Júz jylqy haqyndaǵy ańyz

Camaýrynǵa uzaq qa­radym. Bul shynynda baǵasyna laıyq taýar ma? Nege toqsan toǵyz jyl­qy emes? Nege júz? Osy samaý­ryndy qorjynyna bókterip jatqan baı kóz aldymda kól­beń­dep turyp aldy. Áne, shur­qyrap júz jylqysyn saýdager aıdap barady. Al bul bolsa, kúmisteı jalt-jult etken buıym­ǵa qoly jetkenine qýandy ma eken? Menińshe, ókingen bolar. Olaı deıtinim, kúnine úsh ýaqyt ishetin shaıdy baǵaly samaýrynǵa qaınattyń ba, baǵasyz samaýrynǵa qaınattyń ba, báribir emes pe? Baı óziniń qandaı baqýatty ekenin barshaǵa dáleldegisi keldi. Al dáleldepti... Sonda ne ózgerdi? Ańyz qaldy. Ol ańyzdy arada bir jarym ǵasyr ótkennen soń, mine, biz aıtyp otyrmyz.

Jerdiń shańyn aspanǵa kóterip, úıir-úıir jylqy aıdap bara jatqan saýdager qandaı sezimde boldy deseńizshi... Ol óziniń aılakerligine súısindi me eken? Bálkim, bir jylqyǵa alǵan taýaryn júz jylqyǵa satqanyna masattanǵan shyǵar. Áıteýir, utylmaǵan adam saýdager ekenine bás tigýge daıynmyn.

Oral Qazaqstannyń batysy delik. Endi, 4 myń shaqyrym keri qaıtyp, Han-Táńiriniń etegindegi óz aýylyma keleıin. Bizdiń elde de qyzyna arnap júz jylqyǵa bir ishik alǵan Nııazbek degen baı ótken. El onyń urpaqtaryn «Baıdyń aýyly» dep ataıdy.

Bir qyzyǵy, túrli kitaptardy oqyǵanda, HIH ǵasyrda mundaı derekterdiń az bolmaǵanyna kózim jetti. Máselen, qazaq baıy qunyn júz jylqyǵa baǵalap satyp alǵan sáýkele Reseıdiń Kýns­t­kamerasynda áli kúnge saqtalyp tur eken. Basqany aıtpasaq ta, osy úsh-aq derek bir kezderi qazaq baılarynyń arasynda «baılyq jarystyrý» básekesi bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Bul básekeniń jalpy qoǵamǵa bereri boldy ma? Odan qazaq utty ma? Utyldy ma? Suraq kóp, jaýap joq.

Árıne, maqtan, ataq, dańq, ańyz kerek-aq! Biraq sol zamanda samaýryn, ishik, sáýkele degen qazaq úshin qat dúnıe boldy dep aıta almaımyz. Bul jaı ǵana bizdiń babalarymyzdyń ataq-dańqyn arttyrý úshin qandaı qurbandyqqa bolsyn bara alatynyn kórsetedi. Bireý muny jomarttyq-márttik der, endi bireý basqasha baǵalar...

Bir qyzyǵy, siz ben biz baıdyń baılyǵyna tańdaı qaǵamyz da, onyń júz jylqysyn bir samaý­rynǵa, bir ishikke nemese bir sáý­kelege aıyrbastap alǵan aılaly saýdagerlerdi umyt qaldyramyz.

Ol aılaly saýdager ne iste­di? Qalaı satty? Baıdy qalaı kóndirdi? Negizgi tálim alarlyq ańyz osy taraptan órbise, biz úshin tyń aqıqattyń beti ashy­lar ma edi? Bizge jetken ańyz­darǵa qarasaq saýdagerler al­dymen alýshynyń namysy­na tıetin sózder aıtqan. «Eı, qazaq! Ári júr? Bul buıymdy satyp alýǵa seniń baılyǵyń jetpeıdi» deıdi saýdager murnyn shúıirip. Bul sóz kúnde madaq-maqtaý es­tip júrgen adamǵa aýyr tıeri anyq. Baı yzalanyp: «Al me­niń baılyǵym jetpeıtindeı, sáýke­leńniń quny qansha edi?» deıdi qalsh-qalsh etip. «Júz jylqy» deı salady osyny kútken saý­dager. «Myna alypsatarǵa júz jylqyny aıdap ákelińder» deıdi ashýy tarqaı qoımaǵan baı. Ol mensinbegen saýdagerdi zatyn satyp alyp muqalttym dep oılaıdy. Al qazaqtyń psıhologııasyn zerttep-bilip alǵan saýdager jeńilgen keıipte keshirim suraı qoıady. Biraq baı sol bir keshirimdi júz jylqysyn shyǵyndap satyp alǵanyn bilmeıtini ókinishti.

Munyń bárin tereńnen qozǵap, nege aıtyp otyrmyz? Qazirgi mıl­lıonerlerdiń de keshegi baqýat­ty baılardan aıyrmasy shamaly. Ataq úshin at shaptyrady. Kókpar beredi. Shetelden záýlim saraılar turǵyzady, toı jasaıdy. О́zderi týraly jyr-oda jazǵyzady. Onysy kitap bolyp basylady, teleefırlerden kórsetiledi. Biraq joq-jitikke kómek­tespeıdi, Alash balasynyń bilim alýyna ınvestısııa salmaıdy.

Álgi samaýrynǵa qarap tur­ǵan kezde júregim shym ete tústi. «Mundaı júz jylqynyń qan­shasy kórshi elderge asty eken?» dep oıladym. Sol júz jylqy qa­rýǵa aınalyp, qaıtadan qa­zaq­­tyń basyna áńgirtaıaq oınat­paǵanyna kepildik bere alasyz ba? Oılaýdyń ózi aýyr...