– Erkin Ánýaruly, úsh jyl burynǵy respýblıkalyq referendýmnyń Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy mańyzy qandaı boldy?
– Bul ózgeristerdi táýelsiz elimiz tarıhyndaǵy mańyzdy da taǵylymdy beles dep aıtýǵa tolyqtaı negiz bar. Konstıtýsııalyq jańartýlar adam quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵyn, azamattyq qoǵamnyń demokratııalyq qundylyqtaryn aıqyn nyǵaıtyp, «Zań men tártip» qaǵıdatyn júzege asyrýdyń berik quqyqtyq irgetasyn qalady. Reforma aıasynda Ata zańnyń 33 babyna 56 túzetý engizildi. Bul – barlyq baptyń úshten bir bóligi. Qazirgi tańda onyń jalpy sany 99 bapty quraıdy.
Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdiń nátıjesinde elimiz «sýperprezıdenttik basqarý formasynan yqpaldy Parlamenti men esep beretin Úkimeti bar prezıdenttik respýblıkaǵa» qadam jasady. Prezıdent óz ókilettigi kezeńinde eshbir saıası partııaǵa múshe bolmaýǵa tıis. Sondaı-aq saıası partııaǵa múshelik quqyǵynan aıyrylǵandar qatarynda Konstıtýsııalyq sottyń, Joǵarǵy sottyń jáne ózge de sottardyń tóraǵalary men sýdıalary, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Respýblıkalyq Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵalary men músheleri, áskerı qyzmetshiler, ulttyq qaýipsizdik jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri bar. Buǵan qosa Konstıtýsııanyń 43-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes, Prezıdenttiń jaqyn týystary saıası memlekettik qyzmetshiler jáne kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń basshylary laýazymdaryn ıelene almaıdy.
Sýperprezıdenttik basqarýdan prezıdenttik basqarý úlgisine kóshý aıasynda Prezıdenttiń oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderiniń sheshimderin joıý quqyǵy alynyp tastaldy. Budan bylaı Prezıdent atalǵan óńirler men qalalardyń ákimderin taǵaıyndaý kezinde olardyń kandıdatýralaryn jergilikti máslıhat depýtattarymen kelisedi. Memleket basshysy keminde eki kandıdatýra usynady, al máslıhat depýtattary daýys berý arqyly sheshim qabyldaıdy.
– Parlament palatalarynyń qyzmetine de engizilgen ózgeristerge toqtala ketseńiz.
– Konstıtýsııaǵa sáıkes, Májilis 98 depýtattan turady (buǵan deıin 107 bolǵan). Olar aralas saılaý júıesi arqyly saılanady: birtutas ulttyq saılaý okrýgi boıynsha proporsıonaldy ókildik júıesimen jáne birmandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri arqyly.
Parlament palatalardyń birlesken otyrysynda konstıtýsııalyq zańdardy qabyldaý quqyǵyna ıe. Sol tártippen ol Prezıdenttiń qarsylyǵyn týdyrǵan konstıtýsııalyq zańdar nemese olardyń jekelegen baptary boıynsha da talqylaý ótkizip, daýys beredi. Bul talqylaý Prezıdenttiń qarsylyqtary jiberilgen kúnnen bastap bir aı ishinde júrgizilýge tıis. Eger belgilengen merzim saqtalmasa, Prezıdenttiń qarsylyqtary qabyldanǵan bolyp sanalady. Parlament ár palata depýtattarynyń jalpy sanynyń tórtten úshiniń daýsymen Prezıdenttiń qarsylyǵyn eńserse, Memleket basshysy konstıtýsııalyq zańǵa bir aı ishinde qol qoıady. Al eger qarsylyq eńserilmese, zań qabyldanbaıdy nemese Prezıdent usynǵan redaksııada qabyldanady.
Májilis jylyna eki ret Respýblıkalyq Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasynyń esebin tyńdaıdy. Sonymen qatar ol kez kelgen zań jobasyn depýtattardyń jalpy sanynyń kópshilik daýsymen qabyldamaı qoıýǵa quqyly. Mundaı jaǵdaıda joba qabyldanbaǵan bolyp sanalyp, ony usynǵan tarapqa qaıtarylady.
Senat zań jobalaryn ózi qabyldamaıdy, tek Májilis maquldaǵan qujattardy depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýsymen bekitedi.
– Reforma aıasyndaǵy erekshe atap óter ózgeristiń biri – Konstıtýsııalyq sottyń qurylýy. Memleket basshysy: «Ádiletti Qazaqstannyń aınasy» dep baǵa bergen bul jańa organnyń jumysy ári onyń mańyzy týraly ne aıtasyz?
– El aýmaǵynda Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etetin jańa Konstıtýsııalyq sot 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys istep keledi. Burynǵy Konstıtýsııalyq keńesten basty ereksheligi – oǵan júginý quqyǵy bar sýbektiler sheńberiniń keńeıýi. Endi Konstıtýsııalyq sotqa azamattar, Prezıdent, Parlament palatalarynyń tóraǵalary, depýtattardyń keminde besten biri, Premer-mınıstr, Adam quqyqtary jónindegi ýákil, Bas prokýror, sondaı-aq sottar tikeleı ótinish jasaı alady.
Buǵan deıin azamattardyń Konstıtýsııalyq baqylaý organyna tikeleı júginý quqyǵy bolmaǵan edi. Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı ótinish berý múmkindigi – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdaǵy quqyqtyq tetikterdi damytýdyń mańyzdy kezeńi.
Búginde Konstıtýsııalyq sot ulttyq konstıtýsııalyq is júrgizý úlgisin jetildirip jatyr. Onyń basty qaǵıdattary – Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etý, ótinishterde kóterilgen máselelerdi jan-jaqty ári sapaly qaraý. Mundaı tásil belgili bir normanyń mazmuny men maqsatyn tereńirek túsinýge, onyń ózge quqyqtyq normalarmen baılanysy men qaıshylyqtaryn aıqyndaýǵa, quqyq qoldaný tájirıbesindegi áleýetin baǵalaýǵa, sondaı-aq konstıtýsııalyq normalar jáne qaǵıdattarmen araqatynasyn naqtylaýǵa múmkindik beredi.
Osy oraıda naqty sandarǵa júginek, 2023 jyldan bıylǵy 1 tamyzǵa deıin Konstıtýsııalyq sotqa 11 myńnan asa ótinish tústi. Olardyń 99,8 paıyzy nemese 11 580-i – azamattardan. Sonymen qatar memlekettik bılik sýbektilerinen 14 ótinish, Respýblıkalyq advokattar alqasynan 1 ótinishhat tústi. О́z jumysyn bastaǵaly beri Konstıtýsııalyq sot 74 normatıvtik qaýly qabyldady. Onyń ishinde 65-i azamattardyń ótinishteri boıynsha, al 8-i memlekettik bılik sýbektileriniń ótinishteri negizinde qaraldy.
– Konstıtýsııalyq sottyń normatıvtik qaýlylarynda bekitilgen quqyqtyq ustanymdar ishinen azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa qatysty qabyldanǵan birqatar sheshimge toqtalyp ótseńiz.
– Atap aıtar sheshimniń biri – 2023 jyly Qylmystyq kodekstiń 197-babyn Konstıtýsııaǵa sáıkestigi turǵysynan qaraý. Bul bapta munaı nemese munaı ónimderiniń zańdy shyǵý tegin rastaıtyn naqty qandaı qujat esepteletini aıqyn kórsetilmegen. Mundaı quqyqtyq olqylyq quqyq qoldanýshylar tarapynan bapty keńinen túsindirýge jol ashyp, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylýyna alyp kelýi múmkin. Sonymen qatar qoǵamdyq qaýipti árekettiń naqty nysanyn durys aıqyndaý úlken praktıkalyq mánge ıe. Ol quqyqqa qaıshy is-áreketterdi qylmystyq jaýaptylyqqa jatpaıtyn zańdy áreketterden ajyratýǵa, jasalǵan is-áreketti durys saralaýǵa múmkindik beredi.
197-baptyń dıspozısııasynan menshik quqyǵyn qylmystyq-quqyqtyq qorǵaý tikeleı kózdelmegeni baıqalady. Bul bap boıynsha jasalǵan áreketter keı jaǵdaıda munaı nemese munaı ónimderiniń menshik ıesine nemese ıelenýshisine zııan keltirmeýi múmkin. Sondaı-aq QK-niń 197-babynyń birinshi jáne ekinshi bólikteri qylmystyq teris qylyq belgilerin qamtıdy. Degenmen zań shyǵarýshy mundaı áreketter úshin qylmystyq jaýaptylyqtyń eń tómengi shegin naqty belgilemegen. Sonyń saldarynan munaı nemese munaı ónimderiniń az ǵana kólemine qatysty da qylmystyq jaýaptylyq kózdelýi yqtımal.
Búginde Konstıtýsııalyq sottyń atalǵan normatıvtik qaýlysynyń zańnamalyq turǵyda iske asyrylýynyń naqty nátıjelerin baıqaýǵa bolady. Birinshiden, ótken jylǵy 6 sáýirdegi «Kásipkerlik qyzmetti júrgizý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań negizinde 2011 jylǵy 20 shildedegi «Munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin óndirý men aınalymyn memlekettik retteý týraly» zańyna túzetýler engizildi. Atap aıtqanda, 18 jáne 19-baptarda munaı men munaı ónimderiniń zańdy shyǵý tegin rastaıtyn qujattardyń naqty tizbesi belgilendi.
Ekinshiden, quqyqtyq aıqyndyqty qamtamasyz etý maqsatynda Qylmystyq kodekske ózgerister engizildi. Bıylǵy 16 shildedegi «Qylmystyq zańnamany ońtaılandyrý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańmen QK-tiń 197-babyna qatysty qylmystyq jaýaptylyq shegi naqtylanyp, aılyq eseptik kórsetkishtiń 200 eselengen mólsheri dep belgilendi.
– Konstıtýsııalyq sot Qylmystyq kodekstegi sottalǵandardyń shartty túrde merziminen buryn bosatylý quqyǵyn shekteýge qatysty normany da qaraǵan edi. Onyń nátıjesi qandaı?
– Qylmystyq kodekstiń 72-babynyń burynǵy redaksııasynda shartty túrde merziminen buryn bosatý (ShMB) ólim jazasy taǵaıyndalyp, keıin raqymshylyq jasaý tártibimen nemese ólim jazasyn joıý týraly zańǵa baılanysty bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna aýystyrylǵan sottalǵandarǵa qoldanylmaıtyn. Konstıtýsııalyq sot atalǵan sanattaǵy adamdarǵa ShMB qoldanýǵa shekteý qoıý búgingi quqyq qoldaný tájirıbesinde joq jaza túrimen baılanysty ekenin atap ótti. Konstıtýsııanyń 15-babynda ólim jazasyn qoldanýǵa tyıym salynǵan, al qylmystyq jáne qylmystyq-atqarý zańnamasynan oǵan qatysty normalar alynyp tastalǵan. Sondyqtan Qylmystyq kodekstegi bul shekteýdiń saqtalýy Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıdi.
Osyǵan baılanysty Konstıtýsııalyq sot QK-niń 72-baby segizinshi bóliginiń 1) tarmaǵyn Konstıtýsııaǵa qaıshy dep tanyp, Úkimetke óz qorytyndy sheshiminde baıandalǵan quqyqtyq ustanymdarǵa sáıkes QK-ge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn Májiliske engizýdi usyndy. Sonymen qatar sot ShMB máselesin qaraý sottalǵandy avtomatty túrde bosatý degendi bildirmeıtinin basa aıtty. Bul tek sot sottalǵannyń túzelgenin moıyndaǵan jaǵdaıda, qylmystyq jazalaýdyń maqsattaryna qol jetkizilgende jáne zańda belgilengen naqty sharttar oryndalǵanda ǵana múmkin bolady.
Joǵaryda keltirilgen mysaldar Konstıtýsııalyq sottyń normatıvtik qaýlylarynyń praktıkalyq qoldanysyn, olardyń Parlament pen Úkimettiń zań shyǵarmashylyq qyzmetine, sottardyń, prokýratýra men quqyq qorǵaý organdarynyń jumys sapasyn arttyrýǵa oń yqpal etip jatqanyn aıqyn dáleldeıdi. Osylaısha, Konstıtýsııanyń ústemdigi «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn iske asyrýdyń negizgi ózegi bolyp otyr dep aıta alamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
