LGBT nasıhatynyń saldary qandaı?

Byltyr elimizde petısııa ıns­tıtýty jumysyn bastap, azamattardyń usynysymen qoǵam úshin mańyzy joǵary birqatar másele talqylaýǵa salynǵany kópke málim. Sondaı máseleniń biri – LGBT nasıhatyna tyıym salý. «Biz Qazaqstan Respýblıkasynda LGBT-nyń ashyq jáne jasyryn nasıhatyna qarsymyz» atty petısııa tıisti daýys jınaǵan soń, arnaıy komıssııa otyrystarynda qaralyp, talaptary ishinara maquldanǵany belgili.

Sonyń jalǵasy retinde LGBT nasıha­tynyń kámeletke tolmaǵan balalarǵa yqpalyn anyqtaýǵa arnalǵan zertteýdi Májilis depýtattarynyń bastamasy bo­ıynsha «О́rkendeýge járdemdesýdiń ulttyq qory» jeke zertteý ortalyqta­ry men sarapshylardy tarta otyryp júr­gizgen. Jıynda qor tóraǵasy, PhD, belgili quqyq qorǵaýshy Súleımen Úsen «Dástúrli emes qatynastar nasıha­tynyń kámeletke tolmaǵandarǵa áseri jónindegi analıtıkalyq esepti» usyndy.

Onyń aıtýynsha, jahandyq paradıg­manyń ózgerýi men álemdegi jańa kommýnıkasııa arnalarynyń keńinen damýy aıasynda dástúrli qundylyqtardyń qunsyzdaný úderisi kúsheıe túsken. Keıingi zertteýlerge sáıkes, búginde adam kúnine 2/3 ýaqytyn ınternette ótkizedi. Onyń ishinde dúnıetanymy endi qalyp­tasa bastaǵan balalar jelidegi qyzyldy-jasyldy aqparat pen qundylyqtarǵa tym sezimtal, tez qabyldaǵysh.

«Internet pen áleýmettik medıa­daǵy dástúrli emes qatynastardy nasıhattaıtyn materıaldar balalarǵa zııandy áser etip, dástúrli qundylyqtarǵa qarsy turatyny anyq: olar otbasy ıns­tıtýtyn deformasııalaıdy, osylaısha búkil halyqtyń ulttyq qaýipsiz­digine qaýip tóndiredi. Mysaly, О́rkendeýge járdemdesýdiń ulttyq qorynyń aq­pa­raty boıynsha, respondentterdiń 63,7%-y LGBT týraly aqparatty tikeleı áleýmettik jeliler arqyly alady. Bul rette 29 jasqa deıingi respondentter­diń 73,2%-y ınternetti aqparattandyrý­dyń negizgi arnasy dep ataıdy», dedi S.Úsen.

Mamannyń aıtýynsha, áleýmettik jelilerdiń taralýymen destrýktıvti mazmunnyń taralý qaýpi de ósken: pornografııa, qatygezdik pen zorlyq-zombylyq kórinisteri, zııandy, onyń ishinde dástúrli emes qatynastardy nasıhattaý artyp keledi. Osyǵan baılanysty álemniń barlyq memleketi balalar men jastar bolashaǵy úshin kúresýge, syrttan nasıhattalatyn standartty emes minez-qulyq úlgilerine qarsy turýǵa tyrysyp jatyr. Máselen, LGBT nasıhatyn zańnamalyq deńgeıde shekteý máseleleri Polsha, Lıtva, Majarstan, Qyrǵyzstan, Grýzııa, t.b. elderde qaralǵan.

«Bul jaǵdaıda elimiz zańna­malyq deńgeıde bolashaq urpaq úshin «qaýip­siz sıfrlyq ortany» qalyptas­tyrý jóninde sharalar qabyldaǵan birqatar memlekettiń jolymen júrip keledi. «Strategııa» qoǵamdyq qorynyń zert­teýi­ne súıensek, respondentterdiń 84,2%-y dástúrli qundylyqtardy qorǵaý úshin memleket qabyldaıtyn sharalardy qoldaıdy. Sonymen qatar saýalnamaǵa qatysqandardyń 67,3%-y LGBT nasıhatyn zańnamalyq deńgeıde shekteýdi jaq­tap, al 79,8%-y LGBT nasıhatyn jastar­ǵa qaýip dep sanaıdy. Respondentter­diń jartysynan kóbin ­LGBT nasıhaty­nyń kámeletke tolmaǵandar­dyń fızıka­lyq jáne psıhoemosıonaldy damýy­na teris áseri alańdatatyny anyq­tal­­­ǵan. Sonymen qatar adamdar týý kór­set­kishiniń tómendeýi jáne otbasy ıns­tıtýtynyń joıylýy (árqaısysy 42,8%), sondaı-aq ınfeksııalyq aýrýlar men reprodýktıvtik júıesiniń aýrýlary (37,2%) jaıyndaǵy qaýpin de bildirdi», dedi S.Úsen.

Jıyn barysynda talqylaýǵa usy­nylǵan esepte kámeletke tolmaǵan aza­mat­tarǵa syrtqy aqparattyq orta­nyń psıhologııalyq yqpaly jáne dás­túrli emes qatynastar nasıhatyn qoǵam­nyń qabyldaý máseleleri boıyn­sha otan­dyq jáne sheteldik ǵylymı jáne áleý­mettanýlyq zertteýler qorytyn­dylary, sondaı-aq halyqaralyq tájirı­beni esepke ala otyryp kámeletke tolma­ǵandar arasyndaǵy dástúrli emes qatynastardy nasıhattaýdy retteýdiń quqyqtyq aspek­tileri usynyldy.

Sarapshylar dástúrli emes jynystyq qatynastar taqyrybyndaǵy kontentti turaqty túrde tutynatyn jasóspirimder jeke genderlik nemese jynystyq sáıkes­tikke qatysty ishki shatasýǵa, maza­syzdyq pen yńǵaısyzdyq sezimine tap bolatynyn atap ótti. Sonymen qatar aýdıtorııanyń jas erekshelikteri men psıhologııasyn esepke almaı, dástúrli emes jynystyq qatynas taqyrybyndaǵy aqparattardy taratý jasóspirimder dúnıetanymy­nyń qalyptasýyna qaterli yqpal etýi múmkin ekenin eskertti. Sonyń ishinde mýlt­fılmder, kitaptar men serıaldar arqyly dástúrli emes jynystyq qatynastyń belgilerin nasıhattaýdyń da keri áseri aıtyldy.

Respýblıkalyq psıhıkalyq densaý­lyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń ókili N.Esimovtiń aıtýynsha, LGBT týraly aqparattar jasóspirimderdi maza­syzdyq pen senimsizdikke, emosıonaldy turaqsyzdyq pen depressııalyq kóńil kúıge, áleýmettik oqshaýlaný sezimine, tulǵaaralyq qarym-qatynas pen ózin-ózi anyqtaýdaǵy qıyndyqqa alyp kelýi múmkin. Sarapshylar osy zertteý barysynda áleýmettik jelilerde LGBT taqyrybynda 1 559 materıal jarııa­lanǵanyn anyqtaǵan. Olar LGBT qundylyqtaryn nasıhattaýmen aınalysatyn blogerler men tutynýshylardyń belsendiligi joǵary ekenin atap ótti.

Jıyn barysynda osy zertteýdi júrgizýge qatysqan ózge de qoǵamdyq uıym­dardyń, sonymen qatar Densaý­lyq saqtaý jáne Oqý-aǵartý mınıstr­likteriniń ókilderi sóz alyp, oılaryn ortaǵa saldy. Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın buryn shetin taqy­ryp­tyń keıingi jyldary úlken saıası oıynǵa aınalǵanyn, bunyń artynda Batys elderindegi iri kúshter turǵanyn aıta kele, byltyrǵy petısııadan keıin Parlament depýtattary bul máseleni kóterip, oǵan zańmen tyıym salý týraly usynystaryn jetkizgenin aıtty. Sondaı-aq ol bul zertteýlerdi ári qaraı jalǵastyrý qajettigin, oǵan birneshe sebep túrtki bolyp otyrǵanyn jetkizdi.

«Men búgin bilgim kelgen keıbir máseleni estı almadym. Birinshiden, LGBT ókilderi bul jolǵa ne sebepten tústi: týǵannan ba nemese osyndaı nası­hat­tyń sebebinen ózgerdi me? Álde zorlyq-zombylyqtyń qurbany boldy ma? Ekinshiden, LGBT ókilderi arasyn­daǵy aýrýlar týraly eshqandaı zertteýdi kórmedik. Bálkim, basqa elderde bar shyǵar. Biz de sondaı zertteý júrgizýimiz kerek. Úshinshiden, olardyń arasynda sýısıd jasaý úrdisi qanshalyqty taraǵan? Tórtinshiden, olardyń ómir súrý merzimi qandaı? Meniń bilýimshe, olar 50 jasqa deıin ǵana ómir súredi. Biz osy zertteýlerdi ári qaraı jalǵastyryp, LGBT ókiliniń áleýmettik portretin jasaýymyz kerek», dedi E.Jańbyrshın.