginiń arqasynda osyndaı oń ózgerister bolyp jatqanyna toqtaldy.
Sondaı-aq sottar qamaýǵa alýdyń balamaly sharalaryn tańdaýda da oń nátıjelerge jetip otyr. Máselen, osy jartyjyldyqta tergeý organdary 304 azamatty úıqamaqqa alsa, sottar bolsa organdardan 6 esege artyq, ıaǵnı 1 842 azamatty úıde ustaýǵa sheshim shyǵarǵan.
Joǵarǵy sot tóraǵasy Joǵarǵy sottyń ShMB jáne JA týraly ótinish hattardy qaraýǵa arnalǵan sıfrlyq ónimderdi engizý týraly bastamasyn jarııalap: «Biz sottalǵannyń sıfrlyq faılynyń saqtalýyn qamtamasyz etetin sıfrlyq platformanyń jumys isteý algorıtmin usyndyq, ol shartty túrde merziminen buryn bosatý jáne JA týraly ótinish hatty elektrondy túrde berýdi, robottyń kómegimen sot praktıkasyn taldaýdy, ony sotta onlaın qaraýdy qamtamasyz etedi. Bastama qoldaý tapty, óıtkeni ony iske asyrý qaraý merzimin qysqartady jáne eń bastysy, sot sheshimderiniń ashyqtyǵy men obektıvtiligin qamtamasyz etedi», dedi.
Keńeıtilgen otyrysta múliktik daýlar, memlekettik satyp alýlar, sáýlet jáne qala qurylysy boıynsha shaǵymdar kóbeıgeni aıtyldy. Talap qoıýlar boıynsha (jeke sot oryndaýshylarynyń talap qoıýlaryn qospaǵanda), azamattar men bıznestiń paıdasyna qabyldanǵan sheshimderdiń 57,8%-y, ortalyq memlekettik organdarǵa qoıylǵan talap qoıýlardyń 49%-y qanaǵattandyryldy, jergilikti atqarýshy organdarǵa qatysty bul kórsetkish 66%-dy qurady.
Eń kóp qanaǵattandyrylǵan talap qoıýlar jer (73%), turǵyn úı (72%), salyq (57%) daýlary jáne qorshaǵan ortany qorǵaý (57%) máselelerine qatysty boldy. Apellıasııada sot aktilerine túzetýler 3%-ǵa, kassasııada 2%-ǵa azaıdy. Kásipkerlerden túsken 4 myń talap qoıýdyń jartysy sot arqyly bıznestiń paıdasyna sheshildi. Kassasııalyq saty jergilikti sottar qabyldamaǵan sheshimderdiń 33%-yn (185-tiń 61-i) túzetti.
Joǵary sot organynyń basshysy atap ótkendeı, Joǵarǵy sot bıyl kóptegen júıeli jumys atqardy, sonyń arqasynda memlekettik organdardyń nazary ınvestısııalyq daýlardy sottan tys retteýge aýysty. Nátıjesinde, Astananyń MAÁS-ke túsken ınvestorlyq talap qoıýlardyń sany eki esege jýyq qysqardy (92-den 54-ke deıin); kassasııalyq satyda sot 4 is boıynsha taraptardy tatýlastyrdy.
Joǵarǵy sot tóraǵasy 2025 jyldyń basynan beri jańadan qurylǵan kassasııalyq sottardyń materıaldyq-uıymdastyrýshylyq jumys isteýin qamtamasyz etý, respýblıka boıynsha sot ǵımarattaryn salý jáne jóndeý, sıfrlandyrýdy damytý boıynsha qabyldanǵan sharalardy atap ótti.
Sóziniń sońynda A.Merǵalıev sot júıesindegi júıeli reformalardyń oń úrdisine, quqyqtardy qorǵaýdaǵy sot bıliginiń sheshýshi róline toqtaldy. Memleket basshysynyń sottarǵa degen senimdi arttyrý, isterdi ashyq, obektıvti jáne ádil qaraý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaý kerektigine basa nazar aýdardy.
