ÁLEM NAZARYNDAǴY TULǴA

Qaı memleket úshin de óz táýelsizdigi óte qymbat. Egemendik – kóptegen ulttar men halyqtardyń máńgilik asqaq armany da, maqsaty da boldy. Egemendik úshin áli de kúresip jatqan halyqtar bar. Baba­larymyz da “Egemen bolmaı el bolmas, etekten kesken jeń bolmas” dep, osynaý ulan-ǵaıyr dalany ıemdengen halqynyń táýelsiz el bolyp, ózgelermen terezesi teń, jeke memleket bolǵanyn armandap ótti. Halqymyzdyń baqytyna oraı elimiz­diń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazar­­baevtyń tereńnen zerdeleı biletin saıasatynyń, keleshekti boljaı biletin kóregendiginiń arqasynda 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan egemendikke qol jetkizdi. Bul aıtýǵa jeńil, atqarýǵa kelgende ǵasyrlyq salmaǵy bar is boldy. Keshegi úlken derjavadan jeke otaý bo­lyp shyqqan elderge álem nazar tikti. “Qaıter eken?” dep apyl-tapyl basqan qa­da­­myn qadaǵalap turdy. Osyndaı jaǵ­daı jahandyq tarıhta talaı ret kezdes­ken. Ár túrli joldarmen azattyq alǵan mem­leketterdiń el bolyp eńse tiktep, órkenıet kóshine erip ketýi árqalaı bolǵan. Sosıalıstik qoǵamnyń tar qur­saýy­nan shyqqan, endi ǵana táýelsizdigin alǵan Qazaqstandy birden naryq ekonomı­kasyna baǵyttaýda Nursultan Ábishuly tarıhı sheshim qabyldap, táýekelge bel býdy. Sondyqtan bizdiń eldiń Tuńǵysh Prezıdenti zor aýqymdy mindetterdi atqara bildi, tyńnan túren salǵandaı el damýyna dańǵyl jol ashty. Osy tusta Odaq kezinde negizinen tabıǵı shıkizatty óndirýshi bolyp kelgen Qazaqstan sekildi elder óte qıyn jaǵdaı­ǵa tap boldy. О́ıtkeni, birtutas tehnıkany qurastyrmaıtyn, belgili bir bólshekterin jasaýǵa beıimdelgen zaýyttar birden toqtady. Bir-birine tyǵyz baılanysty júıede berekesizdik oryn aldy. Tipti kom­mýnıkasııalyq júıeler, elektr jelileri, gaz ben munaı qubyrlary, temir joldar bólshektenip qaldy. Elde jumyssyzdyq kóbeıdi. Áleýmettik salalarǵa qajetti qarjynyń tapshylyǵy baıqaldy. Jańa kezeńge kóshý úshin Qazaqstanda barlyq salada reforma jasaý qajet boldy. 1980 jyldardyń aıaǵynda KSRO kó­le­minde úlken bedelge ıe bolǵan Nur­sultan Nazar­baev Qazaq elin tezirek dań­­ǵyl jolǵa salý maqsatynda álemdik táji­rı­belerdi zer­delep, ony óz respýblı­ka­myzdyń tabıǵaty men halqynyń turmys-tirshiligine sáıkes kele me, joq pa dep sarap­taýdan ótkizdi. Mine, elimizdiń Tuń­­ǵysh Prezıdenti sol tusta eski júıemen júre bersek, biraz ýaqyt jaqsy turǵandaı áserde bolsaq ta, keıin orny tolmas qate­likterge urynatynymyz­dy kóregendilik­pen baıqaı bildi. Son­dyq­tan Elbasy saıa­sı-ekonomıkalyq, quqyq­tyq jáne áleý­mettik salada jańa reforma júrgizip, jas memlekettiń bolashaǵyn aı­qyndap alýdy birden bastap ketti. 1991 jyly elimizde jekeshelendirý úderisi bastaldy. Jekeshelendirý – eko­no­mıkany kúrdelendirýdiń sońǵy maqsaty emes, ol jańa ekonomıkalyq júıege kóshkende bolatyn menshik qatynastaryn ózgertý tásili. 1990-jyldardyń basynda Kókshetaý ob­­lysyn basqaryp júrgenimde Elbasy ózine shaqyryp, maǵan Memlekettik jeke­shelendirý komıtetin basqarý mindeti júk­te­­letinin aıtty. “Jekeshelendirý – tarı­hı másele. Sondyqtan buǵan jetekshilik etý – óte jaýapty qyzmet”, – dedi Prezıdent. Odan ári Elbasy óz oılaryn ortaǵa saldy. “Barlyq josparlardy, baǵdar­la­ma­lardy jasaýǵa bolady. Eń basty másele – adamdardyń psıhologııasyn ózgertý. Halyqtyń oılaý júıesi 70 jyldan astam ýaqyt boıy basqasha baǵytta qalyptasyp qaldy. Jekemenshik degendi bilmeıtin urpaqtyń ókilderi ómir súrip jatyr. Sondyqtan bul óte kúrdeli másele”, – dedi Nursultan Ábishuly. Qazaqstandaǵy jekeshelendirý baǵdar­la­masy 1991 jyly qabyldanǵan bolatyn. Sol jyly qabyldanǵan jekeshelendirý týraly zańda eńbek ujymdarynyń meke­melerdi birtindep satyp alýy,  aýksıon jáne ten­der arqyly satylýy qarasty­ryldy. Jekeshelendirýdiń alǵashqy jyldary naǵyz qaıshylyqqa toly kezeń boldy. Sol ýaqyttaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa tán qıyn­shylyqtar – kásiporyndardyń óz ju­mysyn toqtatýy, tólemderdiń tólen­beýi, dúken sóreleriniń bosaýy, ınflıa­sııa­nyń bas­talýy oryn aldy. Bul rette, kóp deń­geıli naryqtyq ekonomıkanyń negizin qu­ra­ıtyn úderisti jedel bastaý qajet boldy. Osy daǵdarys kezeńinde qoǵamdyq progresti damytý úshin el Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jeke batyldyǵy, saıası danalyǵy, qaıtpas jigeri respýblıka­myz­da memleket ıeliginen alý men jeke­she­len­dirýdiń josparly, kezeń-kezeńdi úderisin bastaýǵa múmkindik berdi. 1991 jyldan bastap memlekettik mú­lik­ti basqarý tıimdiligin qamtamasyz etý úshin respýblıkadaǵy memlekettik men­shikti qaıta qurýdyń quqyqtyq negizderin, erejesi men resimderin anyqtaıtyn bir­qa­tar zańnamalyq aktiler qabyldandy. Osy qujattardy iske asyrý maqsatynda memle­kettik menshikti memleket ıeliginen alý men jekeshelendirý baǵdarlamasy bekitildi. Jekeshelendirý úderisi tikeleı el Pre­zı­dentiniń qadaǵalaýynda boldy. Qazaq­stan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary – Memlekettik múlik jónindegi memlekettik komıtetiniń tór­aǵasy qyzmetin atqarǵan kezimde semınar­lar men keńester uıymdastyrylyp, son­daı mańyzdy forýmdardyń barlyǵyn Prezıdentimizdiń ózi basqaryp, jekeshe­lendirýdiń ózekti máselelerin túsindirip, aldymyzǵa san túrli talaptar qoıyp, tapsyrmalar berdi. Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy salasynyń naryqtyq qatynastarǵa kóshýi óte qıyn júrgen úderis edi. Odan basqa tańdaıtyn jol da bolmady. Memleketten sýbsıdııa alyp kelgen, taza paıdasy arqyly óz shyǵyndaryn aqtaı almaıtyn sharýashylyqtardy naryq ekonomıkasy kezinde ustap turýdyń eshqandaı tıimdiligi joq ekendigi barshaǵa aıan. Ujymshar men keńsharlardy saqtap qalýdy ári qaraı jalǵastyra bersek, el de, óz úlesin alma­ǵan halyq ta múldem kedeılene túser edi. Sondyqtan áýeli jekeshelendirip, odan keıin usaq sharýashylyqtardy jańa turǵyda irilendirý mindeti turdy. Qıyndyqtar óte kóp boldy. Onyń qandaı qajyr-qaırattyń arqasynda júzege asqanyn bilmeıtin adamdar ár túrli pikirler aıtady. Elbasy bul úderis­tiń bárin kóp oılanyp baryp jasady. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etip júrgen adamdarǵa jer ýchaskesi men múliktiń paıy berildi. Aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin óńdeıtin kásiporyn­dar­dyń 51 paıyzyna agrarlyq salada isteıtin azamattar ıe boldy. Sol tustaǵy qoǵamdaǵy jaǵdaı týraly bile túskimiz kelse, Elbasynyń “Qazaq­stan joly” kitabynan: “Jeke menshik qoǵam­daǵy saıası turaqtylyqtyń irgetasy boldy jáne áli de bola bermek. Jer refor­­masy naryqtyq ınstıtýttardyń damýy men ny­ǵaıýyna baǵyttalǵan. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge jeke menshikti engizýge qarsy bolǵan­dar­dyń boljamdary, jerdi “latıfýn­dıs­ter” jappaı satyp alyp qoıady degen sáýe­geılikteri aqtal­mady” degen oılaryn oqýǵa bolady. 1993-1995 jyldary, tutastaı alǵanda, 1490 memlekettik aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary jekeshelendirilgen. Shart­ty jer úlesteri men múliktik jarna­lar ıe­­leriniń erikti túrde birigýi arqyly azamat­tarymyz zańdy tulǵa quqyǵyna ıe bolyp, shaǵyn kásiporyndardy, óndiristik koo­pe­ra­tıvterdi, sharýa qojalyqtaryn bas­qarý múmkindigine qol jetkizdi. Bul shara­lar aýyl sharýashylyǵy uıymdary múshe­leriniń jerde sharýashylyq júrgizýdi erikti túrde erkin tańdaı alýyna jaǵdaı jasady. Tıimdi sharýashylyqty qalyptastyrý­dyń úlgisi retinde Elbasy mynadaı mysal­dy alǵa tartty. Aıtalyq, AQSh-ta bir fer­mer jylyna 38 myń dollar ónim óndiredi eken. Bul kórsetkish Avstralııada – 22 myń AQSh dollaryna, Kanadada 17 myń AQSh dollaryna teń kórinedi. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵynyń bir qyzmetkerine ázirge jylyna 900 AQSh dollarynan kele­di. Sondyqtan memleket­tiń taıaý arada­ǵy ne­gizgi maqsaty – memle­kettiń eshqandaı tike­leı aralasýynsyz, eńbek ónimdiligi joǵary jáne básekege qabiletti jeke menshik agroónerkásibiniń qyzmet isteýi úshin qolaı­ly jaǵdaılardy qalyptastyrý. О́ıtkeni, Elbasy N.Á.Na­zar­baev atap kór­set­kenindeı, agroóner­kásip salasyn damytý arqyly da “memle­ketimiz álem tanyǵan, aldyńǵy qatarly elder qataryna qosylýy tıis”. 1994 jyly 6 shilde kúni Almaty qalasynda Joǵarǵy Keńestiń depýtattary Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń batyl sheshiminiń kýási boldy. Ol sheshim astanany Alataý baýraıynan Saryarqa tórine kóshirý ıdeıasy edi. Al 1997 jyldyń 20 qazanynda “Aqmo­la qalasyn Qazaqstan Respýblıka­synyń astanasy etip jarııalaý týraly” Elbasy­nyń tarıhı Jarlyǵy shyqty. Onda 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynan bastap Aqmo­la Qazaqstannyń astanasy bolatyny, al astananyń resmı tusaýkeseri 1998 jyl­dyń 10 maýsymynda ótkiziletini jazyldy. El kindigin aýystyrýdyń saıası-ekono­mıkalyq, áleýmettik jáne mádenı maz­muny asa mańyzdy boldy. Toǵyz joldyń torabyndaǵy Aqmola Qazaq eliniń sonaý ǵasyrlar boıy burynǵy handary tý tikken jer. Prezıdentimiz Aqmola qalasyna mu­qııat saralap-taldaýdan soń, astanalarǵa qoıylar 32 túrli talap turǵysynan pa­ıym­dap-zerdeleýden keıin ǵana toqtaǵan. Táýelsizdik alǵan tusta elimiz jańa qoǵam­dyq qurylymǵa aýysyp, naryq eko­nomı­ka­syna negizdelgen bolsa, astanany kóshi­rý Elbasynyń taǵy bir mańyzdy qadamy edi. Osyndaı úsh tarıhı jáne kúrdeli máseleniń basyn biriktire otyryp, nátı­jeli oryndap shyǵý – buryn-sońdy eshbir elde bolmaǵan bastama. Árbir isker basshynyń basty qasıeti­niń biri atqarylýǵa tıisti jumysty ret-retimen, júıe-júıesimen bólip, jaýap­ty adamdarǵa júkteı bilýinde jáne onyń oryndalýyn talap etýinde. Mine, osyndaı sheber uıymdastyrýshylyqty el Prezı­denti astanany kóshirý kezeńinde de iske asyrdy. Memlekettik komıssııaǵa mı­nıstr­likter men vedomstvolardyń qalaı kóshetinin, qaı ǵımaratqa ornala­satynyn, ony daıyndaý máselelerin júktedi. Al jergilikti basqarý organdaryna ózderine mindettelgen negizgi jumystarynan bólek, qalanyń ınfraqurylymdyq jaǵdaıyn jaqsartý máselelerin tapsyrdy. Sonyń arqasynda jańa elordamyzǵa kóshý úderisi álemdik tarıhı oqıǵalarmen salystyr­ǵanda óte jedel ári nátıjeli oryndaldy. Astananyń meniń ómirimde alatyn orny zor. 1997 jyly 3 shilde kúni meni Pre­zı­dent oblysqa ákim etip taǵaıyn­dady. Sol kúrdeli kezeńde el Prezıdenti­niń senimi maǵan úlken jaýapkershilik júktedi. Eń aldymen jazda sý, qysta jylý jet­peı­tin Esildiń jaǵasyndaǵy qalanyń jylý júıesin qolǵa aldyq. Ekinshiden, 13 jyl boıy kúrdeli jóndeý kórmegen jylý orta­lyǵyn qalypqa keltirdik. Kóshelerdi jón­­dedik, ǵımarattardy abattandyrdyq. Úlken ushaqtardy qabyldaý úshin áýejaıdy jón­deýge kiristik. Jigitter kóp jumys iste­di, qaýyrt­­tyǵyn aıtaıyn, saǵat qana emes, mı­nót sanap otyrdyq! 10 qazan kúni tań­sáride bárin bitirdik, sol kúni Aqmola áýe­jaıy­na Prezıdenttiń úlken ushaǵy kelip qondy. Aqmola jazyq dalada ornalasqan­dyqtan, qalanyń mańaıy túgili, óz ishinde aǵash az edi. Búgingi jaıqalǵan jasyl jelek pen ádemi gúlderdiń negizi sol jyl­dary qalandy. Prezıdent tapsyrmasymen Aqmolanyń ishine de, qalanyń syrtqy aý­ma­ǵyna da jappaı aǵashtar otyrǵyzyldy. Oblysqa basshy bolyp kelgendegi al­ǵash­q­y oılarymnyń biri aýdandar men kóshe­lerdiń ataýyn ózgertý boldy. “Erteń astana bolǵanda, alǵash kórgen adam sol kezdegi ataýlarymen tursa, bul qaı eldiń astanasy?” – dep oılamaı ma. Sol kezde El­­basy bizge múmkindiginshe adamdardyń emes, eldi mekenderdiń baıaǵy eski ataý­laryn qaıta berýimizdi tapsyrǵan bola­tyn. Alaıda halqymyzdyń tarıhynda erekshe orny bar babalarymyz da umyt qalmasyn degen eskertý de jasalǵan bola­tyn. Atap aıt­qanda, Balkashın – San­dyqtaý, Ma­kın­ka – Bu­lan­­dy, Alekseevka – Aqkól, Kra­snozna­menka – Egindikól, Vıshnevka – Ar­­sha­ly bolyp tarıhı ataý­lary qaıtary­lyp, egemen Qazaqstannyń jańa jylnama­syna endi. Aqmola qalasynyń Qaraǵandy tas jolyna jalǵasatyn Stýdencheskıı kóshesi – Abylaı han dańǵyly, Selınnıkter kó­she­si Respýblıka dańǵyly bolyp ózgerdi. Karl Marks kóshesi – Kenesary, Re­volıýsıonnaıa – Sáken Seıfýllın, Ok­tıabr­skaıa – Muhtar Áýezov, Lenın kóshesi  Abaı dańǵyly ataldy. Basqa da 30-ǵa jýyq ataýlar ózgertildi. Bul bastamany jergilikti turǵyndar qýana qabyl aldy. Qazaq jáne orys tilinde shyǵatyn gazetter, qaladaǵy telearnalar jańa ataýǵa ıe bolǵan kósheler kimniń esimine berilgendigi jóninde arnaıy maǵlumattar taratty. Elbasynyń tańdaý kóregendiginiń je­mis­ti nátıjeleriniń biri bolǵan, quryly­sy qarqyn alyp, kúnnen-kúnge qulpyra túsken Astana qalasy – qazir sán-saltanaty kelisken, ózge elder sanasatyn, álem nazaryndaǵy kórikti shahar. Eýra­zııanyń kindik tusynda qonys tepken, Elbasynyń eýrazııalyq ıdeıasy ómirsheń­diginiń jarqyn kórinisi de osy Astana. Prezıdentimiz Astananyń bas arhıtek­­tory da bola bildi. Ol Prezıdenttik máde­nıet ortalyǵynyń, Otan-Ana monýmenti­niń, Báıterektiń jáne de basqa ǵajap ǵı­marattardyń jobalyq nusqasyn ózi syzdy. 1998 jyly jańa elordanyń ataýy Asta­na bolyp ózgertildi. Sol jyly IýNESKO-nyń sheshimi boıynsha Astana qalasyna “Beıbitshilik qalasy” joǵary ataǵy berilip, medalmen marapattaldy. Búgingi tańda Otanymyzdyń júregi, táýel­sizdigimizdiń tiregi, jerimizdiń kindigi – Astana Qazaqstannyń jańa beınesi, jar­qyn kelbeti, táýelsizdik besigine aınal­dy. Eń bastysy – elimizdiń ekono­mıka­lyq, áleýmettik-mádenı jańa orta­ly­ǵy, kósh­basshy qalasy bolyp otyr. Bul halqymyz­dyń aýyzbirligin áıgilegen, tatý-tátti turmysyn kórsete bilgen, sol bir asyl qa­sıetin álem tanyǵan astana bolyp keledi. Álem jurtshylyǵy qazir Qazaqstan dese – Astanany, Astana dese – Qazaq­standy aıtatyn boldy. Sheteldik basy­lym­dar Qazaqstan men onyń Elbasynyń ustanymyn “Astana bylaı dep otyr” dep málimdeıtinin kún saıyn kórip júrmiz. Elimizdiń keleshegi Astanaǵa baı­la­nysty. Astananyń arhıtektýrasy, ondaǵy jasalyp jatqan jumystardyń legi, jı­naqtalyp jatqan tájirıbe, bilim, ǵylym, jańa tehnologııalar elge úlgi elordanyń jańarý úlgisi oblystarda, qala­larda qaıtalanyp jatyr. Olar Asta­na­ǵa qarap boı túzeýde. Astana táýelsiz Qazaqstanǵa rýhanı kelisim men ultaralyq baılanys ortalyǵy retinde moıyndaldy. Astananyń boı kóterýi ómirimizge jańa serpin berdi. Qandaı memlekettiń de qarjy, bank jáne bıýdjet júıesin retke keltirip almaı, el ekonomıkasy turaqty damý jo­ly­­na túspeıtini anyq. Osy oraıda Qazaq­standaǵy ulttyq qarjy júıesiniń refor­malanýy men onyń damý evolıý­sııasyn shartty túrde eki kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeń – 1991 jyldan 1997 jylǵa deıingi merzimdi qamtıdy. Bul jyldary bizdiń aldymyzda ekonomıkany yryqtandyrý jáne makroekonomıkalyq turaqtanýǵa jetý máseleleri turdy. Ekinshi kezeń – Qazaqstannyń qarjy jú­ıe­siniń turaqtanýdan keıin nyǵaıyp, odan ári qarqyndy damýy 1998 jyldan bastaldy. Bul kezeń týraly Elbasy “Qazaqstan joly” kitabynda: “Ashyq naryqtyq qatynastardy qurý bizden ekonomıkanyń negizderin túbegeıli ózgeristerge aparatyn qadamdar jasaýdy talap etti. Naryqqa barar joldaǵy osy qadamǵa biz taýar tap­shy­lyǵy men ósip otyrǵan gıperınflıa­sııa jaǵdaıynda bardyq. Yryqtandyrýdy iske asyrýdyń bastalýymen birge ár túrli qarjy uıymdarynyń jyldam ósýi bastaldy”, – dep jazdy. Degenmen, jetildirýdiń shegi joq ekeni jáne belgili qaǵıda. Álemdik qarjy daǵ­darysy kezinde birqatar bankterdiń “eseń­girep” qalǵany jasyryn emes. Qarjy jú­ıe­siniń áli de bolsa qorǵaný jaǵyn nyǵaı­ta túsý kerek ekeni anyq baıqaldy. Son­dyq­tan bank kapıtalyn saqtaýda qandaı jaǵdaıǵa da tótep bere alatyndaı negiz qalyptasýy qajet. Bıylǵy Joldaýynda Memleket basshysy N.Nazarbaev qarjy júıesin jetildirý jaǵyn basa aıtty. Jas elimizdi álemdik qarjy daǵdary­sy­nyń aýyr soqqysynan Ulttyq qory­myz saqtap qaldy. Bastapqyda Elbasy bastama kóterip, Ulttyq qor qurý týraly sheshim qabyldanǵanda qoǵamda qarsy pikirler de az aıtylǵan joq bolatyn. Ulttyq qorǵa jiberiletin qarajatty halyqqa, ár adamǵa 16 myń teńgeden bólip berý kerek degen usynystar da aıtylǵan. Memleket basshysy Ulttyq qor qurý týraly sheshim qabyldaý úderisinde álemdegi qoldanystaǵy barlyq munaı qorlarynyń tájirıbelerin zerttep shyqqanyn málim etti. El túgili, ár otbasy erteńgi kúni úshin qor jınaıtyny belgili. Sondyqtan tańmen tapqanyńdy keshke azyq etýmen alysqa barmaıtynyń anyq. Keleshegin oılaǵan memleket halyqtyń turmysyn da jaqsartady, oıda joqta bolatyn apattar­dan eldi aman alyp qalý úshin qarjylyq qory turýy kerek. Qarjy daǵdarysy kelgende Elbasynyń bastamasymen shuǵyl is-sharalar júzege asyryldy, Úkimet­ke naqty tapsyrmalar berildi. Parlament daǵdarystyń aldyn alýǵa qajetti zańdardy jedel qabyldady. “Jumyla kótergen júk jeńil” degen­deı, bul qıyndyqtan da halyq bolyp birigýdiń arqasynda aman shyǵyp kele jatqanymyz anyq. Osy tusta el ekono­mıkasyn turaqty saqtap qalý úshin qomaqty qarjy bólgen Ulttyq qor da óziniń ómirsheńdigin dáleldep berdi. Qaı eldiń de jeke-dara ómir súrmeı­tini belgili. Qazaqstan da álemniń kópte­gen elderimen yn­ty­maqtastyq baılanys ornatty. Sonyń ishinde Amerıka, Reseı, Qytaı sııaqty alyp memlekettermen, basqa da alys-jaqyn eldermen tyǵyz qarym-qatynas jasap keledi. Alyp elderdiń biri – Qytaı. О́zim 2001-2007 jyldar aralyǵynda Qazaqstan­nyń Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan kezimde qos memlekettiń yntymaqtastyq jáne ekono­mıkalyq baılanysy qalaı damyǵanyn kózben kórdim. Jalpy, Qytaı – syrtqy saıa­sat máselesine óte saqtyqpen, asa tal­ǵam­­pazdyqpen qaraıtyn el. Onyń tájirı­besi birneshe ǵasyrlardan beri qalyptasqan. Birinshiden, Qytaı men Qazaq­stan ara­syndaǵy memlekettik sheka­ra máselesi sheshildi. Sondaı-aq trans­shekara­lyq ózender máselesi de oń sheshi­min taýyp, kelisim-shart jasaldy. Osy tusta aıta ketý kerek, Qytaı Qazaq­stannan basqa birde-bir elmen transsheka­ra­lyq ózender týraly kelisim-shartqa qol qoıǵan joq. Sol sekildi eki el dostyq qarym-qatynas týraly ke­lisim-shartqa qol qoıdy. Mundaı kelisimdi budan buryn tek Keńes Odaǵynyń zańdy jalǵasy retinde Reseımen jasasqan eken. Sóıtip, Qytaı elimen strategııalyq árip­testik baı­­lanys ornatyldy. Qazaqstan men Qytaı memleketteri arasyndaǵy qarym-qatynas týraly baǵdarlama jasa­lyp, qol qoıyldy. Bul Qytaı tarıhynda birinshi ret bolǵan oqıǵa. Odan keıin ekonomı­ka­lyq áriptestik jaıly baǵdarlama jalǵasyn tapty. Bizden keıin Reseımen, Ame­rıka Qurama Shtattarymen, taǵy bir-eki elmen QHR osy tárizdes qujattarǵa qol qoıdy. Qazaqstan men Qytaıdyń yntymaq­tas­­tyq jónindegi komıteti quryldy. Onyń quramynda 12 úkimetaralyq komıssııa bar. Bul da buryn bolmaǵan jáıt edi. Qytaıdyń hattamasy óte qatań tártip­pen júrgiziledi. Ol dástúrdi basshylary buz­baıdy. Alaıda, 2005 jyly bizdiń Elba­­symyz memlekettik saparmen barǵan kezde óz dástúrlerin ózgertkenine kýá boldym. Qytaı basshysy Hý Szıntao Qazaqstan Prezıdentin dostyq as berý rási­mine sha­qyrdy. Mundaı joǵary laýazymdy mártebeli qonaqtarǵa kórsetiletin qurmetke tek D.Býsh pen V.Pýtın ǵana ıe bolǵan. Osynyń barlyǵy Nursultan Ábish­ulynyń álemdik deńgeıdegi abyroıy, Mem­­leket basshysy retindegi róli. Qytaı eli basshylarynyń Qazaq eli Prezı­dentine degen iltıpaty, erekshe qurmeti arqasynda joǵaryda aıtylǵan jan-jaqty yntymaq­tastyq kelisimderge qol jetkizildi. Ústimizdegi jyly kórshi Qyrǵyz elin­de bolǵan sáýir dúrbeleńi álem nazaryn aýdarǵan oqıǵa boldy. Elbasynyń tap­syr­­masy boıynsha Eýropadaǵy qaýipsiz­dik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyn­daǵy tóraǵasynyń arnaıy ókili retinde baryp, jaǵdaıdy óz kózimmen kór­dim. Saıası kúshterdiń shıelenisi basylmaı, birtutas Qyrǵyzstan úlken qaqtyǵystar bastalýynyń az-aq aldynda turdy. Álemge áıgili tulǵa retinde Nur­­sul­tan Nazarbaev AQSh Prezıdenti Barak Obamamen, Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevpen kelisip, Qyrǵyzstandaǵy kúrdeli jaǵdaıdyń oń sheshilýi úshin atsalysty. Sóıtip Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń aralasýynyń arqasyn­da Qyrǵyz eli azamat soǵysynyń basta­lyp ketýinen aman qaldy. Elbasynyń tap­syr­masy boıynsha Qazaqstan Qyrǵyz eline birin­shi bolyp gýmanıtarlyq jáne ma­terıaldyq kómek berdi. Iаǵnı, janar-jaǵar maı, kóktemgi egiske qajetti tuqym berý máseleleri jedel sheshildi. Al ári qaraı baýyrlas eldiń taǵdyry búginderi bılik basyna kelgen jańa basshylar men qaıtsek el bolamyz dep es jınaýǵa umty­lar týys­qan halyqtyń ózderine baı­lanysty bolmaq. Qazirgi álemniń damý qarqyny qoǵam­dyq úderisterdiń kelbeti men mánin shapshań ózgertýde. 2010 jyl Qazaqstan úshin asa jaýapty isterdiń atqarylýymen erekshelenip otyr. Elimiz Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy­na tóraǵalyq etip, álemdik mańyzy zor máselelerdiń joǵary deńgeıde sheshilýine atsalysýda. Bul mıssııa Qazaq eliniń aıbyny men abyroıyn asyra tústi. Osy bir mańyzdy mıssııany atqarýda elimizdiń álemdik qaýymdastyq aldyndaǵy bedelin arttyrý úshin kóptegen is-sharalar júzege asyrylyp jatyr. Qazir álem nazary – Qazaqstanda! El bedeline nuq­san keltiretin qandaıda bir áreketke jol bermeý – árbir azamattyń paryzy. Qazaqstan óz aldyna ekonomıkalyq, áleýmettik damýdyń jańa kezeńine aıaq basý maqsatyn qoıyp otyr. El birligi men Elbasynyń júrgizip otyrǵan kóregendik saıasatynyń arqasynda aldaǵy kezeńde de úlken jetistikterge qol jetkizerimiz anyq. Qazaqstan memleketi men halqymyz úshin qajyrly qyzmet atqaryp júrgen, álemdik qaýipsizdik úshin izgi bastamalar kótergen, bedeldi alpaýyt elderdiń us­tanymyna oń yqpal etken iri saıası tulǵa­myz bar. Ol – sarabdal saıasatty ustan­ǵan kóregen kóshbasshy, Qazaq elin dúnıe júzine tanytqan Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Jánibek KÁRIBJANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary.

____________________________________

MÁŃGILIKKE TURǴYZYLǴAN KО́PIRSIŃ О́lkeme baq, bereke, yrys toldy, Jatsynǵan joq eshqashan jumys qoldy. Qazaq degen halyqtyń baqyty úshin, Qazaq bolyp týǵanyń durys boldy. Qanat jazdy qııada eliń erkin, О́rsheletti, órletti kóńil órtin. Atalaryń at minip toıǵa bardy, Alshysynan kıip ap qońyr bórkin. Keshe tikken alma aǵash kóktep qaldy, Esirkeıdi esken jel eptep taldy. Jibek kóılek kıip ap ájeleriń, Nemeresin jetektep mektep bardy. Baqyt taýyp úı bolǵan inileriń, Qanattaryn jaıady bilip órin. Atym shapsa alysqa báıge tilep, Jan baýyrym, ózińsiń júginerim. О́negeńdi tyńdaımyn jeke qalyp, Júrgem joq uly jolda beker aryp. Maǵan aıtqan bir aýyz jyly sóziń, Meni alys juldyzdarǵa ketedi alyp. *  *  * Qansha meni maqtama dep zar qyldyń, Biraq tilin alý kerek taǵdyrdyń. Tiri júrgen pendesine tirliktiń, О́zi shaqtap bereri bar ár kúnniń. Kimdi maqtaý kerek seni maqtamaı, Tas tóbeńnen ushyp ótti baq talaı. Túsinýge seniń uly janyńdy Baýyrlardyń olqy soǵyp jatqany-aı. Qanaty bar qazaqtarmen teńestim, Keleshekti kelelimen keńestim. Aıdy áper dep, kúndi áper dep qınaıtyn Aqymaqtardyń aýylynan emespin. Barsha halyq – týysqanyń, san baýyr, Basyp ótip kele jatsyń joldy aýyr. Kóńilińdeı kóterildi qalalar, Qýanyshqa seni ósirgen toldy aýyl. Búgin taǵy elińdi oılap otyrsyń, Qaýlap óser egindi oılap otyrsyń. Ǵasyrlardyń aralaryn jalǵaıtyn Máńgilikke turǵyzylǵan kópirsiń. О́tti ótkender bir ózińnen ot alar, Sendi saǵan ájeler men atalar. Uly jolsyń óziń týǵan elińdi Erteńine adastyrmaı aparar. Alǵa zýla, arǵymaǵyń arqyrap Arystanǵa bitken sende bar qýat. Elbasym meniń, baqyt degen ózińsiń Kele jatqan aq mańdaıy jarqyrap. *  *  * Aq bulttardy aıalap, erke kúndi, Mıllıondardy sońyna erte bildi. “Qazaq jetsin baqytqa” deıtin kisi, Adamdyqtyń atyna erte mindi. Sezimtalym, sergegim, serme qanat, Shyqsań kókke janyńdy terbedi alap. Kómektesken qazaqqa qadirlimdi Men erekshe súıemin erge balap. Tosty baqyt qashannan kúnge betin, Ádetimiz jeńgenge gúl beretin. Elin nurǵa bólegen Nurekemniń Kúnde kórgim keledi nur kelbetin. Aman júrsin sol batyr elin bastap, Ol barynda jerim baq, erim de asqaq. Jarqyraǵan shyńdarǵa bet túzeımiz, Jyljyp jatqan jyldardy keıin tastap. Tumanbaı MOLDAǴALIEV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.