«Prezıdent otandyq óndirýshilerdi qoldaý qajettigin únemi aıtyp júr. Alaıda ýákiletti memlekettik organdar bul baǵytta naqty ári pármendi shara qabyldaǵysy kelmeıdi, ári máseleniń mán-jaıyn tereń túsinbeıdi. Eger qazirgi kezdegideı ımporttyń ústemdigi jalǵasa beretin bolsa, azyq-túlik óndirisiniń tutas segmentteri joıylyp ketýi múmkin. Onyń ishinde elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi turǵysynan strategııalyq mańyzy bar baǵyttar da bar. Otandyq ónim óndirýshiler men saýda jelileri arasyndaǵy qatynastardy memleket tarapynan retteý qajettigi burynnan týyndaǵan. Máselen, saýda jelileriniń óndirýshilerge qysym kórsetý tetigine aınalǵan «retrobonýs» dep atalatyn tólemder elimizdiń zańnamasynda tikeleı tyıym salynǵanyna qaramastan, bul tájirıbe áli de jalǵasýda. Saýda jelileri olardy búrkemelep – qosymsha qyzmetter, jarnama jáne ózge de ataýlar arqyly óndirýshilerge júkteıdi. Bul – óndirýshilerge salynatyn «qosymsha salyq» ispetti», dedi Aqtóbe oblysynyń sút jáne sút ónimderin óndirýshiler qaýymdastyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary, О́ńirlik kásipkerler palatasy janyndaǵy agroónerkásiptik keshen jónindegi salalyq keńestiń tóraǵasy Saǵynǵazy Qurmanalın.
Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary el naryǵyna reseılik jáne belarýstik óndirýshilerdiń ónimi belsendi enip jatyr. Mysaly, Reseıde óz óndirýshilerine zaýyttan saýda núktesine deıingi tasymaldaý shyǵyndarynyń 100 paıyzyn memleket óteıdi. О́kinishke oraı, bizde mundaı memlekettik qoldaý sharasy joq. Mundaı máseleler óte kóp. Sonymen qatar, biz bir ekonomıkalyq odaqta bolǵandyqtan, bul jaǵdaı ádiletsiz básekelestikke ákelip soǵady, ári oǵan «kúmándi tásilder» arqyly taýarlardy jappaı ákelý jaǵdaıy da qosylady. «Gazeldermen», júk kólikterimen taýarlardy alyp keledi, satylym týraly jarnamalar jasaıdy, mundaı jaǵdaıda salyq tólenbeıtindigi beseneden belgili. Jer úıde óndiristik salqyndatqyshtar qoıylyp, Kabardıno-Balkarııadan júk kólikterimen sút ákelinip, ony garajda orap shyǵarylǵan degen mysaldar da bar. Mundaı kezde sapa men qaýipsizdik týraly eshkim oılanbaıdy. Al jergilikti óndirýshiler taýarlarynyń sapasy únemi baqylaýda. Olardyń sapasy ózge elderden keletin taýarlardan, máselen, Belarýs eliniń taýarlarynan kem emes. Alaıda, otandyq óndirýshilerge basymdyq berilmeı, tipti ádil básekelestik jaǵdaıy jasalmaǵandyqtan, belarýs sút ónimderiniń eksporttyq kórsetkishi jyl ishinde 51 paıyzǵa ósken.
Saǵynǵazy Qurmanalın usynǵan málimetterge sáıkes, bizdiń eldiń aýmaǵynda qazir «Belorýsskıe prodýkty №1» saýda jelisiniń shamamen 130 dúkeni jáne saýda nysandarynda shamamen 120 satylym núktesi jumys isteıdi. Bul derekter Belarýs ónimderiniń Qazaqstan ishki naryǵynda keńinen taralýy men turaqty ókildiligin aıǵaqtaıdy. Byltyrǵy jyl qorytyndysyna sáıkes, 2023 jylmen salystyrǵanda, Belarýs memleketinen ákelinetin azyq-túlik taýarlarynyń jekelegen kategorııalarynyń aıtarlyqtaı óskeni tirkeldi: máselen, sút ımporty 51%-ǵa (3,3 tonnadan 5,0 myń tonnaǵa); irimshik pen súzbe - 30%-ǵa (11,2-den 14,5 myń tonnaǵa); shujyq ónimderi - 2,6% -ǵa (10,4-ten 10,7 myń. tonnaǵa) artty. Importtyń osyndaı qarqyndy ósýi sheteldik taýarlardyń naryqtaǵy úlesiniń edáýir artqanyn jáne qazaqstandyq ónimderdiń jergilikti saýda alańdaryndaǵy úlesiniń aıtarlyqtaı tómendegenin aıǵaqtaıdy.
Zań jobasynda birneshe mańyzdy blok qamtylǵan, olardyń biri otandyq azyq-túlik ónimderine qatysty saýda sórelerindegi salaýatty proteksıonızm máselesine arnalǵan. Osy blokqa kirgen usynystar memlekettiń bul máseleni rettep, saýda bólsheginde otandyq taýarlarǵa basymdyq berý jaǵdaılaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Ekinshi blok ımporttyq ónimderdiń azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerine qatysty. Bul usynystar sapasy kúmándi ımporttyq ónimdermen kúresýge baǵyttalǵan. О́ıtkeni, ımporttyq ónimder, qoldanystaǵy erejelerge sáıkes, turaqty negizde tekserilmeıdi, biraq jylyna bir ǵana tekserýden ótip, aıtarlyqtaı baqylaýsyz ákelinýi múmkin. «Sur» ımport máselesi de bar, óıtkeni, eń aldymen, kórshiles elderden keletin taýarlardyń aıtarlyqtaı bóligi elimizge «sur» shemalar arqyly kiredi. Jáne, árıne, kez kelgen sanıtarlyq tekserýden ótedi, bul taýarlardyń sapasy tekserilmegen, sonymen qatar olar boıynsha salyq tólenbeıdi.
Otandyq ónimderge arzan ımportpen ádiletsiz básekelestikke tótep berý kúnnen kúnge qıyndaı túsýde. Bir jaǵynan, resmı túrde naryqqa kirgen óndirýshiler naryqta ornyǵý maqsatynda baǵany tómendetip (dempıng jasap), saýda jelilerinen tıimdi jaǵdaılar alady. Ekinshi jaǵynan, baqylaýsyz ótkiziletin jáne shekaradan tekserýsiz ótetin «kúmándi» ımport naryqty, bazarlardy jáne bólshek saýda oryndaryn toltyryp jatyr. Osyǵan baılanysty otandyq óndirýshiler sapaly ónimin satý múmkindiginen aıyryla otyryp, assortımentin qysqartyp, óndiris kólemin azaıtýda, al keıbir kásiporyndar múldem jabylýǵa májbúr boldy.
«О́ndirisimiz tolyq kólemde jumys atqaryp turǵan joq. Qalaǵan kólemde ónim shyǵara almaımyz. Onyń negizgi sebepteriniń biri, otandyq naryq sapasy kúmándi ımporttyq taýarlarmen tolyqqan. Syrttan ákelinetin taýarlardyń sapasy japsyrmasynda kórsetilgen sıpattamaǵa sáıkestigi boıynsha qarapaıym tekserýden ótpeı, bir senimmen qabyldana beredi. Elge kirgiziletin ımport taýarlyrynyń kólemi de naqty emes, sondyqtan óz taýarlarymyzdy satý úshin shetelge shyǵarýǵa májbúrmiz. Reseı, Belarýs jáne basqa da elder óz óndirýshilerin barynsha qorǵaıdy, sondyqtan elimizde de otandyq óndirýshilerdi qorǵaý maqsatynda uqsas sharalardy qabyldaý qajet. Otandyq ónimder qol jetkizý asa qıyn QHR ımporttaýshylarynyń sertıfıkatymen naqtylanatyn halyqaralyq sapasynyń bar bolǵanynan qaramastan, sapasyz ımporttyq ónimder tarapynan qysym kórip otyr. Memleket eksportty emes, ımport ónimderine basymdyq beretin bolsa, bul tuıyqqa tireıtin jol ekendigin túsiný qajet. El Prezıdenti qosymsha qun salyǵy qosylatyn ónimderdiń úlesin kóbeıtýdi tapsyrdy, al biz azyq-túlik ónimderin alýda ózge elderge kiriptar bolsaq, tek shıkizat jetkizip berýshi bolyp qalamyz», dedi «Molochnye Istorıı-A» JShS dırektory Asylgúl Ilıasova.
«Biz sala ókilderi usynǵan patrıottyq bastamalardy qoldaımyz. Olar el ekonomıkasyn nyǵaıtyp, onyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Memleket basshysy otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý máselelerin qatań baqylaýda ustaýdyń mańyzdylyǵyn únemi atap ótedi. Meniń oıymsha, kóterilgen máseleler óz sheshimin tapqanǵa deıin kún tártibinen túspeýi kerek», dedi «AMANAT» partııasynyń Aqtóbe oblystyq fılıaly janyndaǵy ekonomıka, kásipkerlik jáne agroónerkásiptik keshen máseleleri jónindegi Keńes tóraǵasy, Aqtóbe qalalyq máslıhaty depýtaty Amantaı Úmbetaı.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, naryqtaǵy barlyq óndirýshiler men jetkizýshilerge ádil jaǵdaı jasaý jáne otandyq taýar óndirýshilerdi ishki saýdada qorǵaý men arnaıy retteý sharalaryn qamtamasyz etý qajet. Sebebi bul sharalar bıýdjetke salyqtar túsimin arttyrýmen qatar, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine de tikeleı áser etedi.
