Reseı aqyny Vladımır Berıazev Qazaqstandy týǵan jerim dep sanaıdy
Qazaq ádebıetiniń úlken dosy, belgili orys aqyny, túrkitildes kóptegen poezııalyq týyndylardyń aýdarmashysy, «Sıbırskıe ognı» jýrnalynyń alqa múshesi Vladımır Berıazevtiń Almatyda júrgenin jazýshy Rollan Seısenbaevtan estip, meımannan suhbat alýǵa asyǵyp edik. Vladımır Alekseevıchke qoıǵan alǵashqy saýalymyz da onyń túrki-qazaq rýhymen tamyrlastyǵynyń, taǵdyrlastyǵynyń syrlaryn bilý maqsatyn kózdegen-di.
– Men Altaı taýlary keńistiginiń shalǵaı shetinde dúnıege keldim, – dep bastady áńgimesin jańa tanysqan suhbattasymyz. – Bul degenińiz altaılyqtar, shorlar mekendeıtin teristik Altaı. Osy qasıetti jerdiń rýhy meni talbesiktegi kezimnen beri terbep áldılep keledi. Jaqynda qazaqstandyq jazýshy Gerold Belgerdiń tańdamaly kitaptarynyń tusaýkeser rásiminde bárimiz de Saıan-Altaı dep atalatyn úlken planetalyq qubylystyń rýhanı órisinde, sondaı bir ortaq qundylyqtar keńistiginiń aıasynda ómir súrip jatqandyǵymyz týraly aıttym. Jańa myńjyldyq bastalǵan kezde Qazaqstan jerine alǵash qadam basqanymda-aq ózimniń týǵan jerime 
kelgendeı áserde bolǵanymdy da jasyrmaımyn. О́ıtkeni, meniń súıikti aqynym jáne jalpy ádebıettegi, poezııadaǵy, óleń ónerindegi bas ustazym qazaq halqynyń uly perzenti Pavel Nıkolaevıch Vasılev bolatyn. Jaqynda bir ádebı ortada eger Vasılev bolmasa, uly Oljas ta bolmas edi degen paıym aıtyldy. Men buǵan kelisemin. Oljas Pashanyń búkil jańalyqtary men jetistikterin óz bolmysyna sińirip, ony jańa zamanı rýhpen, jańa qubylystarmen jáne álemde bolyp jatqan oqıǵalar lebimen tolyqtyryp qunarlandyrdy. О́zim kózbe-kóz bilý qurmetine ıe bolǵan ekinshi adam ol da qazaq aqyny, sýretker, zertteýshi Evgenıı Vasılevıch Kýrdakov. Biz jıi hat jazysyp, kezdesip te turdyq. Onyń eńbekteri men poemalaryn ózim basshylyq etken «Sıbırskıe ognı» jýrnalynda jarııaladym. 2010 jyly О́skemende onyń qurmetine eskertkish taqta ashylyp, «Kýrdakov oqýlary» ótkizilgeni, onyń shyǵarmashylyǵyn zertteý jalǵasyp jatqany men úshin bir qýanysh. Onyń ústine ol til bilgiri, Abaıdyń úsh tomdyǵynyń tárjimashysy ǵoı. Taǵy da qaıtalap aıtsam, jańa myńjyldyqtyń basynda qazaq jerine qadam basqanymda Rollan Shákenuly Seısenbaevpen tanysyp, ishteı kópten armandap júrgen ańsarly ortaǵa tústim. Bári de tabıǵı jaǵdaıda bolyp jatty. Semeıde, Jıdebaı men Qaraýylda birneshe ádebı merekelerge qatystym. Sodan soń meni Almatyǵa shaqyrdy.
– Sizdiń poezııańyzdaǵy qazaq taqyryby osylaısha qazaq jyrynyń Mekkesi Jıdebaı-Qaraýyldan bastaý alǵan eken-aý?..
– Shynymen de solaı boldy. Qaraýyldaǵy úlken bir ádebı jıynda eki ǵajap adam meni bir rııasyz aq nıetti qaljyńǵa nysana etkeni bar. Kórermender aldynda kúmis kómeı ánshi, qazaqtyń arý qyzy Janar Aıjanova án salyp jatty. Men onyń ásem daýysyna, toı tamashasyna eltidim. Áriptesterim maǵan «Volodıa, sen oǵan qatty unaǵan kórinesiń. Ol saǵan túıreýishiniń bir bóligin, ıaǵnı tobyq berip jiberdi. Qazaqtyń osyndaı salty bar. Bir jyldan keıin nemese on jyldan keıin kelgenińde oǵan tobyqty taýyp berseń bitti, ol sendik bolady», dedi. Keıin bilsem, shynynda da qazaqtyń osyndaı ejelgi ádet-ǵurpy bar eken. Aıtaıyn degenim, osynyń nátıjesinde keıin keńinen belgili bolǵan, san ret qaıta basylǵan jáne birneshe syılyqty ıemdengen «Tobyq» degen poemam jazyldy. Qazaq dostarymnyń qaljyńy bolmasa, ol poemam da týmas edi... Al túıreýish-tobyq mende áli kúnge deıin saqtaýly. Jarty jyl boıy sonyń áserimen sharyqtap, shalyqtap júrdim, ýaqyt pen keńistikti ııý-qııý aralastyryp jiberdim. Poemadaǵy oqıǵa qazirgi Qazaqstan jerinde ǵana emes, sońǵy úsh myńjyldyqtyń ón boıynda túrkilerdiń ata jurty Altaıda da ótedi. Mundaǵy aqyndyq qııaldan týǵan arý beınesiniń bolmysy shynaıy. Jaqynda Altaıdaǵy Ýkok ústirtinen Altaı hanshaıymynyń mýmıesi tabylǵan joq pa. Men oǵan jaqyndaǵan kezde ol túıreýishtiń ekinshi bóligin judyryǵyna jumyp ustap turdy. О́z poemama osyny da qosyp jazdym. Beıneli de astarly ańyzdyń aqıqaty osyndaı. Sóıtip, meniń tańdaýly shyǵarmalarymnyń biri óz taǵdyryn da, meniń ómirimdi de Qazaqstanmen, qazaq halqymen baılanystyryp jiberdi.
– Al Shákárimge qalaı keldińiz? Onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy qandaı nárseler sizge jaqyn?
– Shákárimniń aqyndyq shyǵarmashylyǵymen men onsha jaqyn tanys emespin. Biraq ádebıet merekesi kezinde qazaq dostarymnyń áńgimelerinen estýim boıynsha onyń qaıǵyly tarıhy men taǵdyry meniń jan dúnıemdi dúr silkindirdi. Áserlengenim sonsha, qazaqtyń ulttyq aqynyna arnalǵan «Qur qudyq» atty óz poemamdy jazbaı tura almadym. Shákárim tragedııasy sol kezeńdegi halyq qasiretimen sabaqtas, saryndas ekenin ańǵardym.
– Bizdiń bilýimizshe, «Amanat» jýrnalymen belsendi qarym-qatynasta ekensiz ǵoı?
– Iá, bul oraıda men Rollan Shákenulyna úlken alǵys sezimin bildirýge tıispin. Ol bárine úlgeredi. Ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ-diń janyndaǵy Álem halyqtary ádebıeti ınstıtýtynyń, Halyqaralyq «Abaı» klýbynyń jumysy tańǵaldyrady. Úlken kitaphana jasaqtaýdy josparlap oılastyrǵan kórinedi. Meniń paıymdaýymsha, bul qazaq mádenıeti men ádebıeti úshin, kópultty Qazaqstan halqyn odan ári tutastyrý úshin septigin tıgizer zor ıgilikti is. Shyn mánisinde, halyqqa qyzmet etý oraıyndaǵy erlik dep sanaımyn. Mine, osy aýqymdy jumysqa «Sıbırskıe ognı» jýrnalymen aradaǵy yntymaqtastyq qaltyqsyz kirikti. О́z jýrnalymyzda biz qazaqstandyq avtorlardy jarııaladyq, al bizdiń avtorlardyń týyndylary «Amanat» jýrnalynyń betterinde sátimen shyǵyp jatty. Osy arada bir jaıdy aıqyn tańbalap aıta ketpekpin. 2014 jyldyń qyrkúıeginen bastap men jýrnaldyń bas redaktory emespin. Burynǵy gýbernator jáne onyń ıdeologııalyq nókerleri bizdiń basylymǵa qatty shúıligip, bir jyldaı sottasýǵa týra keldi. Qyrkúıekte sot olardyń barlyq áreketterin zańsyz dep tapty. Jýrnaldy búginde meniń jaqyn dosym Mıhaıl Nıkolaevıch Shýkın basqarady. Ol sibirlik tamasha jazýshylardyń biri. Men redaksııa alqasynda múshe bolyp qaldym. Qolymnyń azdy-kópti bostyǵy búginde maǵan ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetimen, «Abaı» klýbymen, «Amanat» jýrnalymen de birlese jumys jasap, neǵurlym tyǵyz yntymaqtasýǵa múmkindik berýde.
– Olaı bolsa, tárjimalaryńyz jaıynda keńirek baıan etińizshi?
– Men jalpy tárjimamen kópten beri aınalysamyn. Onyń kólemine de shek qoımaımyn. Bular negizinen óleńder, belgisiz avtorlardyń shyǵarmalary, qazaq jyraýlary, parsy poezııasynyń úlgileri. Maǵan salyp jiberip, ótinish etkenderdi taýanyn qaıtarmaı áıteýir aýdaryp jatamyn. Ál-Farabı shyǵarmalarynyń mátinderine de «tisimdi batyryp» baıqadym. Men joǵaryda áńgime etken poemalar qazir Qazaqstanda zor yqylaspen jaqsy basylyp jatyr. 2010 jyly Almatynyń zaǵıptarǵa arnalǵan kitaphanasynda kezdesý ótkizdim. Oǵan kóptegen maıdangerler de qatysty. Keıinirek biz 28 gvardııashy-panfılovshylar memorıalynda boldyq. Qyzǵaldaǵy jaınaǵan sáýir aıy bolatyn. «V poıskah povodyrıa» atty shaǵyn poemam osylaısha týdy. Ony jarty jyl ótpeı jatyp qazaqstandyq jýrnaldardyń biri jarııalady. Mine, osyndaı yntymaqtastyq úzilmeı keledi. Onyń ústine, ózińiz de biletin shyǵarsyz, ál-Farabı atyndaǵy QazMUÝ rektory Ǵalym Mutanov aqyn jandy azamat. Sońǵy jylda onyń óleń kitabyn orys tilinde sóıletip shyqtym. Jaqynda baspadan shyǵyp qalar degen oıdamyn. Osyndaı jumystar meni qyzyqtyrady, olar meniń eýrazııalyq janyma óte-móte jaqyn.
– Demek, sizdiń janyńyz eýrazııalyq besikte terbeledi eken ǵoı?
– Áńgimemdi Altaıda týǵanymnan bastadym emes pe. Qazaqstandy da ózimniń týǵan jerim dep sanaımyn. Meniń alǵashqy muǵalimim altaı eposynyń aýdarmashysy Aleksandr Ivanovıch Plıtchenko boldy. «Sıbırskıe ognı» jýrnalynyń jaýapty hatshysy kezinde ol meniń albyrt jastyq shaǵymnyń demeýshisine aınaldy. Sosyn meni Sibirdiń bas eýrazııashyly, baspasózde ashyq túrde «altaı halqynyń elbasshysy» atalǵan ulttyń rýhanı kóshbasshysy Brontoı Iаngovıch Bedıýrovpen tanystyrdy. Erterekte ol aqyn hám ádebıetshi bolǵan, qazir qoǵam qaıratkeri. Keremet bilimdar, Azııa tarıhyn jadyna toqyp, kókiregine quıyp alǵan ǵulama. Bul kisi de meniń jaqyn dosym, «Sıbırskıe ognı» jýrnalynyń alqa múshesi. Joǵaryda aıtqan Evgenıı Kýrdakov, Pavel Vasılevter de naq sondaı eýrazııashyldar. Qane, osy arada Lev Nıkolaevıch Gýmılevti eske alaıyqshy. 90-shy jyldardyń basynda maǵan dosym telefon soǵyp: «Volodıa, tezirek Pıterge kel. Lev Nıkolaevıchpen kezdesýdiń sáti túsken sııaqty» dep aıtqany áli esimde. Men sonda beıne bir quz-jartas, qol jetpes shyń sııaqty adammen kezdesýge barýǵa batylym barmap edi. Biraq onyń kitaptaryn túgel oqyp, sanama sińirdim.
– Al endi qazaqtyń ádebıeti men mádenıeti týraly oı-paıymdaryńyz qandaı?
– Jazýshy Belgerdiń tańdamalysynyń tusaýkeserinde boldym dedim ǵoı. Men ony «Mahatma Belger» deımin. Osy kisiniń janynyń, rýhynyń sonshalyqty qazaqtyǵyna tań qaldym. Qazaqtarda Gerold Belger, Rollan Seısenbaev, Murat Áýezov, Baqytjan Qanapııanov, Ulyqbek Esdáýletov sııaqty tulǵalar ulttyq ádebıettiń de, mádenıettiń de qany men jany, tiri materııasy dep bilemin. Osyndaı ádebıet qaıratkerleri bar halyq rýhynyń tuǵyr-tııanaǵy da myqty bolmaq. Osy joly Ermek Tursynov, Igor Vovnıankolarmen tanysyp dostastym. Qazaqstanda kınematograf, mádenıet, ádebıet bar dep aıtyp qana qoıý azdyq etedi, osy rýhanı salalar jan-jaqty belsendi damý ústinde. Bir mysal keltireıin. Meniń tegi qazaq taǵy bir dosym, tamasha orys aqyny Baqyt Kenjeev. Biz hat jazysyp, qatynasyp turamyz. Jahanda nebir almaǵaıyp jaǵdaılar bolyp jatqan qazirgi ýaqytta zamanaýı aqyn Pýshkınge kóbirek júginedi. Taıanyshty qaıdan izdeý kerek? Álbette, ótkennen, máńgilik aqıqattardan. Abaıdan, Aıtmatovtan, Pýshkınnen. Men Baqyt dosymnyń pikirine qosylamyn. Uly aqyndar men jazýshylardan barlyq suraqtarǵa jaýap tabýǵa bolady. Bul degenińiz keremet qoı. Adamdy jigerlendiredi, júrekte úmit otyn jaǵady. Eń bastysy osy emes pe?
– Qazaqstannan alǵan áserlerińizdi aıtyńyzshy?
– Meni sizderdiń jastaryńyz tańǵaldyrdy. Osy joly oqýǵa, eńbekke, odan ári mansap qýýǵa áldebir berilip ketkendikti baıqaǵandaımyn. Úsh tildi tuǵyr, birneshe tildi jarystyra qatar meńgerý normaǵa aınalypty. Osy rettegi jastardyń tabandylyǵyna, olardyń oqýǵa degen qulshynysyna razy bolǵandaımyn. Stýdentterdiń analarymen sóıleskenimde olar aıtady: «Vladımır Alekseevıch, bizde halyqaralyq fırmalar, túrli keńseler kóp-aq. Al olardaǵy synamalardy atamańyz, emtıhandary sondaı kúrdeli! Keremet qıyn. Al bizdiń jastarymyz jaqsy bilim men laıyqty jumysqa ıe bolǵysy keledi» deıdi. Osyǵan baılanysty óz jastyq shaǵymdy eske alamyn. Men kezinde Novosıbırskidegi halyq sharýashylyq ınstıtýtyn, odan soń syrttaı Ádebıet ınstıtýtyn bitirdim. Sol kezdegi biz anaǵurlym qamsyz-muńsyz edik. Qazirgi jastarǵa birtúrli aıanyshpen qaraımyn. Meniń paıymdaýymsha, neǵurlym erkinirek bolý kerek qoı. О́mir tek aqsha tabý úshin berilmegen. О́mir súıý úshin, dostasý úshin, saıahattaý úshin, Jaratqannyń syılaǵan nesibelerinen lázzat alý úshin berilgen. Qarańyzshy, aınalańyz tunǵan sulý tabıǵat, kórikti jerler! Jastardyń ómir ǵajaptaryna zer salýyn ótiner edim. Árıne, eńbek etý basty adamı mindet, paryzǵa jatady. Degenmen, mansap jolyna ózińniń búkil ómiriń men jan dúnıeńdi salyp jiberýge bolmas. Ulymnyń bir úlken kompanııada jumys istegeni eske túsedi. Ondaǵy tártip qatań edi. Adamı qarym-qatynas joqtyń qasy. Batystyń jahandyq órkenıetiniń jemisteri adam janyn qatqyldandyratyny belgili. Aqyry ulym Máskeýden Novosıbırskige, ózimniń qasyma qaıtyp keldi. Úılenip, kásibi boıynsha óz keńsesin ashty. Emin-erkin jumys isteıdi, tabysy da jaman emes. Stýdent-bakalavrlarǵa aıtarym: mansap baspaldaqtarynda erkindik pen adamı qadir-qasıetti saqtap qalýdy da umytpaǵan jón.
– Sizdiń osy sapardaǵy naqty maqsatyńyz qandaı edi?
– Negizinen stýdenttermen kezdestim, olardyń aldynda ómirden túıgenderimdi baıan ettim, dárister oqydym, sabaq berip, semınarlar ótkizdim. Meniń Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-da júrgizetin pánim «Sibir ádebıeti, poezııa jáne tárjima» dep atalady. Buǵan ózimniń jeke shyǵarmashylyq izdenister oraıyndaǵy taqyryptarymdy da qosamyn.
– Jastardyń kitap oqýy qalaı eken?
– Baǵdarlama boıynsha tıistini, árıne, oqıdy. Biraq aldarynan jańa kókjıekterdi ashyp, jańa dúnıelerdi aıtqan kezde olardyń kózderinen ot, solardy bilýge degen qushtarlyq kóremin. Aqyndyqqa, ádebı shyǵarmashylyqqa, aýdarmaǵa qatysty kóp nárselerdi olar bilmeıdi eken. Al poezııa men ádebıet degenimiz qarym-qatynastaǵy, dúnıe syryn túısinýdegi sırek qubylystarǵa jol ashady emes pe. Osynyń barysynda ómirlik ári shyǵarmashylyq tájirıbe, ádebı eńbek tájirıbesi týyndamaq.
– Siz mýzykalyq aspapta oınaısyz ba? Keýdeńizdegi kishkentaı qundaqtaǵy boıtumar ne nárse?
– Bul shańqobyz, jer betindegi eń ejelgi mýzyka aspaptarynyń biri. Men bul týraly stýdentterge de áńgimeleımin. Qundaqtyń bir qyry – búrkittiń basy máńgi kók aspanmen baılanysty bildiredi. Ekinshisi quddy laqat sııaqty: aspaptan shyǵatyn dybys múldem bóten álemmen, o dúnıemen jalǵasa úndesip jatqandaı áser beredi. Úshinshi qyry áıel qursaǵyn beıneleıdi. Bul qundaqty maǵan osydan 25 jyl buryn altaılyq sheber jasap berip edi. Al altaı folkloryn keremet quıqyljytyp oryndaıtyn bir jyrshy mýzykant, halyq ártisi meni osy aspapta kádimgideı oınaýǵa úıretip, onyń qupııasyn ashty. Ol ekeýmiz Ivolgadaǵy býdda dasanyna bir mezgilde baryppyz. Ol jerde Hambo lama Itıgelovtyń máńgilik kúı keshken denesi lotos qalybynda hrýstal sarkofagta saqtalǵan. Meniń oǵan arnalǵan poemam da bar. Ejelgi túrkilik rýh nyshanyndaı osy tıtteı shańqobyz shırek ǵasyrdan bergi boıtumarym.
– Prototúriktik nárselerdiń bári búgingi altaılyqtarda bastapqy qalybynda saqtalǵan dep estip edik. Sol ras pa?
– Álbette, ol solaı. Tývalyqtardyń da tili, ádet-ǵuryptary ejelgi túrkilik qalybyn saqtaǵan. Maǵan kezinde Alekseı Grıgorevıch Kalkın aq batasyn bergen bolatyn. Ol altaılyqtardyń uly kaıchysy, ıaǵnı kúıshisi, birneshe saǵattyq uzaq ta qıyn epostardy asqan sheberlikpen oryndaıdy. Biz 90-shy jyldardyń basynda tanystyq. Ol maǵan: «Volodıa, bilip qoı, sen bizdikisiń, osy joldan aınymaı qyzmet et» degen bolatyn. Eýrazııalyq, odan qala berdi túrkilik rýhqa týystyǵym, jaqyndyǵym osylaı qalyptasty.
– Vladımır Alekseevıch, siz úshin mahabbattyń, úmit pen senimniń, jalǵyzdyqtyń máni nede?
– Eger mahabbat bolmasa, esh nárseniń máni bolmaıdy. «Mahabbatsyz dúnıe bos» dep sizderdiń Abaı da aıtqan eken ǵoı. Adamnyń janyndaǵy mahabbat dep atalatyn nárseni senim alǵa jeteleıdi. Senim bizdi osynaý dúnıe jalǵanmen emes, Abaı hám ál-Farabı jazǵandaı, máńgilik dúnıemen baılanystyrady. Ol qajyr-qaıratty, úmitti oıatyp, adamnyń ómiri beker emestigin aıǵaqtaıdy. Jalǵyzdyq adamǵa ózin-ózi túsinip taný úshin, kúnálarynan arylyp, aqıqatty tabý úshin berilgen.
– «Sıbırskıe ognı» jýrnaly jas oqyrmannyń boıyna qandaı qundylyqtardy sińirýge umtylýda? Jalpy, jýrnal qandaı aýdıtorııaǵa baǵdarlanǵan?
– Osy zamandaǵy ádebıetti, onyń tańdaýly úlgilerin nasıhattaý eshqashan kún tártibinen túsken emes. Bul jolda buryndary orasan zor ıdeologııalyq mashına jumys istese, búgingi jaǵdaı basqasha. Men jýrnalǵa 15 jyl redaktorlyq etkende óz mindetimdi sózdi saqtaý, shyǵarmashylyq negizdi, ádebı mektepterdi qalyptaý dep bildim. «Sıbırskıe ognı» jýrnaly 90 jyldan beri shyǵyp keledi. Onyń avtorlarynyń tiziminiń ózi kez kelgen ádebı ensıklopedııany kórkeıte alady. Almaǵaıyp ótpeli kezeńderde «Amanat», «Sıbırskıe ognı» sııaqty jáne basqa izgi muratty basylymdardyń basty maqsaty sóz ben mektepti saqtaý jáne jas talapkerlermen jumys isteý bolyp tabylady. Búgingi áleýmettik jelilerde tolyp ketken arsyzdyq pen azǵyndaýdy osylaı toqtatýǵa talpynamyz. Búgingi jas urpaqty óz Otanyn súıetin azamattar etip tárbıeleýge úles qosýymyz kerek. Bul oraıdaǵy nasıhat tegershigi izgi nıetti berik qolda bolǵany abzal der edim. Biz osyǵan kele jatyrmyz dep oılaımyn. Ol úshin oqyrmanǵa eń tańdaýly úlgilerdi usynýǵa tıispiz. Biz áńgime basynda Pýshkındi eske aldyq. Pýshkınniń, Abaıdyń, Shákárimniń rýhyn sińirgen jastar óz Otanyn súımeı, óz halqynyń ótken tarıhyn baǵalamaı, qundylyqtarynan qýattanbaı, bolashaǵyna qyzmet etpeı tura almasa kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
