Kásipkerlikti damytý: múmkindik te kóp, qoldaý da bar

Brend-komıtet otyrysynda 10 kásip­ker óz ónimin tanystyryp, ózara baq synady. Buǵan deıin óńirlik kásipkerler palatasynyń uıymdastyrýymen ótken «Bir aýyl – bir ónim» kórme-jármeńkesine jalpy sany 43 úmitker qatysqan edi. Komıssııa músheleri daýys berip iriktelgen 10 ká­sipker sheshýshi synda júldeni sarapqa saldy.

«Qalada kásipkerlerdi qoldaý turaq­ty jalǵasyp keledi. О́z isin bastaǵan aza­matqa qandaı da bir quqyqtyq, konsýl­tatıvtik kómek, qujattardy rásimdeý, súıemeldeý jaǵynan járdem qajet bolsa, kásipkerler palatasynyń mamandary qoldaý bildirýge daıyn. Al «Bir aýyl – bir ónim» jobasyna qatysýshy úmitkerler ónimi birqatar talapqa saı bolýǵa tıis. О́nim nemese taýar jergilikti shıkizattan jasalyp, óndiris barysynda qarapaıym quraldar men mehanızmder qoldanylýy kerek. Sondaı-aq ónim jergilikti óńirden ekenin tanytyp turýǵa tıis. Degenmen, qandaı da bir zat jasaǵanda jergilikti shıkizatpen birge basqa jaqtan ákelgen materıaldy da qoldanýǵa bolady», dedi S.Adambekova.

Brend-komıtet múshelerine tanysty­rylǵan úmitkerler arasynda jylqy jáne taýyq etin keptirip, qytyrlaq ázirlegen, asqabaq dáninen maı syqqan, sút ónimderinen aıran, maı, qurt, ıogýrt, kvas sýsynyn daıyndaǵan, keramıkadan kádesyı, áshekeı buıym jasa­ǵan, ekologııalyq matadan sómke tikken, aǵashtan oıý oıǵan kásipkerler boldy.

Komıtet músheleri baıqaý barysynda ár kásipkerdiń óndirgen ónimi, onyń artyqshylyǵy týraly surady. Komıssııany kásipkerdiń qolastynda eńbek etetin jumysshy sany da qyzyq­tyrdy. Sondaı-aq kásipkerler aldaǵy jumysy men iske asyratyn jospary jaıynda oı bólisti. Otyrys qorytyn­dysynda 3 kásipker úzdik dep tanyldy. Olar – jylqy men taýyq etin keptirip, dám ázirleıtin «Joldybaev» fırmasy, keramıkadan kádesyı men áshekeı jasaıtyn «Saltanat» JK jáne asqabaq dáninen maı syǵatyn «Aqsabyn» bıznes sýbektisi.

Baıqaýda baq synaǵan barlyq qatysý­shyǵa kásipkerler palatasy tıisti qoldaý kórsetetin boldy. Ol óndiristi keńeıtý nemese ónimdi eksportqa shyǵarý bo­ıynsha járdem bolýy múmkin. Jalpy, brend-komıtet músheleri sheshýshi synda júldege talasqan barlyq úmitkerge kásiptiń tabysyn ósirý, ónimniń naryqtyq áleýetin arttyrý boıynsha keńes berdi.

• Baıqaý jeńimpazy Aıjan Mashikeı 9 jyldan beri tabıǵı sabyn shyǵarýmen aınalysyp keledi. Keıingi 2 jylda qosymsha kásip ashyp, asqabaq dáninen maı syǵýdy bastady. Kásipker Shymkentte tursa da asqabaqty Jambyl oblysy Shý aımaǵynda 10 gektar jerge egedi. Bul asqabaq elimizde ósetin baqsha ónimine qaraǵanda ózgesheleý. Jergilikti asqabaq dánegi az bolsa, kásipker egetin sortynyń dánegi kóp. Ol onyń tuqymyn Aýstrııadan ákelgen. Salmaǵy 3-5 kıloǵa deıin jetedi.

A.Mashıkeıdiń mamandyǵy – dáriger-travmotolog. Shetelde bilim alǵan. Sol jerde júrip, tabıǵı ónimderge qy­zyqqan. Elge kelip ekologııalyq taza ónimder shyǵarýdy oıǵa alady. Sóı­tip, alǵashqy kásibin tabıǵı sabyn shy­ǵarýdan bastaıdy. Onyń aıtýynsha, asqabaq maıy densaýlyqqa óte paıdaly. Ásirese búginde balalar arasynda keń taralǵan ishki qurt aýrýlaryna taptyrmas em.

Kásipkerdiń «Bir aýyl – bir ónim» jobasy boıynsha baıqaýǵa qatysýdaǵy maqsaty – egis dalasynda asqabaqty jaryp, ishinen dánin jınap beretin sheteldik zamanaýı tehnıka satyp alý. Onyń quny 12 mln teńge. Bul tehnıka 10 gektar aýmaqty eki kúnde tazalap shyǵa alady. Ol eki kúnniń birinde po­ıyzben Shýdaǵy egis dalasyna barady. Byltyr kúzge deıin egistik basynda shaıla tigip turǵan. Shymkentten qatynaý qıyn bolǵandyqtan endi Túrkistan oblysynan nemese qalanyń ózinen egistik jerdi jalǵa alýdy kózdep júr. Onyń aıtýyn­sha 1 gektar alqaptan 200-300 kılo ónim alynady, al 4 kılo asqabaq dáninen 1 lıtr maı syǵylady. О́nim jaqsy bolý úshin jaz kúnderi alqapty birneshe márte sýarady.

«Jubaıym ınsýlt alyp, jatyp qalǵanda asqabaq maıynyń kómegimen aıaqqa turǵyzdym. Kanada elinde biraz jyl turyp, elge kelip otandyq ónimdi salystyrǵanda, bizde munaı hımııasynan daıyndalatyn taýar kóp ekenin baıqadym. Sol úshin gıgıenalyq zat qatarynda sabyndy tabıǵı komponentterden jasaýǵa tyrystym. Bul rette sabyn óndirisinde kokos, efır, záıtún maılaryn qoldanamyn. Sonymen qatar eringúldiler tobyna jatatyn hosh ıisti gúl lavanda egýdi qolǵa aldym. Ol da sabynnyń tabıǵı shıkizatyna kiredi. Ári lavanda gúlinen alynǵan maıdy kúıgen jerge jaqsa, tez jazylady. Kanadada bilim alyp jatqan balalarymyz sonda kóshýge úgitteıdi, al bizdiń barǵymyz joq. О́z elimde oıǵa alǵan josparymdy iske asyryp, Otanyma paıdamdy tıgizsem deımin» deıdi A.Mashikeı.

Kásipker ónimin dúkenge qoıyp satpaıdy. Biletinder úıinen alyp ketedi. Endi óndiris aýqymyn keńeıtip, taýar sa­nyn arttyrýdy kózdeıdi. Ol úshin sapa sertıfıkaty qajet. Bul qu­jat­tyń kómegimen ónimin dúken men dári­hanaǵa shyǵara alady. Sapa sertıfıkatyn berýshi mamandar tamyz aıynda kásipkerdiń ónimin tekserip, sapasy men qaýipsizdigi halyqtyń tutynýyna qanshalyqty jaraıtynyn zerthana arqyly saralap kórmek. Qujat qolǵa tıisimen bızneste jańa kezeńge qadam basamyn dep otyr.

• Joba baıqaýynda júldege ilingenniń biri – Saltanat Dáýrenbekova. Onyń keramıkadan kádesyı men túrli áshekeı buıym jasaý jobasy birden kózge tústi. Kásipker óniminiń «Ainalaiyn ceramics» dep atalýy – ulttyq mádenıet pen ónerdi zamanaýı keramıkalyq buıymdarda beıneleıtin erekshe brend bolyp sanalady. Onyń osy kásippen aınalysyp kele jatqanyna bes jyl boldy. 2022 jyly «Bastaý bıznes» baıqaýy arqyly grant utyp alyp, sol qarajatqa saz balshyq kúıdiretin pesh satyp alǵan. Qazir keramıkadan túrli buıym jasap, klıentterdiń alǵysyna bólenip júr.

Kásipker buǵan deıin týrızm salasynda onyń qatarynda qonaqúı bıznesinde jumys istegen. Alaıda 2020 jylǵy pandemııa kezinde jumysy ýaqytsha toqtap, qolóner salasyna aýy­syp ketedi. Qolónerdi tańdaýy tegin emes. О́ıtkeni onyń ata-anasy sýretshi. 

«Pandemııadaǵy karantın kezinde úıde jumyssyz otyryp qaldym. Ári qaraı nemen aınalysýdy bilmedim. Birde áleýmettik jeliden ádemi keramıkalyq buıymdy kózim shalyp qaldy. «Adam qolynan kelmeıtin dúnıe joq eken ǵoı» dep tańǵalyp, men de osyndaı buıym jasap kórsem be dep oıladym. Sodan arnaıy kýrsqa bara bastadym. Sol kezde bir baıqaǵanym, Shymkentte sazdan buıym jasaıtyndar kóp-aq. Biraq arnaıy boıaý qoldanyp ony keramıkaǵa aınaldyratyn qolóner sheberleri neken-saıaq eken. Kópshiligi saz balshyqtan jasalǵan buıymdaryn akrılmen boıap qoıa salady. Al meniń armanym basqasha edi. Maqsatym – dúkenderde satylatyn kera­mıkalyq sapaly ydystar sekil­di kúndelikti tutynýǵa jaramdy buıym jasap shyǵarý boldy. As-aýqat­qa paı­dalanatyn ydys nemese úıdegi ból­meniń sánin keltiretin tamasha qol­óner týyndysyn jasaǵym keldi», dedi S.Dáýrenbekova.

Kásipker sodan arman qýyp 2021 jyly Astanaǵa oqýǵa keledi, sosyn О́zbekstandaǵy Rıshten qalasynda oqýyn jalǵastyryp, odan keıin Qytaıdyń Szındechjen qalasynda bilimin tereń­detedi. Bul shahar Qytaıdaǵy farfor qolóneriniń astanasy bolyp sanalady. Qazirde osy alǵan biliminiń arqasynda S.Dáýrenbekova ózi de oqytýmen aınalysady. Keramıka buıymdaryn qalaı jasaýdyń qyr-syryn úırený úshin oǵan elimizdiń túkpir-túkpirinen shákirtter keledi.

2023 jyly IýNESKO-nyń «Tiri adamzat qazynasy» (Living Human Treasures) degen tizimge engen aty álemge áıgili Ahmet Tashhomdjý degen qolónershi bar. Ol 2013 jyly bıiktigi 5.5 metr qumyra jasap, Gınnestiń rekordtar kitabyna engen. Mine, sol mamannan S.Dáýrenbekova bıylǵy tamyz aıynda bir aptalyq dáris alyp qaıtty. Oqý barysynda ol áıgili qolónershiden qumyra jasaýdyń qupııasyn úırendi. Endi osy alǵan bilimi men tájirıbesin is júzinde qoldanyp, Shymkentte keramıka qolónerin damytýdy maqsat tutyp otyr. Bir aıta keterligi, S.Dáýrenbekova Túrkistannyń «Qolónershiler qalasy» mártebesin alýy­na kóp eńbek sińirdi. Osynaý eńbegi úshin oǵan Túrkistan oblysy ákimdigi alǵys bildirdi. Al Shymkent qalasynyń ákimi qolónershige qoldaý tanytý maqsatynda onyń qumyralaryn arnaıy satyp alǵan.

• О́z kezeginde «Bir aýyl – bir ónim» baıqaýynyń jeńimpazy Janseri Jol­dybaevtyń da keremet jobasy ja­ıynda aıtyp ótpeske bolmaıdy. Onyń bıznes jobasy jylqy, taýyq etinen chıpsy, ıaǵnı qytyrlaq daıyndaýǵa arnalǵan. Búginde qytyrlaq óndiretin sehtyń ónim shyǵaryp jatqanyna segiz aıdan asty. Súrlengen etten jasalǵan bul ónim kalorııasy az taǵam túrine jatady. Sebebi onyń negizinde aqýyz jatyr. Ol adamdy semirtpeıtin, kerisinshe kúsh beretin mıkroelement.

«Bizdiń sehta joǵary bilikti tehnolog mamandar jumys isteıdi. Sol mamandar tájirıbesiniń arqasynda dámdi, paıdaly ónim jasap jatyrmyz. Súrlengen etten daıyndalǵan ónimder shetelde, ásirese AQSh-ta jaqsy damyǵan. Tipti kórshiles Reseı men Qyrǵyzstanda da mundaı taǵamdar saýda sóresinde tolyp tur. Tek Shymkentte ǵana jańa ónim endi-endi halyqqa tanylyp keledi. Ol tutynýshylar arasynda senimge kirip, suranysy artýy úshin áli kishkene ýaqyt qajet bolady. О́ndiristik sehta kúnine 100 qorap súrlengen etten jasalǵan dámder jasap shyǵaramyz» deıdi kásipker.

• Shymkent qalalyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń málimetinshe, bıylǵy alty aıda jeńil ónerkásiptiń óndiris kólemi 14 mlrd teńgeden asqan. Tarqatyp aıtsaq, esepti kezeńde megapolıste 8 mlrd 297,7 mln teńgeniń toqyma buıymdary, 5 mlrd 374,3 mln teńgeniń kıim-keshegi, 328,8 mln teńgeniń teriden jasalǵan jáne bylǵary ónimderi óndirildi. Jeńil ónerkásiptiń qalanyń jalpy ónerkásip ónimindegi úlesi 2,1%-dy quraıdy. Basqarma taratqan málimetke sáıkes, bıylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha jeńil ónerkásip salasynda 173 kásiporyn tirkelgen. Onyń ishinde 165 óndiris oshaǵy shaǵyn, altaýy orta, ekeýi iri kásiporynǵa jatady. Olardyń qatarynda «Araıly», «Jibek N.M.», «Gaýhar» tigin fabrıkasy, «AGF Grýpp»О́K», «Jańatalap-MT», «KazPlast», «Shabıteks», «Álem-BT», «Hlopkoprom-Sellıýloza», «Bal Tekstıl», «Nazar Tekstıl», «Tumar Textile», «Nappa.kz» sekildi seriktes­tik­ter­diń fabrıkalaryn atap ótýge bolady.

Qala aýmaǵynda shulyq-baıpaq ónim­derin shyǵaratyn fabrıkalar jumys isteıdi. Máselen, «Álem-BT» JShS – elimizdegi shulyq-baıpaq ónimderin óndiretin eń iri kásiporyn sanalady. О́ndi­ris orny Ońtústik Koreıadan ákelingen joǵary sapaly qondyrǵylarmen jab­dyqtalǵan. Kásiporyn «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda orna­lasqan. Fabrıkanyń ónim shyǵaryp kele jatqanyna bıyl 10 jyl boldy. Osy jobany iske asyrýǵa zaýyt basshylyǵy 1,8 mlrd teńge ınvestısııa saldy. Búginde munda júz shaqty adam eńbek etedi. Fabrıka jylyna 20 mln jup shulyq shyǵarady. Kásiporyn ónimderi ishki naryqta keńinen tanymal jáne alys-jaqyn shetelden Reseıge eksporttalady.

«Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda ornalasqan toqyma fabrı­ka­synyń biri retinde «Balabi Textile» JShS-in aıtýǵa bolady. Fabrıka qurylysy 2023 jylǵy shildede bastalyp, 2024 jylǵy jeltoqsanda aıaqtaldy.Nysan 2024 jylǵy 20 jeltoqsanda paıdalanýǵa berildi. Jalpy ınvestısııa kólemi 4 mlrd 326 mln teńgeni qurasa, onyń ishinde menshikti qarajat – 613,4 mln teńge, qaryz qarajaty – 3 675 mln teńge. Kásiporyn 50 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etip otyr. 2,5 gektar jer aýmaǵyn alyp jatqan kásiporynnyń óndiristik qýattylyǵy – jylyna 50 mln jup shulyq toqýǵa qaýqarly.

Sondaı-aq megapolıstegi iri toqyma fabrıkasynyń biri – «Azala Textile» JShS. Ol maqta shıkizatynan bastap da­ıyn ónimge deıin tolyq óndiristik sıkldi qamtıtyn iri kásiporyn. Munda negizinen maqta-mata ıirim jibi, mata jáne basqa da daıyn buıymdar óndiriledi. О́nimniń 70%-y eksportqa, qalǵan 30%-y ishki naryq­qa jóneltiledi. Bıyl shildede ká­sip­orynnyń boıaý sehy iske qosylyp, qazir onda 8 adam eńbek etip jatyr.