Jerasty sý qory – baılyq kózi

Instıtýt ǵalymdarynyń osy­­dan bes jyl buryn bas­ta­ǵan jumysynyń nátıjesi salalyq organdar men gıdrogeologııa mamandaryna jáne joǵary oqý oryn­dary stýdentterine qoljetimdi. 1:2 500 000 masshtabynda elimizdiń gıd­ro­geo­logııalyq kartasynyń atlasyn ǵa­lymdar qazaq jáne orys tilderinde al­ǵash jarııalap, arnaıy mekemelerge bergen.

«Atlas – ınstıtýt ǵalymdarynyń gıdrologııa jáne geoekologııa salasyn­daǵy ǵylymı mektebiniń kóp jylǵy eńbeginiń nátıjesi. Zamanaýı eńbek Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy arıdti gıd­ro­geologııany damytýǵa negiz bolady. Elimizde jerasty sýlary re­sýrsynyń 25 paıyzy ken orny retinde zerttelgen bolsa, 75 paıyzy áli de zerttelip jatyr. El aýmaǵynda jer­asty sýlary resýrstarynyń birkelki bólinbeýi qurylymdyq-geologııalyq, gıdrogeologııalyq jáne klımattyq jaǵdaılardyń erekshelikterimen aldyn ala anyqtalyp otyr. Jerasty sýlary – mańyzdy paıdaly qazbalardyń biri. Sý qaýipsizdiginiń strategııalyq resýrsy. Qazirgi tańda jerasty sýlarynyń kóptegen qory negizinen ońtústik jáne shyǵys óńirde shoǵyrlanǵan. Búginde Batys Qazaqstan, ıaǵnı Atyraý, Mańǵystaý, sonymen qatar Qostanaı, Kókshetaý, Aqmola oblystary sýy tapshy ári sapasy tómen óńirlerge jatady. Atalǵan óńirlerde sý tapshylyǵynyń beleń alýy qandaı da bir ákimshilik, qarjylyq sebep-saldarǵa qatysty emes. Sýdyń tapshylyǵy ári sapasy atalǵan óńirlerdegi tabıǵı erekshelikterge baılanysty. Soltústik Qazaqstan taýly-tasty jynystardan quralǵan bolyp keletindikten, munda sý mólsheri kóp shoǵyrlanbaıdy. Batys óńirlerde sý kóp, biraq sapasyz ári óte tereńde», deıdi Ý.Ahmedsafın atyndaǵy Gıdrogeologııa jáne Geoekologııa ınstıtýty ınnovasııalyq jobalardy jáne baǵdarlamalardy iske asyrý jónindegi ınnovasııalyq keńestiń jaýapty hatshysy Danııar Saparǵalıev.

Gıdrogeologııalyq kartalar atlasy 28 arnaıy kartadan, 12 karta-shemadan, 47 gıdrogeologııalyq kesindiden jáne jerasty sýlary basseıni boıynsha 33 gıdrogeologııalyq jıyntyq baǵannan turady. Atlasta tabıǵı jáne boljamdy resýrstar, jerasty sýlaryn paıdalaný qorlary, aýmaqty tushy, mıneraldy jáne termııalyq jerasty sýlarymen qamtamasyz etý sharttary kórinis tapqan. Jerasty gıdrosferasyna tehnogenez úderisteriniń áseri, ekologııalyq jaǵdaıy da qaras­tyrylǵan.

Atlasty ázirleý barysynda ǵalym­dar elimizdegi 4 myńnan astam ken orny men jerasty ýchaskesiniń maǵlumatyn eskerdi. Bul aýmaqtyń jıyntyq qory táýligine 44 mln tekshe metrdi quraıdy. Onyń ishinde 45,6 paıyzy, ıaǵnı 20 mln tekshe metr aýyl sharýashylyǵynda qoldanýǵa jáne ishýge jaramdy bolsa, 48,12 paıyzy nemese 21 mln tekshe metr egistikterdi sýarýǵa arnalǵan. 6,13 paıyzy – 2,7 mln tekshe metr – óndiristik-tehnıkalyq sýmen qamtýǵa, 0,15 paıyzyn 0,06 mln tekshe metrin balneologııalyq maqsatqa paıdalanýǵa bolady. Atlasqa sáıkes elimiz aýmaǵyndaǵy jerasty sýlarynyń boljaldy resýrsy – táý­ligine 176 mln tekshe metr. Onyń 63 paıyzy nemese táýligine 111 mln tekshe metri tushy sý, ol jylyna 40 tekshe shaqyrymdy quraıdy.

Atlasta paıdalanylatyn nemese paıdalanylýy múmkin sý kólemi boljamdy resýrstyń 25 paıyzynan aspaıdy. Jerústi sýlary sııaqty jerasty sýlary da el aýmaǵynda birkelki taralmaıdy. Tushy jerasty sýlarynyń eń úlken resýrsy (60 paıyz) ońtústik óńirlerde: Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynda shoǵyrlanǵan. Al tushy sý shekteýli óńirlerge Atyraý, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý, Qostanaı jáne Aqmola oblysy kiredi.

«Qazirgi kezde álemde sý tapshylyǵy beleń alyp barady. Ásirese tushy, aýyz sýdyń tapshylyǵy dúnıejúzin alańdatqan túıtkildi máselege aınalyp otyr. Qazaqstan da sý tapshylyǵy baıqalyp otyrǵan elder qatarynda. Biraq jerasty sýlaryn zertteı kele, elimizde sý qorlarynyń jetkilikti ekenine kóz jetkizdik. Iаǵnı óńirlerdegi aýyzsý tapshylyǵyn jerasty sýla­rynyń esebinen sheshýge bolady. Ol úshin Ońtústik, Ońtústik-Shyǵys, Shyǵys Qazaqstan sııaqty sýy mol óńirlerden sý qubyrlary arqyly batys, ortalyq, soltústiktiń tapshy aýmaqtaryna tasymaldaý qajet. Búginde Astana da sýy tapshy óńirge aınaldy. Keıingi úsh-tórt jylda turǵyndar jer beti sýyn tazalap qoldanyp, sý tapshylyǵy qatty sezile bastady. Qazirgi tańda ǵalymdar toby Pavlodardan sapaly qorǵalǵan, 500–800 metr tereńdikte jatqan jerasty sýlaryn, sonymen qatar Mańǵystaý, Atyraý oblystary úshin Aqtóbe oblysynyń ken oryndaryn qoldanýǵa bolatynyn aıtty. Búginde elimizde sýdyń 70 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda paıdalanylyp keledi. Munymen qosa álemde sýdy tıimdi paıdalanyp otyrǵan Eýropanyń damyǵan elderindegideı, Japonııa, Izraıldiń sýdy únemdeý, qaıta paıdalaný tájirıbesine de nazar aýdarý mańyzdy. Bul baǵytqa sharýashylyqtar endi-endi ǵana kóńil bóle bastady. Eldegi sý tapshylyǵy aýyl sharýashylyǵynda sýdy únemdep, maqsatty qoldanýdyń qajettigin kórsetedi. Jańa tehnologııalar damyǵan kezeńde sýdy kóp tutynatyn egis ónimderin almastyryp, eskirgen sý qubyrlary júıesin jańartý qajet. Aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damyǵan óńirlerde jerasty sýlaryn tıimdi paıdalanýdyń retin qarastyrǵan jón. Sonymen qatar termaldy sýlardyń «jasyl» ekonomıkany damytýda mańyzy joǵary. Birqatar shetelde termaldy sýlardan elektr energııasy alynady. Qysy-jazy jylyjaılarda qoldanylady. Sol sııaqty bizde de Jarkent, Saryaǵash aýmaǵynda termaldy sýlardy tıimdi paıdalanýǵa bolsa, Mańǵystaý oblysynda ashy bolyp keletin mundaı sýlardy jylytý júıelerinde qoldana alamyz. Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe oblysynyń ońtústik jaǵy, Qaraǵandy mańynda, Almaty, Abaı, Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynda óte úlken kólemde sýarmaly jerler bar. Bul aýmaqtaǵy jerasty sý ken oryndary sýarý úshin barlanǵan. Desek te, elimizdegi sýarý sý ken oryndarynyń 95 paıyzy tıimdi qoldanylmaı otyr. Jerasty sýy salqyn keletindikten, burǵylaý, energııa kózin uńǵymalarǵa jetkizý qarjyny talap etedi. Sondyqtan olar az qoldanylýy múmkin. Taıaý bolashaqta jerasty sýlaryn sýarmaly jerlerdiń kólemin arttyrýda qoldaný ónimdilikti kóbeıtýge qolaıly bolmaq», deıdi ǵalym.

Gıdrogeologııa, geologııa jáne gıdrogeohımııanyń zamanaýı ádisteri men ádistemesin, geoaqparattyq júıe­lerdiń múmkindikterin keńinen qol­danýdyń mańyzyna toqtalǵan Danııar Serikuly Atlasta kórinis bergen zert­teý nátıjeleriniń áleýmettik-ekono­mıkalyq tıimdiligin atap ótti.

Onyń aıtýynsha, jerasty sýlaryn tıimdi paıdalaný, sapasy jáne tereńdigi týraly naqty aqparatpen, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne halyqty sýmen qamtamasyz etý, sý qa­byl­daǵyshtardy ońtaılandyrý, sýly qabat­tardyń sarqylýyn boldyrmaý, qorshaǵan ortany qorǵaý arqyly jer­asty sýlarynyń lastanýynyń aldyn alý, osal óńirlerdi bólip qaras­tyrý, óńirdiń sý ekojúıesin qorǵaý máse­lesinde óte mańyzdy.

Qurylysty jáne ınfraqury­­lym­dyq jobalardy iske asyrýda, ıaǵnı joldar, ǵımarattar, ónerkásip nysandaryn salý kezinde jerasty sýlary týraly bastapqy derektermen tanysý ınjenerlik-geologııalyq táýekelderdiń aldyn alýǵa múmkindik beredi (sý basý). Ǵylymı-zertteý bazasyna kóńil bóle otyryp, óńirdiń gıdrogeologııalyq, geolo­gııalyq jáne ekologııalyq zert­teý­lerine járdemdesý, klımattyń ózgerýi jáne antropogendik júkteme jaǵ­daıynda jer­asty sýlarynyń ózgerý boljamdaryn ázirleýde ınstıtýt ǵalymdary ázirlegen Atlas negizgi kómekshi baǵdar bola alady.

Memlekettik basqarý deńgeıinde sheshimder qabyldaýda, óńirdi damytý strategııalaryn ázirleýde, sýmen jabdyqtaýda, melıorasııa jáne tabıǵat qorǵaý qyzmeti salasyn josparlaýda tıimdiligi joǵary bul qujat ınvestısııa tartý úshin sýǵa táýeldi salalarǵa (munaı, energetıka, agrobıznes) ınves­torlarǵa aqparattyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi. Boljam jasaýǵa, resmı, ǵylymı negizdelgen kartografııalyq aqparatpen qamta­masyz etýge, bilim salasynda, ma­mandardy daıarlaýda, jergilikti tur­ǵyndar jáne ózin-ózi basqarý organ­daryna sý resýrstary týraly mol maǵ­lumatpen tolyqtyrylǵan.

ALMATY