Nurbek MATJANI: Halyqtyń memleketke senimi artyp keledi

– Nurbek Seıilhanuly, qazir saıası úderister sál saıa­byr­laǵan tus. Ulttyq quryl­taıdyń Býrabaıdaǵy otyry­s­ynda Memleket basshysy keıingi úsh jylda júzege asy­­rylǵan reformalardyń baǵy­tyn taǵy bir aıqyndady. Ja­qynda Premer-mınıstr de esep berdi. Depýtattar da maý­­symdy qorytyndylap ja­­tyr. Osy tusta qoǵamnyń refor­malarǵa qatysty pikiri qan­daı? Qazir qandaı sa­rap­tamalyq zertteýlerge suranys basym?

– Jurtshylyq qashanda baıyp­ty zertteýdi qajet etedi. Buǵan birneshe sebep bar. Birin­shiden, elimizde 2022 jyl­dan beri Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aýqymdy saıası reformalary júzege asyp keledi.  Osy júıeli reformalar saıası modernızasııadan áleýmettik salalarǵa deıin tereń ári dá­leldi taldaýdy talap etip otyr. Ekinshiden, memleket saıa­saty ǵylymı-sa­raptamalyq ne­gizge túbegeıli bet burdy. Iаǵnı qazir keshendi saraptama sheshim qabyldaý­dyń bas­ty quralyna aınalyp keledi. Osy­laısha, memlekettik appa­rat «dálelge negizdelgen saıa­sat» (evidence-based policy) qaǵı­dasyna keńinen júginedi. Memleket basshysy Túr­kis­tandaǵy Ulttyq quryl­taı­da «Saraptaý-taldaý qyzme­tin tıimdi júrgizetin myqty orta­lyqtar jelisi qajet» dedi. Bul – osy betalystyń aıqyn dáleli.

Osy turǵyda Qazaqstan qo­ǵam­dyq damý ınstıtýty bir­neshe baǵyt­ta zertteý júr­gizedi. Birinshisi – mem­lekettik ınstıtýttarǵa, qo­ǵam­­daǵy úr­dis­terge baǵa berip, re­­for­ma­­lar­dyń tıimdiligin zert­teý. Ekinshisi – qoǵamdyq pi­kirdi taldaý arqyly sheshim qa­byl­daýshylarǵa usynystar ázir­leý. Úshinshisi – mem­leket­tik saıasattyń tıimdiligin baǵa­lap, ony jetildirýge arnalǵan sarap­tamalyq quraldar usyný. Iаǵnı bir sózben aıtqanda, ǵy­ly­mı derekter negizinde qoǵam­dy ornyqty damytýǵa yqpal etetin sheshimder ázirleýge úles qosamyz.

Osy oraıda 2021–2025 jyldar aralyǵyndaǵy áleýmet­tanýlyq zertteýlerge súıene otyryp, halyqtyń memleket pen onyń ınstıtýttaryna degen senimi artyp kele jatqa­nyn baıqaımyz. Qoǵamnyń túrli salasyndaǵy senim – re­formalardyń halyq ómirine oń áser etkenin aıǵaqtaıtyn kórsetkish.

– Sonda qazir júrip jatqan reformalar men saıası qadamdardy qysqamerzimdi nátıjelermen emes, uzaq­merzimdi prızmadan baǵalaý mańyzdy deısiz be?

– Árıne, reformalardy qys­qamerzimdi nátıjelermen ǵana baǵa­laý – aısbergtiń sý astyndaǵy alyp bóligin elemeı, kózge kórinetin tusyn ǵana sholýmen teń. Shyn máninde, eń mańyzdy ózgerister kózge birden baıqalmaıtyn, biraq ýaqyt óte qoǵamnyń bolmysyn túbegeı­li ózgertetin tereń qabattarda júredi. Uzaqmerzimdi zert­teýler – ýaqyt súzgisinen ótken shynaıy baǵalaý quraly. My­saly, AQSh-ta ótken ǵasyr­dyń 20–60-jyldar aralyǵynda úz­dik­siz júrgizilip kele jatqan zertteýler bar. Olar tarıhı kezeńder arasyndaǵy qoǵamnyń kóńil kúıi men memleket damýyna degen kózqarasyn salystyra otyryp, memleket saıasatynyń áserin dál kórsete alady.

Elimizde de osy baǵytta al­­ǵashqy qadamdar jasaldy. Biz, máselen, 2021 jylǵy máli­metterdi qaıta qarap, sol kez­degi reformalarǵa degen kóz­qarasty zerttedik. 2021 jyly halyqtyń bir bóligi reformalardy senimsizdikpen, skeptıkamen qabyldaǵanyn baıqaı­myz. Ýaqyt óte kele Memleket basshysynyń bastamalary halyqtyń qoldaýyna ıe bolyp jatqanyn áleýmettik zertteý­ler kórsetip otyr.

Sol sebepti búgingi reformalardy osy sátpen ǵana ólsheý ádiletsiz bolar edi. Qoǵamdyq sana baıaý ózgeredi, al shynaıy kartınany uzaqmerzimdi ba­ǵalaý arqyly baıqaýǵa bolady. Árıne, bizdiń zertteý kezeńimiz tarıhı turǵydan ólshegende asa uzaq merzim emes. Desek te, 4 jyl­dyń ózi kóp úderistiń oń baǵyt­qa bettegenin kórsetedi. Biz bul zertteýlerdi jalǵastyra beremiz.

– Jańa bir sózińizde qoǵamda saıası reformalarǵa oń kóz­qaras qalyptasyp kele jatyr dedińiz. Jalpy, Memleket basshysy qolǵa alǵan reformalar eldiń saıası mádenıeti men basqarý júıesine qan­­daı ınstıtýsıonaldyq ózge­ris­ter ákeldi?

– Keıingi jyldary elde túbe­geıli ári júıeli ózgerister bolyp jatyr. Sonyń nátıjesinde bılik qurylymy ǵana emes, qoǵam damýynyń negizi de jańardy. 2022 jylǵy Joldaýynda Memleket bas­shysy aýqymdy saıası jań­ǵyrý baǵdarlamasyn jarııa­lady. Reformalardyń irgetasy retin­de Prezı­denttiń qolyndaǵy shek­ten tys bılikten bas tar­týyn, sýperprezıdenttik basqarý úlgisinen yqpaldy Parlamenti, esep beretin Úkimeti bar prezı­denttik respýblıkaǵa kóshý týra­ly bastamasyn aıtýǵa bolady. 2022 jylǵy referendým nátıjesinde Konstıtýsııanyń úshten biri ózgertildi. Keıinnen ondaǵan zań men kodekske túzetý engizildi. Osy ózgerister arqyly bılik tarmaq­tarynyń arasynda tepe-teńdikke negizdelgen, zaman talabyna saı ári syn-qa­ter­lerge tótep bere alatyndaı jańa memlekettik basqarý úlgisi qalyptasty. El tarıhynda alǵash ret saıası ne konstıtýsııalyq ózgeristerge arnalmaǵan tórtinshi jalpyulttyq referendým ótti. Onyń máni saıası plıýralızm men ashyq dıskýssııaǵa, naqty derekke negizdelgen rasıonaldy sheshim qabyldaý úshin jasaldy.

Negizinen, Prezıdent Ákim­shiligi men biz tikeleı baǵy­natyn Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi sııaqty ýákiletti organdar qoǵamdaǵy ahýal­dy turaqty baqylaýda ustap otyr. Qoǵamnyń kóńil kúıi men ózekti máseleler eskerilip, qajet bol­ǵan jaǵdaıda jedel (ekspress) áleýmettik zertteýler de júr­giziledi. Bul memlekettik saıasattyń baǵytyn der kezinde aıqyndap, qoǵammen tıimdi keri baılanys ornatýyna múmkindik beredi. Jedel sheshimderdi talap etetin jaǵdaılarda da ǵylymı kózqaras qol­danylady.

Biz jáne ózge de ınstıtýttar júrgizetin áleýmettik zertteýlerden bólek, memlekettik apparat­tyń halyqty ne tolǵan­dyratynyn, turǵyndardyń qan­daı ózekti problemalary baryn anyqtaıtyn sıfr­lyq sheshimderi de jeterlik. Olar­dyń qatarynda «eGov» arqy­ly júrgiziletin saýalnamalardy, «e-Otinish» arqyly joldanatyn suraqtardy, «Quryltai» qosymshasy arqyly jınalatyn usynystardy atap ótýge bolady. Iаǵnı memlekettik apparat osylaısha Úlken derekterdi (Big Data) kóptep jınaıdy. Bul meılinshe sapaly sheshimder qabyldaýǵa jol ashady.

– Ortalyq kommýnıkasııa­lar qyzmetinde Prezıdentke degen senim deńgeıine qatysty derekterdi keltirgen edińiz. Osy kórsetkishter qazirgi qoǵamdaǵy jalpy senim ahýalyn qalaı sıpattaıdy?

– Álemde Prezıdent reıtıngi nemese oǵan degen senim deńgeıi – saıası mádenıettiń qalyptasqan bir elementi. Ol – statıstıkalyq kórsetkish qana emes, sonymen birge qoǵam men bılik arasyndaǵy baılanystyń, senim men úmittiń ólshemi. Jahandyq saıasatta mundaı reıtıng­terge qyzyǵýshylyq joǵa­ry, óıtkeni olar bıliktiń legıtım­diligine, reformalardyń óz deń­ge­ıin­de iske asýyna jáne el ishin­degi turaqtylyqqa tikeleı áser etedi.

Qazaqstanda da keıingi jyldary bul máselege erekshe nazar aýda­rylyp otyr. Prezıdentke degen senim jeke tulǵaǵa ǵana baǵyt­tal­ǵan qoldaý emes, júr­gizilip jatqan saıasatqa, basta­malarǵa jáne olardyń nátı­jesine berilgen qoǵam­dyq baǵa dese de bolady. Derek­terge toq­talsaq, 2021 jyly júrgizilgen bizdiń zertteýler boıynsha Prezıdentke degen senim deńgeıi 77,1% bolǵan, al 2024 jyly bul kórsetkish 82,6%-ǵa deıin ósken.

Prezıdentke ne sebepti senetinine qatysty eń jıi aıtyl­ǵan jaýaptarǵa keler bolsaq, olar «sheteldermen arada janjal bolmaýy»; «kemel saıa­sat», «jańa baǵdar­lama men jańa bastamalardy júzege asyrý», «eldegi turaqtylyq» syndy jaýaptar. Memleket basshysy usynǵan ári qoǵam meılinshe qoldaǵan top-3 reformaǵa mynalardy jatqyzýǵa bolady: «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy, 2025 jyldan bastap zeınetaqy men shákirtaqy kóleminiń ósýi jáne 2025 jyldyń Jumysshy mamandyqtary jyly dep jarııalanýy.

Jalpy alǵanda, biz júrgizgen zertteý­lerde azamattar senim bil­dirý arqyly, eń aldymen, bola­­shaqqa úmit artatynyn kór­setti. Demek bul reformalardan nátıje kútý men sol ózgeristerdiń júzege asaryna senýdiń de kórsetkishi. Iаǵnı Pre­zıdent reıtıngi – qoǵam­nyń eldegi jaǵdaıǵa degen ishki psıhologııalyq kózqarasynyń aınasy dese de bolady.

– «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna toqtalaıyqshy. Munyń aıasynda bılik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynas formaty ózgerdi me? Zert­teýlerińizde aza­­mat­tar­dyń jańa saıası she­shimder men basqarý tásil­derine qanshalyqty senim artyp otyrǵanyna jáne qoǵam úshin qandaı qundylyqtar basym­dyqqa ıe ekenine qatys­ty kórsetkishter bar ma?

– Bul tujyrymdama negizinde bılik pen qoǵam arasyndaǵy baılanys jańa deńgeıge kóterilip keledi. Ol saılaý men referendým kezinde ǵana emes, azamattardyń kúndelikti ómi­rine áser etetin sheshimderdi qabyl­daý barysynda da jıi baı­qalady. Memleket saıa­sı sheshim­der­di kópshilikpen keńese otyryp qabyldaý mode­lin tańdap otyr. Eldegi saıası jańǵyrý úrdisi úzdiksiz jalǵasyp keledi. Parlament pen Úkimet otyrystarynyń onlaın for­matta ótýi, zań jobalaryna qa­tys­ty qoǵamdyq talqylaýlar men petı­sııa ınstıtýtynyń engizilýi  sheshim qabyldaý úderisiniń ashyq­tyǵy men qoǵam aldyndaǵy esep­tilikti kúsheıtti.

Saıası alań da edáýir jań­ǵyrdy. Májilis pen máslıhat depýtat­taryn saılaý erejesi ózgerip, aralas júıe engizildi. Mundaı úrdis azamattarǵa óz óńirinen shyqqan, ózi qalaǵan, senim artqan kandıdatqa daýys berýge múmkindik beredi. Sonymen qatar ár óńirdegi jer­gilikti ókildik­ter men onda tu­ratyn halyq múddesiniń toǵy­sýyna yqpal etedi. Buǵan qosa partııalardy tirkeý talaby­nyń jeńildeýi de jańa saıası uıymdardyń paıda bolýyna jol ashty. 2023 jyly ótken saılaýda Parlamentke Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret 6 saıası partııa endi. Majorıtarlyq júıede birmandatty okrýgterden saılanatyn kandıdattardyń básekesi men salmaǵy artty. Oǵan qosa, senim aqtalmaǵan jaǵdaıda mandatty keri qaıtaryp alý ınstıtýty engizildi.

Atalǵan ózgerister azamat­tardyń memlekettik ıns­tıtýt­tarǵa degen senim deń­geıine de oń áser etti. Zert­teýler nátıjesinde Parla­ment­ke senim deńgeıi 2021 jyly 56,8% bolsa, 2025 jylǵy alǵashqy jarty­jyldyqta 67,4%-ǵa deıin ósken. Máslıhattarǵa degen senim de, sáıkesinshe 54,9%-dan 62,4%-ǵa deıin artqan. Bul halyqtyń zań shyǵarýshy bılikke degen kózqarasynyń túzelip kele jatqanyn, ony óziniń múddesin qorǵaıtyn shynaıy ókil retinde qabyldaı bastaǵanyn kórsetedi. Iаǵnı saıası jańǵyrý nátıjesinde azamat pen ókil arasyndaǵy senim kúsheıip, halyq ózi qalaǵan jańa quramnan naqty nátıje kútetin kezeń bastalyp jatyr deýge bolady.

Qoǵam úshin mańyzdy qundy­­lyq­tarǵa kelsek, res­pon­dent­terdiń pikirinshe, alǵashqy úshtikke ádilet­tilik, táýelsizdik jáne birlik qundylyqtary kiredi. Ádi­lettilikti azamattar zań aldyndaǵy teńdikpen baılanystyrady (71,8%). Bul ha­­lyqtyń quqyqtyq sana deńgeıiniń artyp, ádildik pen zań ústemdigine negizdelgen qoǵam qurýǵa degen talpynysyn kórsetedi. Sot júıesiniń ashyqtyǵy, rezonanstyq jaǵdaı­lar­dan qoǵamnyń syrt qalmaýy, áleýmettik jelilerdegi belsendi azamattyq ustanymnyń qalyp­tasýy ádilettilik qundylyǵynyń qoǵam­dyq mańyzyn aıqyndaı túsedi.

Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda atap ótken «Zań jáne tártip» qaǵıdasy osy baǵyttaǵy naqty reformalardyń bastaýy boldy. Polı­sııanyń servıstik modelge kóshýi, ýchaskelik ınspektorlardyń mártebesin arttyrý sııaqty sharalar quqyq qorǵaý salasyna degen senimdi birtindep qalpyna keltirip jatyr. Muny naqty derekterden da baıqaýǵa bolady: 2021 jyly polısııaǵa senim deńgeıi 58,5% bolsa, 2025 jyly kórsetkish 64,6%-ǵa deıin artqan. Prokýratýraǵa senim – 60,9%-dan 66,3%-ǵa, Qarýly kúshterge senim – 2022 jyly 66,3%-dan 2025 jyly 70,3%-ǵa deıin ósken. Ulttyq qaýipsizdik komıtetine degen senim kórsetkishi de 62,8%-dan 71,2%-ǵa jetken.

Qoǵamda qalyptasyp, damyp jatqan bul úsh qundylyqty memleket pen qoǵam arasyndaǵy áleýmettik kelisim retinde qarastyrýǵa bolady. Qoǵam úshin ádilettiliktiń basty kepili – zań men tártip. Ol, árıne, jańa ıdeıa emes, alaıda qazirgi jaǵdaıda jańasha mánge ıe. Aıta ketý kerek, keltirilgen derekter bir sáttik «foto» ǵana, olar ýaqyt óte ózgerýi múmkin. Son­dyqtan  bul málimetterdi úne­mi dınamıkada, ıaǵnı  ýaqytsha kes­kinder arqyly taldaýǵa tyrysamyz.

– Ádildikke umtylý turǵy­syn­­da qoǵamda belsendilik art­ty dedińiz. Osy turǵydan alǵan­da, jıi synǵa ushyraıtyn saılaý júıe­siniń, ásirese ákim­derdi taǵaıyn­daý nemese saılaý tártibiniń qazirgi jaǵdaıy qan­daı? Qoǵamnyń oıanýy­­na osy baǵyt­taǵy reformalar qalaı áser etti dep oılaısyz?

– Demokratııanyń aıqyn kórinis­te­riniń biri – saılaý júıesindegi aýqymdy reformalar. Halyq ózi tańdaǵan ákimge kóbirek senim arta bastady. 2021 jyly jergilikti ákimge senim deńgeıi 60,7% bolsa, birneshe jylda kórsetkish 66,3 %-ǵa deıin ósti. Muny aýyl, aýdan men oblystyq mańyzy bar qala ákimderiniń saılaýynan da aıqyn baıqaýǵa bolady. 2021 jyldan búginge deıin aýyl ákimderiniń 90%-ǵa jýyǵyn tikeleı halyq saılady. Bul kórsetkish elimizde jergilikti ózin-ózi basqarý tetikteriniń shynaıy iske asa bastaǵanyn bildiredi. «Aýyl keńesteri» qurylyp, halyq­tyń ózi turyp jatqan jerdi bas­qarýyna naqty alǵyshart jasaldy. Al 2025 jyldan bastap tolyqqandy oblystyq mańyzy bar qalalar men aýdan ákimderin saılaý júıesiniń engizilýi – jergilikti demokratııany odan ári tereńdetýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam.

Atalǵan reformalardyń erek­she­ligi men mańyzy týraly aıt­qanda, onyń birneshe qyryna toqta­lýǵa tıispiz. Eń aldymen, halqymyz aýyldyq, aýdandyq, qalalyq deńgeıde óz ákimin saılap qana qoımaı, jergilikti basqarý isine tikeleı qatysýǵa múmkindik aldy. Bul aımaqtarda bıýdjetti ıgerý, ózekti máselelerdi sheshý isin ortalyqtyń jaýabyn kútpeı, derbes ári tıimdi júzege asy­rýǵa jol ashty. Mundaı múm­kindik jergilikti jerdiń qajettiligine jedel jaýap berip, sheshim qa­byl­daý úderisin edáýir jedel­detedi.

Sonymen qatar atalǵan ózge­ris­ter belsendilikti arttyryp, jańa saıası mádenıettiń qalyptasýyna yq­pal etip jatyr. Halyq ózin baqy­laýshy ǵana emes, sheshim qabyl­daý­shy retinde sezine bastady. Bul  demokratııalyq sana men azamattyq jaýapkershiliktiń artýyna negiz bolady.

Taǵy bir mańyzdy másele – jańadan saılanǵan ákimderdiń 60%-ǵa jýyǵy buryn memlekettik qyz­mette bolmaǵan tulǵalar. Sáıke­sinshe, saılaý ákim la­ýazymyna qyzmettik baspaldaq arqyly ǵana emes, saıası báseke arqyly da jetýge múmkindik bar ekenin kórsetti. Aýyl ákimderin tikeleı saılaý – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen júzege asqan saıası reformalar paketi sheńberindegi naqty ári pármendi qadam boldy. Bul jańashyldyq jer­gilikti ózin-ózi basqarýdy nyǵaıtyp, esep beretin, halyqpen tyǵyz baılanys ornata alatyn ákimdik mádenıetin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Oblys deńgeıindegi ákimder týraly kózqaras ta jaqsara tús­ken. Máselen, «Ákimniń halyq­pen dıalogke ashyqtyǵyn 10 baldyq mejemen baǵalańyz» degen suraqqa 2023 jyly turǵyn­dar orta eseppen 5,8 ball qoıǵan bolsa, 2024 jyly bul kórsetkish 6,1 balǵa, al 2025 jyldyń alǵash­qy jartysynda 6,5 balǵa deıin kóterildi. Bir sózben aıtqanda, oblys deńgeıindegi ákimderge senim deńgeıi birshama ósti.

Ákimderge degen senim deń­geıiniń artýy, bir jaǵynan, tıimdi kadr­lyq saıasattyń júzege asyp jat­qanyn ańǵartady. Ol saıası refor­ma­lar­dyń jergilikti deńgeıde qabyl­da­nyp, tabysty iske asyp jat­qa­ny­na dálel bola alady.

– Ákimniń, jalpy alǵanda, ár saıası tulǵanyń basty mindeti halyqtyń turmysyn jaq­sartý, olardyń ál-aýqa­tyn arttyrý ekeni málim. Ha­lyqtyń áleýmettik jaǵdaıy kez kelgen reformanyń negizgi ındıkatory desek, osy tur­ǵydan alǵanda, jurttyń qazir­gi áleýmettik kóńil kúıi qandaı?

Áleýmettik zertteýimizdiń mańyzdy baǵyttarynyń biri – qoǵam tarapynan eldegi ekono­mıkalyq jáne áleýmettik-saıası jaǵdaıǵa beriletin baǵany ke­shendi túrde taldaý. Atalǵan kórsetkishter ýaqyt ótken saıyn jaqsaryp kele jatqanyn ańǵaramyz.

Mysaly, elimizde áleýmettik ıgilik pen turaqtylyq artyp kele jatqany halyqtyń eli­mizdegi eko­nomıkalyq jaǵdaı­dy baǵa­laýy­nan kórinedi. Biz 2022 jyldan beri turaqty túrde respon­dentterge «Siz jalpy eldegi jáne óz óńirińizdegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy qalaı baǵalaısyz?» degen suraq qoıyp kelemiz. Bul suraqqa 2022 jyly respondentterdiń 51,2%-y «eldegi ekonomıkalyq jaǵdaı qolaıly jáne turaqty» dep jaýap berse, 2024 jyly bul kórsetkish 66,9%-ǵa deıin ósken. Demek úsh jyl ishinde ekonomıkalyq jaǵdaıǵa oń baǵa bergenderdiń úlesi shamamen 15,7%-ǵa deıin artqan. О́ńirlik deńgeıde de osyndaı úrdis baıqalady: 2022 jyly respondentterdiń 57,8%-y ekonomıkalyq jaǵdaı «qolaıly jáne turaqty» dep baǵalasa, 2024 jyly kórsetkish 68,7%-ǵa jetip, 10,9%-dan astam ósim kórsetti.

Mundaı oń ózgeristerdiń negi­zin­de Memleket basshysynyń bas­ta­masymen qolǵa alynǵan «Qarapaıym zattar ekonomıkasy», «Bıznestiń jol kartasy», «Aýyl – el besigi», «Jaıly mektep» sııaqty jobalar men jańa ındýs­trııalyq baǵdarlamalar tur. Atal­ǵan bas­tamalar ekono­mıkalyq turaq­tylyqty qam­tamasyz etip, azamattardyń ult­tyq ekonomıkaǵa degen senimin nyǵaıtty.

– Búgingi qoǵamdyq-saıası ahýal týra­ly ne aıtar edińiz?

– Bul suraǵyńyzǵa ja­ýap bermes buryn aldymen «Qo­ǵam­dyq kóńil kúıdi ólsheý ne úshin qajet?» degen saýalǵa toqtala keteıik. Munyń ja­ýaby qarapaıym. Kez kelgen jaǵdaıdy derekter arqyly dál baǵamdaý – durys sheshim qabyldaýǵa negiz. Qarapaıym mysalmen aıtsaq, adam aǵzasyndaǵy ózgeristi túsiný úshin skrınıngten ótemiz nemese dene qyzýyn bilý úshin termometr qoldanamyz ǵoı? Áleýmettik zert­teý­ler de qoǵamnyń «temperatýrasyn» ólsheıtin qural ispetti.

Álemdik tájirıbede mem­leket­tik saıasat, reforma, tipti aqparattyq naý­qandardyń ózi qoǵamdyq pikir men áleýmettik zertteýlerge súıene otyryp júzege asady. Sebebi halyqtyń qalaı ómir súrip jatqanyn bilmeı turyp qandaı da bir saıasat júrgizý kózdi baılaýly kúıde jolǵa shyǵýmen teń. Mundaı kórsetkishter – qoǵam men bılik arasyn jalǵaıtyn altyn kópir, der kezinde berilgen sıgnal jáne eń bas­tysy, qoǵamnyń senimin saq­tap qalýǵa kómektesetin qural.

Al qazirgi ahýalǵa kelsek, ha­lyq­tyń qoǵamdyq-saıası jaǵ­daı­ǵa qatysty kózqarasynda da oń betburys bar.  2022 jyly eldegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaı «qolaıly jáne turaqty» dep jaýap bergen respondentterdiń úlesi 60,8% deńgeıinde bolsa, 2025 jyly bul kórsetkish 76,2%-ǵa deıin ósip, 16%-ǵa
jýyq ósim kórsetti. Bul derekter qoǵamdyq pikir ózgerip, reformalarǵa senim artqanyn ań­ǵar­tady. Atap aıtqanda, qabyl­dan­ǵan konstıtýsııalyq ózge­ris­ter, saıası partııalar júıe­si­niń ja­ńarýy, sondaı-aq azamattyq qoǵammen baılanys ornatýdyń jańa tetikteri halyqtyń áleý­mettik-saıası úderisterge degen kózqarasyna oń yqpal etti. Osylaısha, elimizde júrgizilip jatqan reformalar men jobalar halyqtyń ekonomıkalyq ári áleýmettik-saıası jaǵdaıdy oń baǵalaýyna serpin berip, qoǵamda tu­raqty senim keńistigin qalyp­tas­tyryp otyr.

– Biraz derek aıttyńyz. Sizder kúrdeli úderisterdi zerttegende qandaı ǵylymı-taldamalyq ustanymdar men ádisnamalarǵa súıenesizder? Munyń nátıjesi elge, qoǵamǵa ne beredi? 

– Búgingi reformalar zań­dardyń jıyntyǵy ǵana emes. Bul – tereń qundylyqqa, tarıhı mazmunǵa ıe qujattar. Biz olardy qoǵamnyń óz ishinen pisip-jetilgen, uzaq jyldar boıy jınaqtalǵan suranys­tar­dyń ınstıtýsıonaldyq deń­geıde tanylýy dep túsinemiz. Bizdiń ınstıtýttyń jumysy – dál osy aralyqta qoǵam úni men mem­le­ket­tiń áreketi arasyndaǵy kópir bolý. Qandaı da bir ózgeristiń negizinde naqty qoǵamdyq suranys, mo­ral­dyq baǵdar men bolashaqtyń beınesi turady. Sondyqtan qoǵamdyq pikirdi zertteý arqyly qoǵam nege daıyn, qandaı ózgeris kútedi, sony anyqtaımyz.

Reforma týraly kóp aıtamyz, biraq túptep kelgende, olardyń bar­lyǵy adamnyń óz ómirine qansha­lyq­ty qanaǵat­tanatynyna baılanys­ty. Osy kórsetkishke kóz júgirtsek, keıingi jyldary edáýir artyp, 85,3%-ǵa jetken. Jalpy alǵanda, halyqtyń jeke ómir sapasyna qanaǵattanýy árdaıym joǵa­ry deńgeıde turaqtap tur. Bul – mem­lekettiń ornyqtylyǵy men negizgi áleýmettik kepildikterdiń saqtalýynyń belgisi.

Biz úshin kez kelgen zertteýdiń sapasy qoldanylǵan ádisnama men ustanǵan ǵylymı qaǵıdattarǵa tikeleı baılanysty. Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıy­my­nyń «Kúrde­li saıası ortada senim­di qalyp­tas­tyrý» ádistemesin elimiz­diń erekshelikterine beıimdedik. Durys aıtyp otyrsyz, syrttan alynǵan tásildermen ǵana shektelýge bolmaıdy. Qoǵamymyzdyń ishki erekshelikterin eskerip, ádis­te­me­le­rimizdi de jasaımyz. Mysaly, Prezıdent bastamashy bolǵan Volon­ter­ler jylynan keıin arnaıy zertteý júrgizip, bastamanyń naqty áserin, azamattardyń oǵan qatysý deńgeıin, qalyptasqan qundy­lyq­tardy taldadyq.

Sol zertteýlerdiń nátı­jesinen volonterlik halqy­myz úshin eń qol­jetimdi jáne janǵa jaqyn azamat­tyq belsendilik formasyna aınalǵanyn baıqaýǵa bolady. Bizdiń derekterde aza­mattardyń 41,1%-y dál osy ba­ǵytty ózderine saı úlgi retinde atap ótken.

Adamzattyń damýy men memleketter tarıhy kórsetkendeı, kez kelgen reformanyń nátı­jesin kórý ýaqytty talap etedi. Elimizdegi saıası, áleý­met­tik jáne ekonomıkalyq ózgerister qarqyndy ári «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna saı qoǵam­­nyń talap-tilekteri negizin­de júze­ge asyp jatqanyn baıqap otyrmyz. Ýaqyt óte kele búgingi saıası refor­ma­lar­dyń, qoǵamdyq qundy­lyq­tar­dyń jańarýy men jandanýynan týyndaǵan úde­ris­terdiń nátıjesin kóretinimiz anyq.

Elimizdegi keıingi jyldar­da­ǵy saıası jáne áleýmettik jań­ǵyrtý úderisi – dálelge súıengen saıasattyń, ınklıýzıvti basqarý tetikteriniń jáne jańarǵan qundylyqtar júıe­siniń birtutas nátı­jesi. Mem­leket basshysy bastaǵan reformalar bılik tarmaqtarynyń teńgerimin kúsheıtip, jańa dıalog alańyn naqty iske asyrdy. Muny mem­le­kettik ınstıtýttarǵa senimniń jáne azamat­tyq belsen­diliktiń úzdiksiz ósý dınamıkasy aıqyn kórsetedi.

Keshendiligi eselene túsip, álem­degi ekonomıkalyq jáne saıası básekelestik sharyqtaǵan zamanda qoǵamdyq pikir­di, aza­mat­tardyń qalaýlary men tań­daý­laryn ǵylymı turǵydan saralaı alý – zaman talaby. Naq­ty derekterge súıene sheshim shyǵarý úrdisi – qashanda memlekettiń ornyqty damýynyń alǵysharty. Keıingi jyldary osy derekterdi jınaqtaý, olardy saraptaý, dáldigin qamtamasyz etý jáne ony áreketke aınaldyra alatyn júıe qurý bo­ıynsha qyrýar jumys atqaryldy. Oǵan qajetti saıası erik pen mádenıet qalyptasty. Oıda ustaıtyn basty qaǵıda – zertteý zertteý úshin ǵana emes, elimizdiń ornyqty damýy men azamattardyń ómir sapasynyń jaqsarýy úshin jasalýy qajet.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»