AÝDANNYŃ “EKINShI TYNYSY”

ÚKIMET QOLǴA ALǴAN О́ŃIRLIK DAMÝ BAǴDARLAMASY AIаSYNDA AShYLYP KELEDI Tóskeıi tórt túlik malǵa, qoınaýy túrli qazba baılyqtarǵa toly Talas aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy men ónerkásibi qatar damyp keledi. Aýdan turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqaty da jyl sanap jaqsara túsýde. Ásirese, mal-janymen aty shyqqan aýdanda ústimizdegi jyldyń 1 mamyryna múıizdi iri qara – 30420, qoı-eshki – 427164, jylqy – 8009, túıe –1889, úı qustary – 206476 basqa jet­ti. Bul baılyqty ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda, múıizdi iri-qara – 104,8, qoı-eshki – 104,1, jylqy –102,2, túıe – 102,0, úı qustary – 103,8 paıyzǵa kóbeıip otyr eken. Aýdan, álbette, shóldi, jar­ty­laı shóleıtti aımaqqa ornalas­qan. Degenmen egin sharýashy­ly­ǵyn da nazardan tys qaldyrǵan emes. Máselen, bıyl 555 gektarǵa kúzdik bıdaı, 200 gektarǵa jazdyq arpa, 200 gektarǵa dándik júgeri egilipti. Dıqandar, ásirese, maıly daqyldardy kóptep egýdi qolǵa alyp otyr. Iаǵnı, 1157 gektarǵa kúnbaǵys, maqsary daqyldary egilip, ol búgingi tańda talapqa  saı kútilip, baptalýda. Baý-baq­shaǵa da barynsha mán berilýde. Talasta bıylǵy jyldyń ja­ńa­lyǵy da joq emes. Aýdan jurt­shylyǵy úshin de, onyń topyraǵy úshin de tyń daqyl sanalatyn – júzim otyrǵyzý qolǵa alynypty. Mysaly, 90 gektar jerge “Taısı roza”, “Rezemat”, “Hýseın”, “Mers” jáne “Damskıe pal­chıkı” sekildi júzim túrleri egi­lipti. Bul sharýa kóbine malmen aınalysqan shalǵaıdaǵy aýdanda buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan is. Onyń ústine atalǵan júzim túr­leri Jambyl oblysynyń tabı­ǵatyna jattyq etpeıtini ǵylymı-praktıkalyq turǵydan ábden dáleldengen. Júzim ósirýmen, negizinen, ózbekstandyq mamandar ótken jyldan beri aınalysyp keledi. Olar júzim egiletin alqaptyń to­pyraǵyn ózderindegi ǵylymı-zert­teý ınstıtýttarynda jan-jaqty zertteýden ótkizip, “topy­raqtyń quramy júzim egýge qo­laıly, qunarly topyraq” degen qorytyndyǵa kelgen. Kóshetter de arnaıy daıyndalyp, О́zbek­stannan ákelingen. Qajetti sý kózi de mol. Aýdanda júzim ósirýden basqa da jańalyqtar jetkilikti. My­saly, “Aýyl sharýashylyǵyn qar­jylaı qoldaý qory” AQ arqyly “Ádilet-1” sharýa qojalyǵy 8,0 mln. teńge kóleminde nesıe alyp, Qarataý qalasyndaǵy burynǵy astyq qabyldaý pýnkti aýmaǵynda 2200 sharshy metr 2 jylyjaı qu­rylysyn aıaqtap, qyzanaq, qııar kóshetterin otyrǵyzyp, ónim alý­da. Onyń alǵashqy ónimderin aýdan turǵyndary tutyna bas­ta­dy. Aldaǵy ýaqytta  Tamdy aýy­lyn­daǵy S.Ońǵarovtyń sharýa qojalyǵy 1 jylyjaı, Qyzyláýit aýylynan 1 jylyjaı, Kóktal aýylyndaǵy “Mramor Kóktal” JShS 1 jylyjaı qurylysyn sala­dy dep kútilýde. Sonymen qatar, aldaǵy ýaqyt­ta Oıyq aýylynda jemis ónimin jınap óńdeıtin, jemis shyrynyn jáne ónimderin daıyndaıtyn seh ashylyp, Aqkól aýylynda daıyn­dalǵan jemis-jıdek ónimderi saqtalatyn ortalyq qoıma saly­nyp, osy jerden suranys boıyn­sha tıisti jerlerge jóneltilip otyratyn bolady. Qart Qarataýdy jaılaǵan aýdan­da fosforıt, tabıǵı gaz, már­már tas jáne ák keshendi túr­de óndiriledi. Ústimizdegi jyldyń 4 aıynda aýdan ónerkásibiniń basty salasynda óndirilgen ónim­derdiń kólemi 1354,5 mln. teńgeni quraǵan. О́tken jyldyń osy mer­zimimen salystyrǵanda óndirilgen ónimderdiń fızıkalyq kólem ındeksi 141,2 paıyzǵa artqan. Al oblystyń ónerkásip ónimderiniń fızıkalyq kólem ındeksi 117,2 paıyzdy qurap otyr. Sondyqtan bul salada oblys boıynsha Talas Qordaı aýdany, Taraz qalasynan keıin úshinshi orynda tur. Aýdannyń ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda da aýqym­dy  jobalar qolǵa alynýda. Oblys­tyń ındýstrııalyq karta­syna reseılik “Evrohım-Ýdo­bre­nııa” kompanııasy 2008 jyldyń qyrkúıek aıynda tender arqyly jeńip alǵan “Sary-Tas” AQ ne­gizinde qazirgi “Sarytas Ýdobre­nııa” JShS-niń jobasy engizil­gen. Jobany iske qosý úshin “Araltóbe”, “Kesiktóbe”, “Gım­melfarb” ken oryndaryn berý jóninde tender nátıjesi kútilýde. Jumysyn bastaýǵa alǵashqy kezekte 1,0 mlrd. Reseı rýblinen as­tam qarjy bóliný jospar­la­ný­da. Qazirgi ýaqytta gaz jáne sý máseleleri boıynsha tehnıkalyq máseleler sheshilýde. Ken ornyn­da jylyna 2,0 mln. tonna azot, fosfor tyńaıtqyshtaryn shyǵa­ra­tyn álemdegi eń iri zaýyt­tar­dyń biriniń qurylysy júrgizilip, munda 2000 adam jumysqa qa­byldanatyn bolady. Jobanyń jalpy quny 2630 mln. AQSh dollary. Bul oblys kóleminde iri jobalardyń biri bolyp sanalady. Degenmen, etektegi el zor úmitpen qarap otyrǵan “Evrohım-Ýdo­brenıeniń” isi keshikken saıyn kóńil alańdaı beredi. “Sondyqtan Úkimettegi tıisti sheneýnikter men mınıstrlikter jáne oblys ákim­digi bolyp Jambyl fosforynyń jańa tynysyn ashýdy tezdetse” deıdi álgi 2000 jumysshynyń biri bolýdan úmitti turǵyndar. “Qazfosfat“ JShS “Sholaq­taý“ taý-ken óńdeý keshenindegi usaqtaý fabrıkasy negizinde jylyna 100 myń tonna sement shy­ǵaratyn zaýyt qurylysyn júr­gizip, búgingi kúnge tájirıbe retinde 200 tonna sement shy­ǵarylypty. Ol tutynýshylarǵa da ótkerile bastaǵan. Al “Senur-Oil” JShS burynǵy “Qarataý munaı ónimderi” AQ munaı bazasynyń alańynda ornalasqan. Qazirgi ýaqytta munda qurylys-montaj jumystary aıaqtalyp, qýattyly­ǵy jylyna 25,0 myń tonna munaı óndiretin zaýyt iske qosyldy. Aýdanǵa ústimizdegi jyldyń 4 aıynda 237,6 mln. teńge ınves­tısııa tartylypty. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten 99,5 mln. teńge, oblystyq bıýdjetten 5,5 mln. teńge, kásiporyndar men uıymdardyń óz qarajattary esebinen 36,0 mln. teńge bar. Bıylǵy jyly aýdandyq mán­degi Qoıgeldi-Qarataý-Kóktal-Aqsaı joldaryn aǵymdaǵy jón­deý jumystaryna aýdandyq bıýd­jetten 8400 myń teńge, oblystyq mándegi Aqkól-Oıyq-Ulanbel jolynyń 20 shaqyrymyn orta jóndeýge respýblıkalyq bıýdjet­ten 116,3 mln. teńge bólinipti. Sonymen birge, “Jol kartasy” aıasynda Kúıik-Qarabastaý-Qa­ra­taý-Jańatas-Saýdakent avtomo­bıl jolynyń 56-82 shaqyrymy aralyǵyn orta jóndeýden ótkizýge respýblıkalyq bıýdjetten 85,2 mln. teńge, osy joldyń 82-97 sha­qyrymy aralyǵyn orta jón­deýden respýblıkalyq bıýdjetten 84,7 mln. teńge qarastyrylǵan. Turǵyn úı qurylysyn damy­týdyń 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn oryndaý maqsatynda aýdan boıynsha 716 sharshy metr jeke turǵyn úı qu­rylysy iske qosylǵany da kóńil­ge qýanysh uıalatady. 2009 jyl­dyń osy merzimimen salystyr­ǵan­da bul baǵyttaǵy jumystar 7 esege artyq oryndalǵanyn es­ker­sek, talastyqtardyń atamekeninen údere kóshýi tolastap, kindik qany tamǵan jerge turaqtaý úrdisi baıqalǵanyn kóremiz. “Balapan” baǵdarlamasyn júzege asyrý maqsatynda oblys­tyq bıýdjetten bólingen qarjyǵa Qarataý qalasynan eki balabaqsha ǵımaraty keri satyp alynypty. Olardy kúrdeli jóndeýden ótki­zý­ge de qarjy bólingen.  Sony­men qatar, Kóshek aýylyndaǵy Jambyl orta mektebin qaıta salýǵa 100000 myń teńge, Tamabek aýylyndaǵy Amangeldi orta mektebin qaıta soǵýǵa 100000 myń teńge bólinip, jobalyq-smetalyq qujattary ázirlenip, qazir memlekettik saraptamadan ótkizilý ústinde. Biz buǵan deıin bir ózinen kezinde 11 Eńbek Eri jáne ana tili úshin aıylyn jımaǵan Shona Smahanuly sııaqty qaıratker aqyn shyqqan Tamabek aýylyn­daǵy mekteptiń apatty jaǵdaıda turǵanyn aıtyp, birneshe ret máse­le kótergenbiz. Oǵan, mine, jer­gilikti bılik pen oblys ákimdigi túsinistikpen qarap, búginde osy ıgi is qolǵa alynǵaly otyr eken. “Jol kartasy” aıasynda at­qarylǵan qyrýar jumystar da aýdan eńsesin kóterip tastapty. Máselen, ótken jyly 16 nysan boıynsha 706735 myń teńge ıgerilse, bıylǵy jyly qarjy kólemi men nysan sany odan ári ulǵaıa túsken. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy, Talas aýdany, Qarataý qalasy.