Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstanda tirkelgen sheteldik dıplomatııalyq mıssııalar basshylarymen kezdesý ótkizdi.
Dástúrli kezdesýde sóz alǵan Prezıdent 2015 jyl Qazaqstan úshin aıtarlyqtaı mańyzy bar oqıǵalarmen aıryqsha bolatynyn atap ótti. Birinshiden, bıyl Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna 20 jyl tolady. Bul – eldiń birligi men tutastyǵynyń jyly. О́zderińizge belgili, bizdiń elimizde 17 dinı konfessııa men 100-den astam etnos ókilderi tatý-tátti ómir súrýde. Buǵan Assambleıanyń qosqan úlesi zor. Ekinshiden, bıyl – búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan, Qazaqstannyń qazirgi damýynyń basty tetigi bolyp sanalatyn Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyq mereıtoıy. Úshinshiden, biz Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótemiz. Qazaq handyǵy – bizdiń elimizdiń túp tamyry, tuńǵysh ret memlekettiń bolashaǵyn belgilegen úlken tarıhı oqıǵa. Tórtinshiden, adamzat tarıhyndaǵy eń alapat ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna 70 jyl tolady. Bul adamzattyq qundylyqtardy ulyqtaýda, álemde beıbitshilik ornatýda úlken sabaq bolýy tıis. Qazaqstan táýelsizdiktiń 23 jylynda tegeýrindi memleket bolyp qalyptasty. Álemdik naryqtaǵy kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, ótken jyly elimizdiń ishki jalpy ónimi 4,3 paıyzǵa ósti. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń 5 jyldyq merzimin oryndadyq. 5 jyldyń ishinde jańa óndiris oryndary paıda boldy, buryn Qazaqstanda kezdespeıtin 400-deı ónim óndirýge qol jetkizdik. Bıylǵy jyly bul baǵdarlamanyń ekinshi kezeńi sheńberinde 75 joba iske qosylyp, 7,5 myń adam turaqty jumysqa ornalasatyn bolady. Biz 2014 jyly «Nurly Jol» baǵdarlamasyn qabyldadyq. Bizdiń maqsatymyz – elimizdiń zamanaýı kóliktik ınfraqurylymyn qalyptastyrý. Bul baǵdarlamany jańa syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa beıimdeý maqsatynda ótken aptada Úkimettiń keńeıtilgen otyrysy ótti. Sol otyrysta biz barlyq máseleni egjeı-tegjeıli qarap, aldaǵy ýaqytta qalaı jumys isteý kerektigin anyqtadyq, dedi Elbasy.
Memleket basshysy jalpy somasy 500 mlrd. teńgeni quraıtyn «Nurly Jol» baǵdarlamasy syrtqy áserlerge qarsy turýdyń tıimdi quraly ekenin atap óte kele, onyń aıasynda ınvestısııa tartylyp, jańa óndirister men jumys oryndarynyń ashylatynyn aıtty. 500 mlrd. teńge tek qana 2015 jyly ıgerilmek. Memleket basshysynyń aıtýynsha, osyndaı soma 2017 jylǵa deıin ár jyly bólinip otyrady. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik ónerkásibin, qaıta óńdeý, mashına jasaý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, ınfraqurylymdy damytý syndy máseleler nazarda turmaq. «Qazaqstanda jasalǵan» degen brendpen shyǵarylatyn taýarlar aýqymy ulǵaıatyn bolady. Osy maqsattarǵa baılanysty Úkimet bıýdjet shyǵystaryn ońtaılandyrý týraly Parlamentke usynys engizdi. Degenmen, memlekettiń halyq aldyndaǵy barlyq áleýmettik mindettemeleri óz kúshin joǵaltpaıdy. Densaýlyq saqtaý, bilim berý salalaryn damytý, adamı kapıtalǵa uzaq merzimdi ınvestısııalar salý elimizdiń bolashaq ekonomıkasy ósiminiń negizin qalaıdy dep oılaımyz. «Nurly Jol» baǵdarlamasyna sáıkes, ınfraqurylymdy damytyp, Qazaqstannyń álemdik ekonomıkamen odan ári yqpaldastyǵyn qamtamasyz etetin bolamyz. Sarapshylar Eýropa men Azııa arasyndaǵy taýar aınalymy 2020 jyly 60 paıyzǵa artady, dep boljam jasaýda. Soǵan baılanysty, bizder aýqymdy jumystar jasap jatyrmyz. Bıyl «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jobasynyń Qazaqstandaǵy bóliginiń qurylysy aıaqtalady. Ol – 2700 shaqyrym avtokólik joly. Bul avtokólik dálizi Qytaıdan Eýropaǵa tasymaldaıtyn júkti 45 kúnnen 10 kúnge deıin qysqartady. Qazaqstannyń temirjol júıesi Eýrazııa qurlyǵyndaǵy negizgi býynǵa aınalady. Ol Tynyq muhıtyn Kaspıı teńizimen jalǵastyrady. Qytaıdy Ortalyq Azııa elderimen, Batys Eýropamen baılanystyrady. Barshańyz taıaýda Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjolyn iske qosqanymyzǵa kýá boldyńyzdar. Osynyń barlyǵy Qazaqstandy aımaqtyq kóliktik-kommýnıkasııalyq bıznes habyna aınaldyrýǵa baǵyttalǵan sharalar, dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq, N. Nazarbaev bıylǵy jyly sheteldik ınvestorlar úshin jańa yntalandyrý sharalary týraly zań kúshine engenin, al ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy, «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty, «EKSPO-2017» kórmesi sheteldik áriptestermen bilesken jobalardy júzege asyrýǵa eń tıimdi jaǵdaı jasaıtynyna senim bildirdi. Osy maqsatta sizder bizdiń jumystarymyzdy qoldaıdy dep senemiz. Sizderdiń elderińizben birge jumys isteýge yntalymyz, dedi Prezıdent.
Kezdesý kezinde N.Nazarbaev 2015 jyl jahandyq aýqymdaǵy jańa syn-qaterlermen, qaýip-qaterlermen bastalǵanyn atap ótti. Bul oraıda, Elbasy Parıjde bolǵan terrorlyq maqsattaǵy is-áreketter qazirgi qoǵamnyń halyqaralyq terrorızmniń aldynda óte álsiz ekenin kórsetip bergenine toqtaldy. Búginde terrorızmniń ǵalamdyq deńgeıdegi qaýip-qaterge aınalǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan, onymen búkil álem birlese kúresýi kerek. Qazaqstan barlyq deńgeıde kórinetin terrorızm men ekstremızge túbegeıli qarsy. Sondyqtan, barlyq eldiń osynaý qaterli dertke qarsy turýda, onymen kúresýde júrgizip jatqan ǵalamdyq dárejedegi jumystaryna qatysady. Biz úlken qaýip-qatermen kúres júrgizýde halyqaralyq qoǵamdastyqpen aradaǵy yntymaqtastyǵymyzdy nyǵaıtýǵa daıynbyz ári múddelimiz. Eń bastysy, radıkalızm men terrorızmge qarsy turý baǵytyndaǵy jumystar dástúrli ıslammen baılanystyrylmaýy kerek. Tek mádenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysý aıasynda ǵana ekstremızmge qarsy turýǵa bolady. Qazaqstan órkenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysýdy damytýǵa aıtarlyqtaı deńgeıde úles qosyp keledi. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý týraly bastamamyz kóptiń nazaryn aýdaryp, halyqaralyq únqatysý alańyna aınaldy.
Bul rette, sizderdiń elderińizdiń delegasııalaryn bıylǵy jyldyń maýsym aıynda ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń V sezine qatysýǵa shaqyramyz. О́zderińiz biletindeı, bıylǵy jyly halyqaralyq qoǵamdastyq ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalýynyń 70 jyldyǵyn, Helsınkı Qorytyndy aktisiniń 40 jyldyǵyn, jańa Eýropaǵa arnalǵan Parıj hartııasynyń 25 jyldyǵyn atap ótedi. Bul mereıtoılyq datalar halyqaralyq qaýipsizdik úshin ashyq únqatysý ornatýǵa, tereń oılanýǵa yqpal etýi tıis, dedi Memleket basshysy.
Elbasy, sonymen qatar, Ýkraınada qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıǵa da toqtaldy. Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy teketires 5 myńnan astam adamnyń ólimine ákelip soqty. Ýkraınadaǵy teketireske toly jaǵdaılar adam ómiri qundylyq bolyp sanalmaıtyndaı shekten shyǵyp ketkeniniń kórinisi boldy. Muny eshkim kútpedi. Bul – ýkraın halqynyń basyndaǵy aýyrtpashylyqqa toly kezeń. Sol sebepti de, Qazaqstan bul elde bolyp jatqan daǵdarysty sheshýdiń jolyn izdestirýge qatysty jumystarǵa aldaǵy ýaqytta da qatysatyn bolady. Bul jaǵdaı eshkimdi beıjaı qaldyrmaýy kerek. Ýkraınadaǵy kúrdeli kezeń ótken jyldyń aıaǵy men bıylǵy jyldyń basynan beri meniń sheteldik lıderlermen aradaǵy kelissózderimde qozǵalatyn basty máselelerdiń birine aınaldy. Osyndaı belsendi únqatysýlardyń nátıjesinde ótken jyldyń tamyz aıynda alǵash ret Mınskide Belarýs, Qazaqstan, Reseı jáne Ýkraına prezıdentteriniń, Eýroodaq elderi ókilderiniń basqosýy uıymdastyrylyp, onda Ýkraına men Reseı prezıdentteri birinshi ret kózbe-kóz kezdesý ótkizdi. Bul keıinnen túrli qıyndyqtarmen betpe-bet kelgen, biraq, taraptar úshin óte mańyzdy kelissózderdiń júzege asýyna túrtki boldy.
Meniń sońǵy aılardaǵy kelissózderim «Normand tórttigi» elderi basshylarynyń joǵary deńgeıdegi kelissózderiniń ótýine baǵyttaldy. 12 aqpanda Mınskide óte kúrdeli jáne óte mańyzdy kelissózder júrgizildi. Biz, bul oraıda, osy kelissózder barysynda ustamdylyq, túsinistik jáne kóshbasshylyq sekildi qasıetterdi baıqatqan Memleket basshylaryna rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Sebebi, olar qantógistiń toqtatylýy jolynda mańyzdy jumystar atqardy. Endi biz búkilálemdik qoǵamdastyq kútip otyrǵandaı, qol jetkizilgen kelissózderdiń tolyqtaı oryndalýyna, soǵys órtiniń toqtatylýyna, áli de kún tártibinde turǵan saıası máselelerdiń óz sheshimin tabýyna shaqyramyz. Sebebi, muny búkil dúnıejúzi kútip otyr. Iаǵnı, Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy teketiresti beıbit jolmen sheshýden basqa durys jol joq dep sanaımyz, dedi Memleket basshysy.
Elbasy N.Nazarbaev halyqaralyq yntymaqtastyqtaǵy senim daǵdarysy barlyq eldiń qazirgi zamannyń qaýip-qaterine qarsy turýdaǵy múmkindigine keri yqpalyn tıgizip qana qoımaı, ǵalamdyq áskerı teketirestiń ýshyǵýyna da sebepker bolatynyn jetkizdi. Sizder bizdiń de mundaı syn-qaterden alys bola almaıtynymyzdy sezingen bolarsyzdar. Dúnıe júzinde syn-qaterler oshaǵy kóbeıgendikten, bizge halyqaralyq qaýipsizdik tetigin kúsheıtý asa mańyzdy. Birinshiden, senimdi qalpyna keltirý, álemdik tártipti turaqty etý úshin halyqaralyq quqyqtyń arqaýlyq qaǵıdalaryn qaıtadan bekite túsý kerek. Qazirgideı jaǵdaıda barlyq memlekettiń halyqaralyq kelissózder men kelisimderdi saqtaýy asa mańyzdy. Qazaqstan teńquqylyqty, ózara múddelilikti, halyqaralyq quqyqty basshylyqqa ala otyryp, túıtkildi máselelerdi ujymdyq deńgeıde ońtaılandyrý qaǵıdattarynyń bekitilýine múddeli, dedi N. Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda Astanada ótken EQYU Sammıtinde oǵan qatysqan elder qaýipsizdiktiń eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq ortaq qaýymdastyǵyn qurý týraly elimizdiń bastamasyna qoldaý kórsetkenin atap ótti. Búginde qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi mundaı qadam óte ózekti. HHI ǵasyrdaǵy syn-qaterler sheńberinde biz 1975 jylǵy Helsınkı aktisine balama bola alatyn jańa tujyrymdy ázirleýge kirisýge shaqyramyz. Bul tujyrym ózara múddelestikke negizdelgen qaýipsizdiktiń jańa júıesin qurýdy jáne EQYU-nyń Astana deklarasııasy qaǵıdalaryn tájirıbe júzinde júzege asyrýdy qarastyrýy kerek. Al bul tarıhı mindetterdi sheshý barlyq kóshbasshydan ǵalamdyq deńgeıde oılaýdy, saıası kúsh-jigerdi talap etedi, dedi Memleket basshysy.
Elbasy, sonymen qatar, qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń eń tıimdi joly memleketterdiń ózara tyǵyz ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatýy ekenin atap ótti. Qazirgi tańda Batystyń jáne Reseıdiń ekonomıkalyq sanksııalary álemdik ekonomıkadaǵy onsyz da kúrdeli jaǵdaıdy shıelenistirip, memleketter men halyqtardyń jaǵdaıyn nasharlata túsedi. Qazaqstan da álemdik qoǵamdastyqtyń múshesi bolǵandyqtan, odan syrt qala almaıdy. Sondyqtan, 12 aqpanda Mınskide qabyldanǵan deklarasııa Atlantıkadan Tynyq muhıtqa deıin ortaq ekonomıkalyq keńistik qurý týraly ıdeıany qarastyrady. Qazaqstan ózi tarapynan syrtqy ekonomıkalyq baılanystar men óńirlik ıntegrasııanyń keńeıýine múddeli, dedi Prezıdent.
Memleket basshysy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly sharttyń kúshine engenin eske saldy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ózeginde egemendikti qurmetteý, ekonomıkalyq pragmatızm, teńquqylyq jáne ashyqtyq qaǵıdattary bar. Bularsyz birde-bir birlestik bolmaıdy. Búginde bul Odaqqa ondaǵan elder qyzyǵýshylyq tanytyp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqpen birlese erkin saýda aımaǵyn qurý týraly pikirlerin bildirýde, dedi N.Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti ıadrolyq qaýip-qater qazirgi zamannyń eń kúrdeli máseleleriniń biri bolyp qalatynyna da nazar aýdardy. Bul oraıda, bizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly jańa ámbebap shartty ázirleý jónindegi bastamamyzdyń ózektiligin atap ótkim keledi. Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtý baǵytynda ári qaraı da óz kúsh-jigerin jumsaıtyn bolady. Mundaı baǵyttaǵy oń nátıjelerdiń biri Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qosymsha Hattamaǵa Nıý-Iorkte qol qoıylýy boldy, dedi Prezıdent.
N.Nazarbaev ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty Vashıngton men Seýlde ótken ǵalamdyq sammıtterde Iаdrosyz álem týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldaý týraly bastama usynǵanyn aıtty. Bul – kúrdeli másele. Alaıda, biz órkenıetti saqtaǵymyz kelse, bul baǵytqa qaraı báribir de júrýimiz kerek, dedi Elbasy.
Memleket basshysy 2015 jyl halyqaralyq baılanystardy odan ári tereńdetý jáne keńeıtý baǵytynda belsendi túrde jumystar júrgizetinin atap ótti. Bizdiń basymdyqtarymyz ózgermeıdi, olar memleketimizdiń syrtqy saıasatyna qatysty qabyldanǵan tujyrymdamada kórinis tapqan. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Reseı Federasııasymen birge XXI ǵasyrdaǵy tatý kórshilestik jáne odaqtastyq týraly shart óz kúshine endi. Ol saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq baǵytyndaǵy barlyq ekijaqty qarym-qatynastardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Biz budan keıingi kezeńde de Qytaı Halyq Respýblıkasymen aradaǵy tatý kórshilik ustanymymyzdan ajyramaı, strategııalyq yqpaldastyǵymyzdy tereńdete túsetin bolamyz. Sebebi, bul elmen Qazaqstan arasyndaǵy yntymaqtastyq senimdilikke qurylǵan, dedi N.Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti halqyn tarıhı, mádenı jáne tildik baılanys biriktiretin Ortalyq Azııa elderimen aradaǵy qarym-qatynastyń damýyna aıryqsha mán berip otyrǵanyn jetkizdi. Sonymen qatar, saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq seriktestikke aınalǵan Eýropalyq odaq elderimen áriptestikti odan ári jandandyrýǵa kúsh salynatynyn atap ótti.
Memleket basshysy AQSh-pen de strategııalyq áriptestikti nyǵaıtý mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti, sondaı-aq, áriptestikti damytýǵa yqpal etetin basqa da baǵyttar jóninde aıtyp berdi. Biz Azııa-Tynyq muhıt aımaǵymen jáne óńirlik qurylymdarmen ekonomıkalyq, ınvestısııalyq jáne tehnologııalyq baǵyttarda yntymaqtastyqty jandandyrýdy nazarda ustaıtyn bolamyz. Ortalyq jáne Taıaý Shyǵys elderimen arada qalyptasqan tarıhı jáne rýhanı baılanystardy negizge ala otyryp, Qazaqstan olarmen ekijaqty áriptestik aıasynda jáne óńirlik uıymdar sheńberinde seriktestik ornatatyn bolady. Biz Aýǵanstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan damýyna da kúsh-jigerimizdi jumsaıtyn bolamyz, dedi Prezıdent. Buǵan qosa, Memleket basshysy ırandyq ıadrolyq baǵdarlama aıasyndaǵy kelissózder bıylǵy jyly qorytyndylanyp, barlyq tarap úshin mańyzdy sheshimder qabyldanatynyna úmitti ekenin bildirdi.
Qazaqstan Prezıdenti Afrıka keńistigindegi, sondaı-aq, Latyn Amerıkasy men Karıb basseıni elderimen aradaǵy qarym-qatynas damyp kele jatqanyna, máselen, buǵan sońǵy jyldary osy óńirlerdegi keıbir elderde Qazaqstannyń elshilikteriniń ashylýy dálel ekenine toqtaldy.
Sóziniń sońynda Nursultan Nazarbaev elimizdiń Qazaqstanda tirkelgen dıplomatııalyq korpýs ókilderiniń qyzmetine qoldaý kórsetiletinine jáne olar ekijaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etetinine senim bildirdi.
Osydan keıin sóz alǵan Reseı Federasııasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mıhaıl Bocharnıkov Qazaqstandaǵy sheteldik dıplomattardyń atynan Memleket basshysyna jáne barlyq qazaqstandyq jurtshylyqqa jaqsylyq pen sáttilik tiledi. M.Bocharnıkov dıplomatııalyq korpýs Qazaqstannyń halyqaralyq qyzmetine oń yqpal etetinin atap ótti. BAQ-ta budan buryn habarlanǵandaı, 2014 jyly Sizdiń qatysýyńyzben halyqaralyq sıpatqa ıe 150-ge tarta kezdesý men is-shara ótipti, olardyń ishinde ekijaqty qarym-qatynasty damytý aıasyndaǵy 8 sheteldik sapar, 17 memleketaralyq sammıt jáne 4 halyqaralyq forým da bar. Biz Sizdiń Ýkraınadaǵy jaǵdaıdy qalpyna keltirý jáne «Normand tórttigi» pishimindegi kezdesýdi ótkizý baǵytyndaǵy kúsh-jigerińizdi joǵary baǵalaımyz. Úlken qurmet tanyta otyryp, qoldaý bildiremiz, dedi Reseı Federasııasynyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi.
M.Bocharnıkov, sonymen qatar, dıplomatııalyq korpýstyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly, Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy sekildi jalpyulttyq is-sharalarǵa qatysýǵa daıyn ekendigin bildirdi.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.
