Álemde álsiregen uıymdar kóp

Sońǵy jyldary dúnıeniń tórt qubylasyna birdeı salqynyn tıgizip turǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys tek Eýropada ǵana emes, basqa da qurlyqtarǵa kóp qıyndyqtar keltirip otyrǵandyǵy seziledi. Sonyń ishinde álemniń eń iri ekonomıkasy sanalatyn Amerıka Qurama Shtattarynyń ózinde keıbir salalar boıynsha jaǵdaıdyń máz emestigi sezilip qalýda. Munda munaı óndirý kólemi tómendep, keıbir bankterdiń qyzmeti toqtatylýda. Osyndaı jaǵdaılar álemniń basqa da núktelerinde baıqalyp otyr.

Lıvııa munaı óndirýdi toqtatýy múmkin

Lıvııanyń ulttyq munaı kompanııasy áskerı kıkiljiń saldarynan munaı óndirýdi toqtatýy múmkin. Kompanııanyń baspasóz qyzmeti osy týraly habarlaǵan. «Mundaı oqıǵanyń (munaı ken oryn­­daryna áskerı shabýyldardyń) qaıta­dan qaıtalanýy munaı ken oryndary men munaı kompanııalarynyń tehnıkalyq qyzmetkerleriniń elden ketýine alyp kelýi ábden múmkin. Biz jumysshylardyń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etýde qıyndyqtarǵa dýshar bolý­damyz. Eńbekkerlerdiń qaýipsiz jaǵ­daıda jumys isteýin qamtamasyz etý jáne ken oryndaryndaǵy operasııa­lardy júrgizý óte qıynǵa túsýde. Osy jaǵdaı­ǵa baılanysty ulttyq munaı korporasııasy munaı qubyrlaryn qorǵaıtyn kúzet­shilerdiń sany jetkiliksiz ekenin atap kórsetedi», dep jazylǵan habarlamada. Kompanııa osy jaǵdaıǵa oraı eldiń qor­ǵanys mınıstrliginen munaı ken oryn­­da­ryn shabýyldar men buzaqylardan qor­ǵaý úshin tıisti sharalar qabyldaýdy suraǵan. «Bul oqıǵalar budan ári jalǵasatyn bolsa, ulttyq munaı korporasııasy barlyq ken oryndaryndaǵy ope­rasııa­lardy toqtatýy múmkin», dep habarlanǵan. OPEK quramyna kiretin Lıvııa Afrıkadaǵy kómirsýtegi shıkizatynyń úlken qoryna ıelik etedi. Kıkiljiń bastalǵanǵa deıin 2011 jyldyń aqpan aıynda bul elde munaı óndirýdiń táýliktik kólemi 1,6 mıllıon barrelge deıin bolatyn. 2014 jyly óndirý kólemi táýligine 430 myń barrelge deıin tómendedi. Al 2015 jyldyń qańtar aıynda bul kórsetkish tipti, táýligine 350 myń barrelge deıin túsip ketti. Lıvııa buryn «Tatneft» jáne «Gaz­prom neft» kompanııalarymen jumys istedi. 2014 jyldyń qarasha aıynda Lı­vııa­nyń ulttyq munaı korpora­sııasynyń ókilderi «Tatneft» kompanııasymen yntymaqtastyqty jalǵastyrý jóninde kelissózderdi qaıtadan bastaǵan bolatyn. Lıvııadaǵy áskerı operasııalar bastalǵanǵa deıin «Tatneft» kompanııa­sy 2005 jyldan bastap konsessııalyq keli­sim negizinde jumys istep kelgen edi. Sóıtip, bul kompanııa 2014 jy­ly óz ju­mysyn qaıta bastaýdy jospar­la­ǵan bolatyn. Endi osy jospardy júzege asy­rýǵa munaı ken oryndaryna jasa­lyn­ǵan áskerı shabýyldar kedergi keltirý ústinde.

AQSh-ta qara altyn burǵylaý azaıdy

Amerıka Qurama Shtattarynda jumys istep turǵan burǵylaý qondyrǵylarynyń sany 98 birlikke azaıyp ketti. Al jalpy, jyl kóleminde burǵylaý jumystaryn toqtatqan qondyrǵylardyń sany 406 birlikti qurap otyr. Biraq sońǵy aptada AQSh-taǵy sý betindegi burǵylaý qondyrǵylary eki birlikke óskendigi habarlandy. Berilgen baspasóz málimetterine qara­ǵan­da, Kanadada da osyndaı jaǵdaı oryn alýda. Mundaǵy munaı ken oryndarynda bur­ǵylar 14 birlikke óskenimen, gaz ken oryn­darynda olardyń sany 13 birlikke azaıǵan. Jyl ishinde Kanadada 242 bur­ǵy­laý qondyrǵysy paıdalanýdan shy­ǵarylǵan.

Jańa ken oryndary kemip keledi

Álem boıynsha jańadan ashylyp jatqan munaı men gaz ken oryndarynyń sany barǵan saıyn azaıyp keledi. 2014 jyldyń qorytyndysynda bul kórsetkish 20 jyldan bergi eń tómengi deńgeıge túsken. Osyǵan baılanysty, sarapshylar bul máseleniń álemdik ekonomıka úshin bolashaqta úlken problemaǵa aınalýy múmkin ekendigin aıtyp, alańdaýshylyq bildirgen. Ázirge jarııalanyp otyrǵan bul fakti munaı baǵasyn qalypty deńgeıge ustaýǵa yqpal etýi múmkin. Aldyn ala alynǵan málimetter Soltústik Amerıkadaǵy taqtatas jáne basqa da ken oryndaryn esepke almaǵan jaǵdaıda tabylǵan munaı jáne gaz ken oryndarynyń azaıyp kele jatqandyǵyn kórsetedi. IHS kompanııasynyń júrgizgen zertteýleri mundaı kórsetkishtiń 1995 jyldan bergi eń tómengi deńgeıge jetkendigin bildiredi. Al endi bir derekter 2014 jylǵy jańa­dan ashylyp jatqan munaı jáne gaz ken oryndarynyń azaıýyn 1952 jyldan bergi eń tómengi kórsetkish retinde baǵalaǵan. Jaǵdaı ásirese, munaı ken oryndary boıynsha kúrdelene túsýde. Munyń ózi aldaǵy ýaqyttary munaı ónimderin eksporttaýshy elder uıymynyń jahandyq suranysty qamtamasyz etýde neǵurlym belsendi rólge ıe bola túsetindigin kórsetedi. Jańadan alynǵan málimetter boıynsha 2014 jyly bar bolǵany 16 mıllıard barrel munaı ekvıvalentine teń munaı qorynyń baıqalǵandyǵy anyqtalyp otyr. Munyń ózi sońǵy tórt jyldan beri jańa munaı qorlarynyń ashylý kólemi azaıý ústinde ekendigin bildiredi. Al jalpy, sarapshylardyń pikiri boıynsha munaıdyń azaıýy 1950 jyldan bastap júıeli úderiske engen. Jańa munaı ken oryndaryn ázirleý uzaq jyldardy qajet etetin jumys ekendigi belgili. Demek, munaı qoryn arttyrý úshin alda ulan-ǵaıyr jumystardyń kútip turǵany anyq. Osyǵan oraı, sarapshylar kórset­kishterdiń tómendeýin óte qaýipti qubylys retinde atap kórsetken. Degenmen, qazirgi qoldaǵy bar málimetter 2020-2025 jyldary bolýy múmkin jaǵdaıdy anyqtaýǵa azdyq etetin kórinedi. Sarapshylardyń pikirinshe, áli kúnge deıin «alyp» dep ataýǵa laıyq birde-bir ken orny ashylmaǵan. Qory 500 mıllıon barreldik munaı ekvıvalentine teń bir munaı ken orny bar eken. Biraq zertteý jumystaryn jalǵastyra kele bul kórsetkishtiń tómendeý jaǵyna qaraı ózgerýi ábden múmkin kórinedi. Eń bir qyzyǵy, osy qaterli qubylystyń munaı baǵasynyń tómendeýimen qabattasa oryn alyp otyrǵandyǵy. Osy rette sarapshylar jańa munaı ken oryndaryn ashý munaı qoryn arttyrýdyń birden-bir joly emes ekendigin atap kór­setip otyr. Kompanııalar óz áleýetterin qolda bar ken oryndaryn keńeıtý esebinen de kótere alady. Onyń ústine dástúrli emes dep tanylǵan jańa kózderdi qarastyrý da barǵan saıyn qajettilikke aınalyp keledi. Máselen, AQSh-ta taqtatas ken oryn­dary, al Kanada men Venesýelada aýyr munaıdyń ken oryndary tabylý ústinde. Jańa munaı ken oryndaryn ashý kórsetkishiniń tómendeýi ekinshi jaqtan alǵanda dástúrli emes kózderdiń ónimin paıdalaný isin arttyrýy múmkin. Demek, álemde munaıǵa degen suranys qaıta artqan jaǵdaıda, bul kózderdi paıdalaný isi belsendi sıpatqa ıe bolmaq. Máselen, AQSh-taǵy taqtatas óndi­rýdiń kúrt artýy munaı ónimderine degen usynystyń artýyna alyp keldi. Bul b­aǵanyń qulaýyna edáýir áser etti. Degen­men, bul eldegi taqtatas óndirý deńgeıi álem­dik munaı óndirý kórsetkishiniń 5 paıy­zyn ǵana quraıtyndyǵyn esepke alatyn bolsaq, munyń ózi tyǵyryqtan shyǵýdyń senimdi joly emes ekendigine kóz jetkizemiz. Onyń ústine taqtatas ken oryndaryn ázirleý isi munaı baǵasy joǵarylaǵan kezde ǵana tıimdilik beretindigi baıqalýda. О́ıtkeni, dástúrli ken oryndarynyń ónim­derin alýǵa qaraǵanda, olar kóp shy­ǵyndy qajet etýde. Demek, qazirgi munaı baǵasynyń tómendeýi odan ári jalǵasatyn bolsa, jańa taqtatas jobalaryn júzege asyrý isi múldem tuıyqqa tirelmek.

Úshinshi banktiń jumysy jabyldy

Djordjııa shtatyndaǵy retteýshi organ Capitol City Bank & Trust Company-dyń qyzmetin toqtatty, dep habarlanǵan AQSh-taǵy depozıtterdi saqtandyrý jónindegi korporasııanyń baspasóz habarlamasynda. Sonymen Capitol City Bank & Trust Company 2015 jyldyń basynan bastap AQSh-ta jabylǵan úshinshi bank bolyp otyr. Bul banktiń aktıvteri men depo­zıtteri AQSh-taǵy depozıtterdi saqtandyrý jónindegi korporasııanyń ke­lisimi boıynsha, endi Frist-Citizens Bank & Trust Company qarjy meke­mesine (Soltústik Karolına Shtaty) kóshiriledi. Capitol City Bank & Trust Company-dyń aktıvteri ótken jyldyń 31 jeltoqsanyndaǵy málimet boıynsha 272,3 mıllıon dollardy quraǵan. Al depozıtteriniń kólemi 262,7 mıllıon dollarǵa teń bolǵan. Jabylǵan qarjy uıymynyń depozıt ıeleri endi avtomatty túrde Frist-Citizens Bank & Trust Company-dyń salymshylary bolyp tabylady. Al AQSh-taǵy depozıtterdi saqtandyrý jónindegi korporasııa endi osyndaǵy esep shottaǵy qarjylardy saqtandyratyn bolady. Korporasııanyń baǵalaýy bo­ı­yn­­sha, bank qyzmetiniń toqtaty­lýy­na baılanys­ty qordyń depo­zıt­terdi saqtan­dyrýǵa jumsaıtyn shyǵyn­darynyń kólemi 88,9 mıllıon dollardy quraıdy. AQSh-taǵy depozıtterdi saqtandyrý jónindegi korporasııa ádette 250 myń dollarǵa deıingi depozıttaǵy qarjy­ny saqtandyrady. Onyń júıesine 2014 jyldyń úshinshi toqsanynyń qory­­tyn­dysy boıynsha, AQSh-tyń 6589 ban­k ­pen jınaqtaý mekemeleri qatysqan. О́tken jyly bul eldegi bankrotqa ketken qarjy uıymdarynyń sany 18 birlikti qurady. Bul 2013 jyly ban­krotqa ketkenderden 6 birlikke az. Degenmen, sońǵy 7 jyldyń qory­tyndysy boıynsha alǵanda, qurdymǵa ketýshi bankter men aqsha jınaqtaý mekemeleriniń sanynyń kóbeıgendigi baıqalady. Máselen, 2007 jyly tek úsh banktiń ǵana qyzmeti toqtatylǵan bolatyn. Endi 2015 jyldyń alǵashqy eki aıynyń ózinde ǵana osynshama bank retteýshi organ sheshimimen bankrot dep tabylyp otyr. Ázirlegen Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».