Kúsh pen namys alańy
Qazaq kúresi – tek sport emes, qazaq halqynyń tarıhı jadynda saqtalǵan ómir salty. Qazaq kúresinen Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik jattyqtyrýshy Jeńis Bıtkózov úshin bozkilem – taǵdyr jolyn aıqyndaǵan qasıetti oryn. Ol bala kezinen kúrestiń ıisin, jeńis pen jeńilistiń dámin sezinip óskenin aıtady.
«Ákem men aýyldaǵy ardager bapkerler maǵan sporttyń mánin, tabandylyqtyń qunyn úıretti. Ýaqyt óte kele, jastarǵa úıretý – paryzym ekenin túsindim. Jattyqtyrýshy bolý – mamandyq emes, ómirlik mıssııam», deıdi ol.
Búginde qazaq kúresi elimizdiń barlyq óńirinde qarqyndy damyp keledi. El boıynsha 4 myńǵa jýyq úıirme, 160 myń sportshy jáne 2 myńnan asa bapker bar. Tipti álemniń 40-tan astam elinde federasııalar ashylyp, halyqaralyq jarystar turaqty ótkizilip keledi.
Sońǵy jyldary sport erejeleri halyqaralyq standarttarǵa beıimdelip, ulttyq termınder qaıta jańǵyrdy. «Jambas», «jartylaı jeńis», «taza jeńis» sııaqty ataýlar – ulttyq reńkti aıqyndap tur. Qaýipsizdik sharalary kúsheıtilip, beıneqaıta qaraý tehnologııasy tóreshilik ádildigin arttyrdy.
2004–2025 jyldary aralyǵynda qazaq kúresinen 11 Álem chempıonaty, 12 Azııa chempıonaty, birneshe Eýropa, Afrıka jáne Ońtústik Amerıka birinshilikteri ótti. Keıbir memleketterde mamandardyń azdyǵy baıqalǵanymen, bul másele bapkerler daıarlaý arqyly sheshilip jatyr.
Jeńis Bıtkózov shákirtterin «kúsh + tehnıka + taktıka» qaǵıdatymen daıyndaıdy. Onyń aıtýynsha, sportshynyń tabıǵı kúshin damytyp, tehnıkalyq saýatyn ashyp, sońynda taktıkalyq oılaýyn jetildirý – jeńiske jeteleıtin jol.
«Tórt basty qasıet – tártip, tózim, taktıkalyq oılaý jáne ulttyq rýh. Jiger men namys bolmasa, kúsh pen sheberliktiń ózi jetkiliksiz», deıdi jattyqtyrýshy.
Bolashaqta qazaq kúresin Azııa jáne Olımpıada oıyndary baǵdarlamasynan kórý – basty arman. «Qazaq balýandarynyń halyqaralyq reıtıngtiń kóshin bastaýy – jaqyn bolashaqtyń maqsaty», deıdi ol senimmen.
Dáldik pen sabyr mektebi
Ulttyq sporttyń taǵy bir aınasy – dástúrli sadaq atý. Sport sheberi Aıym Tilepbergen bul sportpen 2016 jyldan beri aınalysady. Alǵashynda klassıkalyq sadaq atýǵa qyzyqsa, keıin ulttyq nusqasyna bet burdy.
«2019 jyly dástúrli sadaq atýǵa keldim. Ol kezde bul sport resmı túrde tanylmaǵan edi. Biraq ulttyq mádenıetke degen qyzyǵýshylyǵym meni osy jolǵa jeteledi», deıdi Aıym Tilepbergen.
Sol jyldan bastap jarystarǵa qatysyp, 2021 jyly Qyrǵyzstandaǵy «Ilbırs» halyqaralyq týrnırinde komandalyq esepte kúmis júldeger atandy. 2022 jyly Kóshpeliler oıyndarynda úzdik 16 sportshy qataryna enip, Jańaózende ótken tuńǵysh chempıonatynda qola jáne altyn medal ıelendi.
2022 jyly dástúrli sadaq atý resmı ulttyq sport túri bolyp tirkeldi. Bul salada federasııalar qurylyp, tóreshilerdi daıarlaý, halyqaralyq jarystarǵa shyǵý jumystary qyzý júrip jatyr.
Sportshy úshin sadaq atý – dene men jannyń úılesimin talap etetin óner: «Bul sportta fızıkalyq daıyndyq qana emes, psıhologııalyq turaqtylyq ta mańyzdy. Jarys kezinde emosııaǵa berilmeý – basty shart», deıdi ol.
Ol bolashaqta óziniń jeke sadaq atý stılin qalyptastyryp, ulttyq sport salasynda ǵylymı zertteýler júrgizýdi maqsat etedi.
Ulttyq sportyń ortaq jeńisi
Qazaq kúresi men dástúrli sadaq atý – biri – kúsh pen taktıkanyń, biri – dáldik pen sabyrdyń sımvoly. Ekeýiniń de basty jetistigi – ulttyq rýhty saqtaý jáne ony jańa býynǵa jetkizý.
Sport kúni – tek kásibı sportshylardyń merekesi emes. Bul – ulttyq bolmysymyzdy dáripteıtin, el namysyn qorǵaǵan azamattardy qurmetteıtin kún. Qazaq balýandary men mergenderi búgingi jetistikterimen bolashaqqa jol ashyp, ulttyq sporttyń bıigin baǵyndyryp keledi.
