Ahyska túrikteriniń taǵdyry
О́zge óńirlerdegideı Shymkent qalasynda da kóptegen ult ókilderi bir shańyraq astynda bir otbasynyń múshelerindeı tatý-tátti ǵumyr keship keledi. Bıyl elimiz Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna otyz jyl tolýyn atap ótip jatyr. Osy mereke aıasynda Shymkentte de qanshama ıgi is-sharalar qolǵa alynyp jatyr. Otyz jyldyq mereıtoıǵa oraı ultaralyq tatýlyqty nyǵaıtýǵa úles qosqan Assambleıanyń belsendi músheleri túrli syılyqtarmen marapattaldy. Solardyń arasynda Shymkent qalasy Eńbekshi aýdanyndaǵy túrik etnomádenı ortalyǵynyń basshysy Mýbarıs Kýraev te bar.
Onyń aıtýynsha, ákesi Rahym 1933 jyly Grýzııanyń Aspenza aımaǵy Shalýshet degen aýylynda týǵan. Keıin 1944 jyly sol tóńirektegi túrik halqy Qazaqstanǵa kúshtep jer aýdarylǵan. M.Kýraev buryn ol jer Osman ımperııasynyń shekarasyndaǵy eń shetki aımaǵy bolǵanyn, ata-babalary ómir boıy sol jerde turǵanyn aıtady. Sol mańda Ahysqa degen qala bolǵan. 1828–1829 jyldardaǵy Reseı-Osman soǵysynan keıin ol aımaq Reseı ımperııasynyń aýmaǵyna ótip, sol jerdi meken etken baıaǵy osmandyqtar ózge elde qalyp qoıady. Keıin 1921 jyly Ahysqa ólkesi KSRO quramyndaǵy Grýzııa KSR-niń quramyna resmı túrde ótti. О́z otanynan bólinip qalǵan túrikter ol zamanda Grýzııanyń 4 aımaǵyna qaraıtyn 160 aýylda turǵan. Stalınniń buıryǵymen qyrqynshy jyldary 40 myńnan astam adam óz atamekeninen kúshtep qonys aýdaryldy. Sonyń jıyrma myńǵa jýyǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan.
«Ákem qazaq jerine kóshirilgende 11 jasta bolǵan. Erkek kindiktilerdiń bári jappaı soǵysta. Osynda qalǵany tek bala-shaǵa, qyz-kelinshekter men shal-kempirler. Ol kezdegi jaǵdaıdyń óte aýyr bolǵanyn ákem aıtyp otyratyn. «Baýyrmal qazaq halqy qaraılaspaǵanda taǵdyrymyz qalaı bolary bir Jaratýshyǵa málim edi. Qazaqtar ózderi ash otyrsa da bir nandy bólisip jedik, jarty qurtty da jyryp beretin. Sol úshin aǵaıyn halyqtyń jaqsylyǵyn eshqashan umytýǵa bolmaıdy», deıtin ákem jaryqtyq.
Ákemniń ósıetimen qolymnan kelgenshe qazaq eline, týǵan jerim – Qazaqstanyma jaqsylyq jasaýmen kelemin jáne onymdy eshqashan mindet sanamaımyn. О́ıtkeni ol – azamattyq boryshym. Osy elde týdym ba, aýasyn jutyp, sýyn ishtim be, onyń kórkeıip, damýyna óz úlesimdi qosýym kerek. Meniń oıymsha, árbir sanaly azamat osylaı oılaýǵa tıis. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, elimizdiń myqtylyǵy – birliginde. Qazaqstanda ómir súrip jatqan árbir ult ókili «bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı» birlikpen tirlik qylsa, elimiz úshin alynbaıtyn qamal, aspaıtyn asý joq. Qudaıǵa shúkir, búgingi tańda memleket árbir dıaspora ókilderine bar jaǵdaıdy jasap otyr. Olardyń óz tilin, dástúrin úırenýge eshkim kedergi keltire almaıdy. Bir jaqsysy elimizde ultyna qaraı kemsitýshilik atymen joq. Onyń bir sebebi qazaq halqy o bastan tolerantty ult. О́zine jetpese de ózgeniń qamyn jegen qazaqtaı asyl ulttan eshqashan jamandyq shyqpaıdy. Endigi jerde árbir dıaspora ókiliniń mindeti memlekettik tildi jaqsy meńgerip, eldiń zańyn, saltyn syılaý. Sonymen birge dál qazir elimizge keregi ishki turaqtylyq pen birlik, taǵy da birlik», deıdi M.Kýraev.
Etnomádenı ortalyǵy basshysynyń aıtýynsha, elimizdegi túrikterdi Ahysqa túrikteri dep ataǵan durys. Bir kezderi baýyrlas halyqqa teligen Mesheti túrikteri degen ataý qate ekenin eske saldy. Sebebi Grýzııada Mesheti degen aýdan bar, sol jerde turatyn jergilikti grýzın halqy ıslam dinin qabyldap, meshetilik bolyp atalyp ketken. Al tili men salty bólek túrikter Grýzııanyń Ahysqa jerin mekendegen. Sondyqtan olardy Ahysqa túrikteri dep ataǵan jón. Grýzııadan kóshirilgennen keıin jurt shatasyp meshetilik túrikter dep ataı salsa kerek.
M.Kýraevtiń málimdeýinshe, búgingi tańda Shymkent qalasynda jıyrma myńdaı Ahysqa túrikteri ómir súrip jatyr. Olardyń bári hal-qaderinshe óz tilin, salt-dástúrin saqtaýǵa tyrysady. О́zderiniń tarıhı Otanymen de mádenı baılanys jasap turady. Biraq túbegeıli Túrkııaǵa kóship, sol jaqta qalyp qoıatyndary óte sırek. Onyń qasynda TMD elderiniń kóptegen azamaty Túrkııadan úı, basqa da jyljymaıtyn múlik satyp alyp, sol jaqqa qonys aýdaryp jatyr. Tilge kelsek, baıaǵy Osman ımperııasynan qalǵan eski ádebı til osy Ahysqa túrikterinde saqtalypty. Kerisinshe Túrkııanyń Ystanbul, Izmır, Ankara sekildi iri qalalarynda turatyn jergilikti túrikterdiń tilinde eýropalyq sózder men batystyq saryn basymdaý eken. Mundaı qyzyqty derekti etnomádenı birlestik tóraǵasynan estidik.
Mádenı de iskerlik baılanys
Shymkenttiń Ahysqa túrikteri baýyrlas Túrkııa elimen tek mádenı emes, iskerlik qarym-qatynasty da jandandyryp keledi. Máselen, Shymkenttegi konsýldyqty basqaratyn Latıfsha Asanov deıtin azamattyń uıytqy bolýymen Túrkııadan Shymkentke qanshama ınvestısııa tartylyp, birlesken qazaq-túrik jobalary qolǵa alynyp jatyr. Ol degen sóz elimiz ekonomıkasynyń jandanýy, qosymsha jumys oryndary paıda bolyp, áleýmettik máseleniń túbegeıli sheshilýi, deıdi M.Kýraev.
Rasymen de osy kúnde Túrkııanyń ınvestısııasymen Shymkentte júzege asyp jatqan joba kóp. Máselen, solardyń biri – bıyl qurylysy bastalǵan alyp jylyjaı kesheni. Ol aýmaǵy jóninen Ortalyq Azııadaǵy eń úlken jylyjaıdyń biri. Shymkent qala bolǵandyqtan ashyq egis dalasy óte az. Sondyqtan jergilikti ákimdik aýyl sharýashylyǵyn qaıta óńdeý salasyna, jylyjaı sharýashylyǵyna úmit artyp otyr.
Bul jobalardy iske asyrýǵa baýyrlas Túrik eliniń ınvestorlary kómekterin aıap jatqan joq. Qurylysy júrip jatqan jylyjaı kesheniniń aýmaǵy ondaǵan gektar jerdi alady. Onda kókónistiń túr-túri ósirilip, keleshekte odan alynǵan ónimder elimizdiń ishki naryǵyn tolyqtaı jabýǵa jumsalady. Sondaı-aq kókónistiń ózimizde molynan óndirilýiniń bir paıdasy qysta, erte kóktemde aýyl sharýashylyǵy ónimderine suranys týyndaǵan sátte naryqty kerekti taýarmen qamtamasyz etip, baǵanyń ósip ketýine jol berilmeıdi. Sonymen birge túrkııalyq ınvestısııaǵa shaharda osy kúnde álemdik brendke aınalyp ketken tanymal sýsyndy óndiretin iri zaýyt ashyldy. Ol jerde de júzdegen adamǵa jańa jumys orny tabyldy. Jańa kásiporyn qalanyń óndiristik áleýetin odan saıyn arttyra tústi. О́ndirilgen sýsyndar shahardyń ishki suranysyn jaýyp, kórshiles óńirlerge de jóneltilip jatyr.
Álemniń jeńil ónerkásip naryǵynda óz ornyn tapqan Túrkııa Qazaqstanǵa da osy salany damytýǵa kómegin berip keledi. Túrkııalyq birlesken jobalardyń nátıjesinde megapolıste toqyma ónerkásibi jańa satyǵa kóterilip jatyr. Búginde kóptegen jeńil ónerkásip salasy boıynsha ónim shyǵaryp jatqan kásiporyndar tehnologııa men kerekti shıkizatty Túrkııadan ákeledi. M.Kýraev sol jaqqa baryp, toqyma ónerkásibin úırenip kelip jatqan shymkenttik mamandar da kóp ekenin aıtady.
«О́z saltymyzdy joǵaltpaý úshin ulttyq mereke, toı-tomalaqtarda lajy bolsa barynsha ulttyq kıim kııýge tyrysamyz. Sondaı-aq tilimizdi saqtap qalý úshin úıde bir-birimizben ana tilinde sóılesemiz. Biraq Ahysqa túrikteri memlekettik tilmen qatar, orys tilinde de erkin sóıleıdi. Ol qoǵamnan shet qalyp ketpeý úshin kerek. Qoǵamǵa barynsha kirigý úshin birneshe tildi bilgen mańyzdy. Sonyń ishinde álbette birinshi orynda qazaq tili turady. Túbi memlekettik til ústem quratyn bolǵandyqtan túrik otbasylary balalaryn osy bastan qazaq mektepterine berip jatyr. Biraq óz tilin umytpaý úshin otbasynda ana tilinde sóılesedi. Saltymyzdy saqtaý maqsatynda da ulttyq taǵam túrlerin ázirleımiz. Ásirese mereke kezinde dastarqan ústinde mindetti túrde ulttyq taǵamdar turady. Sondaı-aq qazaq halqynyń da ulttyq taǵamdaryn umytpaımyz. О́ıtkeni olardyń dámi erekshe. Kópultty elde ómir súretindikten eshqandaı taǵamdy alalap, bólip-jarmaımyz. Kóńilimizge ne jaǵady sol taǵamdy ázirlep jegendi unatamyz», dedi etnomádenı ortalyǵynyń basshysy sózin túıindeı kele.
