Iаlta konferensııasy

Osydan dál 70 jyl buryn odaqtas derjavalar – KSRO, AQSh jáne Ulybrıtanııa basshylarynyń Iаlta (Qyrym) konferensııasy bolǵan edi. Onda soǵystan keıingi dúnıejúzi elderin úsh derjavanyń yqpal etý aýqymy boıynsha qalaı bólisý máseleleri qarastyryldy. Sóıtip, adamzat tarıhyndaǵy eń qanquıly, eń aýyr soǵysta jeńiske jetkeli otyrǵan asa iri úsh odaqtas memleket beıbit ómirde talasqa túspes úshin osy konferensııada dúnıejúzi, ásirese, Eýropa elderin ózara qalaı baýraý týraly kelisimge kelgen. Sondyqtan da soǵystan keıingi álemde kapıtalıstik jáne sosıalıstik lagerlerdiń paıda bolýy osy Iаlta konferensııasynda bastalǵan dep aıta alamyz. Qaralǵan máseleler, qabyldanǵan qujattar Bul Iosıf Stalın, Franklın Rýzvelt, jáne Ýınston Cherchılldiń II dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy ekinshi kezdesýi bolatyn. Alǵashqy kezdesý 1943 jyly Tehran qalasynda bolǵany málim. Onda Germanııany jeńýdiń joldary, Eýropada ekinshi maıdan ashý máseleleri qarastyrylǵan bolsa, Iаltada, joǵaryda aıtqanymyzdaı, jeńisten keıingi bólis máseleleri qarastyryldy. Osydan keıin bolǵan Potsdam konferensııasynda tek Germanııanyń keıingi taǵdyry sheshildi. Konferensııada qarsy alýshy jaq retinde I.Stalın emes, F.Rýzvelt tóraǵalyq etedi. Alaıda, nemis-fashısterin jeńýdegi eń basty kúsh retinde Stalın ózin barynsha erkin ustap, saıası salmaǵy men yqpalyn utymdylyqpen paıdalanǵan. Odaqtastar eń basty másele retinde buryn Germanııa basyp alǵan elderdiń jańa shekaralaryn anyqtaýdy aldymen qolǵa aldy. Ishterinen qyrbaı bolsa da bir-biriniń usynys-pikirlerin syılaı otyryp, jańa shekaralardy belgileýde úsh odaqtas ózara kelisimge keledi. Bul kelisim osyǵan deıingi álemniń saıası kartasyn úlken ózgeriske ushyratty. Aldymen sóz bolǵan el – Polsha. Kezinde Eýropa ǵana emes, álemdegi qýatty elderdiń biri bolǵan Rech Pospolıta (burynǵy Polsha) 1795 jyly Avstrııa, Prýssııa jáne Reseıdiń talaýyna túsip, táýelsizdiginen aıyrylyp qalǵan edi. Tek 1918 jyly ǵana Reseı ókimetiniń basyna bolshevıkterdiń kelýimen jáne I dúnıejúzilik soǵysta Germanııanyń jeńilýimen memlekettiligin qaıta qurdy. Alaıda, 1939 jyly Germanııa men KSRO ózara kelisim arqyly Polsha jerin ekige bólip, basyp aldy. Iаlta konferensııasynda taraptar Polshanyń 1939 jylǵy aýmaǵyn qaıtadan qalpyna keltirýge kelisti. Alaıda, Stalın Polsha aýmaǵyndaǵy Batys Belorýssııa men Batys Ýkraına jerlerin KSRO-ǵa berip, atalmysh respýblıkalarǵa qosýdy talap etti. Batys Belorýssııa qazirgi belorýstardyń Grodno jáne Brest oblystary, al Batys Ýkraınaǵa ýkraındardyń Volyn, Lvov, Rovno, Ivano-Frankovsk, Zakarpate, Chernovsy, Ternopol sııaqty jeti oblysynyń aýmaǵy enedi. Osynyń esesine Stalın Polshaǵa 1939 jylǵa deıin Germanııanyń jeri bolyp kelgen Shyǵys Prýssııanyń úshten eki aýmaǵyn qosyp, shekarasyn batysqa qaraı ulǵaıtýdy usyndy. Polsha úshin de, Germanııa úshin de ádiletsiz bolsa da odaqtastar osymen kóp salǵylasa otyryp kelisti. Sóıtip, Polsha 1939 jylǵy aýmaǵymen salystyrǵanda 77 myń sharshy shaqyrym jerinen aıyryldy. Aıta ketetin jaıt, Polsha máselesi Iаlta konferensııasynda eń kóp talqylanǵan kúrdeli problemanyń biri boldy. Zertteýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, konferensııada aıtylǵan bar­lyq sózdiń 24 paıyzy osy máselege arnalypty. Polshada soǵystan keıingi bıliktiń qandaı bolmaǵy týraly daýlasqanda Stalın ony polıak­tardyń Ulybrıtanııadaǵy qýǵyndaǵy ókimetine emes, ótpeli kezeńdegi Ýaqytsha ókimetke berý qajettigin áriptesterine moıyndatqan. Al artynan, KSRO áskeri turǵan Polshaǵa kimderdiń bılik etetini jáı da túsinikti edi. Sóıtip, Polsha kommýnısterdiń totalıtarlyq júıesi ústemdik qurǵan memleketke aınaldy. Shyǵys Prýssııanyń úshten ekisi Polshaǵa ketti de Kenıgsberg qalasy ortalyǵy bolyp tabylatyn qalǵan bóligi KSRO-ǵa beriletin boldy. Aýmaǵy 15 myń sharshy shaqyrym, ınfraqurylymy joǵary damyǵan bul aýmaq keıin Kalınıngrad oblysy dep atalyp, orys­tar men belorýstar oǵan jappaı kóshirildi. Al negizgi turǵyndary Germanııaǵa aýdaryldy. Soǵystan keıingi Germanııa máselesi túpkilikti túrde Potsdam konferensııasynda sheshilgenin joǵaryda aıttyq. Al Qyrymda ony okkýpasııalyq aımaqtarǵa bólý týraly kelisim jasaldy. Basyp alýshylardyń qataryna naýryz aıynda Fransııa da engizildi. Stalın basynda oǵan qarsylyq bildirgen, alaıda, Rýzvelt Amerıka áskerleri soǵystan keıin Eýropada eki-aq aı bolatynyn aıtyp jáne Fransııany basqa kelissózderde kelisimpazdyqqa shaqyrý úshin osy sheshimdi qabyldaý kerektigin oǵan moıyndatady. Artynan, 1949 jyldyń 23 mamyrynda AQSh, Anglııa jáne Fransııa basyp alǵan aýmaqta GFR, al KSRO basyp alǵan aýmaqta 1949 jyldyń 7 qyrkúıeginde sosıalıstik rejimdegi GDR qurylǵany belgili. Iаltada Germanııa tóleýge tıisti reparasııa týraly da sóz boldy. Bul – jeńilgen elge salynatyn salyq kólemi. Alaıda, uzaq ýaqyt talqylansa da onyń naqty kólemi anyqtalmady, tek belgilengen reparasııanyń 50 paıyzy KSRO-ǵa beriletini týraly kelisim jasaldy. Qazir keıbir ǵalymdar onyń kólemi 20 mlrd. dollar boldy degendi aıtyp júr. Konferensııada Balqan elderiniń de soǵystan keıingi taǵdyry sheshildi. Iýgoslavııanyń kommýnıst Iosıp Broz Tıtonyń basqarýymen sosıalızmdi baǵdar alǵan el quratynyna, al Grekııa aǵylshyn áskeriniń kúshimen demokratııaly el bolatynyna da osy konferensııa barysynda kelisilgen. О́zimen din jaǵynan jaqyn (grýzın de, orys ta, grek te pravoslavıe tarmaǵynda) Grekııadan aıyrylyp qalǵanyna Stalın artynan qatty ókingen bolýy kerek. Onyń ústine, bul elde sol kezderde kommýnıstik partııanyń basqarýyndaǵy kóterilister de júrip jatqan edi. Anglııa bolsa, kommýnısterge qarsy kúshterdi qoldaıtyn. Alaıda, 1944 jyly Máskeýde Cherchıllmen ekeýiniń arasyndaǵy «Paıyzdyq kelisim» degen ataý alǵan aýyzsha shartqa sáıkes ol Grekııany Ulybrıtanııanyń yqpalyna berýge kelisti. Dál osy kelisim boıynsha Rýmynııa, Vengrııa, Albanııa, Bolgarııa da KSRO-nyń yqpal etý aımaǵyna qosylyp, sosıalıstik baǵyt ustaıtyn elderge aınaldy. Al Italııaǵa anglo-amerıkalyq baqylaý bolatynyna Stalın qarsy bolmaǵan. Qoryta aıtqanda, Shyǵys Eýropa KSRO-nyń, al Batys Eýropa men Jerorta teńizi aımaǵy anglo-amerıkanyń yqpalyndaǵy aımaqtar bolatynyna kelisildi. Iаlta konferensııasynda Qıyr Shyǵys máselesi týraly da kelisimge qol jetkizildi. Mundaǵy belsendilik kóbinese AQSh tarapynda bolyp, ol ózi qalaǵan maqsatyna jetti. Al KSRO-nyń Eýropadaǵy soǵysty aıaqtaǵan soń 2-3 aıdan keıin Japonııaǵa qarsy soǵys ashqany úshin 1905 jylǵy orys-japon soǵysyndaǵy jeńiliste aıyrylyp qalǵan Ońtústik Sahalın men Kýrıl araldary qaıtarylatyn boldy. Sonymen birge, odaqtastar Mońǵolııanyń táýelsizdigin tanıtyn bolyp sheshildi. Konferensııada eshqandaı naqty sheshimi bolmaǵanymen, odaqtastardyń maqsatyn kórsetetin birneshe deklarasııalyq qujattar da qabyldanǵan. Sonyń ishinde «Azattyq alǵan Eýropa týraly», «BUU jóninde» dep atalǵan deklarasııalar jarııalandy. Germanııanyń bolashaǵy týraly naqty sheshim qabyldanyp, onda eki birdeı dúnıejúzilik soǵysty bastaǵan bul eldiń endi eshqashan qolyna qarý almaý kerektigi, qazirgi qarý-jaraqtary tárkilenip, áskerı kúshi taratylyp, eshqashan bas shtab degendi qurmaýy qajettigi týraly kelisim boldy. Barlyq áskerı qural-jabdyqtary da tartyp alynyp, áskerı ónerkásibi joıylsyn, áskerı qylmyskerlerdiń bári tez arada jaýapqa tartylsyn, «ultshyl partııa» degeni jer betinen joıylyp, ondaı zańdar, uıymdar endi Germanııanyń jerinde bolmasyn, delingen qol qoıylǵan qorytyndy qujatta. Túrli qorytyndylar Konferensııa Iаlta qalasyndaǵy «Levadııa» saraıynda ótti. Osy saraıǵa AQSh prezıdenti F.Rýzvelt óziniń nókerlerimen birge ornalas­qan edi. О́zderi basqa jerlerde (Stalın «Iýsý­pov», Cherchıll «Voronsov» saraılarynda) bol­ǵanymen, arbamen súırep jetkiziletin múgedek áriptesteri úshin Stalın men Cherchıll onyń jatatyn jerine jınalýǵa kelisken eken. Osy kúngi kóptegen zertteýshiler konferen­sııanyń Qyrymda bolmaı, basqa jerge belgilenýi de múmkin ekenin aıtady. О́ıtkeni, amerıkalyqtar ony Soltústik Shotlandııada nemese Kıpr men Maltanyń birinde ótkizý týraly usynys jasaǵan. Al brıtanııalyqtar Aleksandrııa (Egıpet) men Ierýsalımniń birin usynǵan. Osy jerde Stalın óziniń birbetkeı minezin kórsetip, keńestik Qara teńizdiń jaǵasynda bolady, men basqa jerge barmaımyn degen ýltımatým qoıǵanyn aıtady. Bul sózdiń shyndyǵyn áli eshkim dáleldegen joq, degenmen, ony teriske shyǵaratyn da derekter joq. Áıteýir, konferensııa óte qupııa jaǵdaıda KSRO-da daıyndalǵany anyq. Keńestik nasıhattyń jarapazanymen qaıyrshylyq halge jetkizilgen saraılardaǵy ınterer joǵary mártebeli meımandardyń kóńilinen shyǵý úshin birshama ter tógilgen. Sonyń ishinde jıhazdar men ashanalyq jabdyqtar KSRO-nyń basqa jerlerinen jetkizilipti. Teńiz tolqynyna qaraýdy súıetin Rýzvelt úshin onyń jatatyn jerindegi vanna bólmesi Qara teńizdiń asaý tolqyndaryn kórsetetindeı etip boıalǵan eken. Ý.Cherchıll qyzymen ornalasqan «Voron­sov» saraıynda onyń nókerleri men qyz­metshileri úshin 22 «lıýks» jáne 23 qarapaıym bólmeler bolǵan. Sondaı-aq, Cherchılldiń jaqsy kóretindigi eskerilip, «lıýks» bólmelerge kamın ornatylǵan. Al Rýzvelt qyzymen ornalasqan «Lıvadııa» saraıynda 43 «lıýks», 48 qarapaıym bólmeler bolǵan. Basqasyn aıtpaǵanda, porttar men áýejaılarǵa tikeleı baılanys jasaıtyn telefon stansalary ornatylǵan. Stalınniń jatqan saraıy da osal bolmaǵanǵa uqsaıdy, onda, tipti, bombadan saqtanatyn úńgir de jasalyp úlgerilgen eken. Tereńdigi 10 metr, qabyrǵalary qalyń betonnan quıylǵan úńgir qazir týrısterge kórsetiledi. Osy úńgirde onyń jeke kabıneti, ashanasy men basqarý ortalyǵy da ornalasqan. Túk kórmegen bolshevıkter tamaq rasıonyn da óz túsinikteri boıynsha «barynsha baı» qylyp jasapty. Sonyń ishinde tańǵy asqa qara jáne qyzyl ýyldyryq pen araq bergenderine sheteldikter tańǵalyp, sulynyń botqasy nemese omlet sııaqty jeńil-jelpi tamaqtardyń da kerek ekendigin olarǵa zorǵa túsindirgen eken. Tamaq tasýǵa qoıylǵan barlyq daıashylardyń týflıleriniń ultanyna parketti qatty tarsyldatpas úshin maqta qaǵylypty. Barlyq qyzmet kórsetýshilerge daýsyn shyǵaryp sóılemeý kerektigi de qatty eskertiledi. Eshkimniń kúlýge de qaqysy bolmaǵan. Onyń ústine «Stalın osynda» degen sózdiń ózi-aq jurttyń báriniń záresin alyp tastaǵan sııaqty. Kúzet qyzmeti de shegine jetkizilgen. Qara teńiz flotynyń barlyq kemeleri qorǵanys sharalaryn jasaýǵa daıyn turǵan. 300-deı joıǵysh ushaq áýe keńistigin qorǵaý úshin saqtyq sapynda bolǵan. Saraıdan 30 shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy barlyq turǵyndar ýaqytsha kóshirilgen. 800-deı qaýipsizdik qyzmetkeri kirpik qaqpaı, kúzette júrgen. Bir kúdikti adamdy kórgen jaǵdaıda, olar eshqandaı eskertýsiz-aq atý quqyn alǵan eken. Cherchılldiń usynysymen bul kezdesý «Argonavt» degen jasyryn ataýǵa ıe bolǵan. Dúnıeniń tarıhyn túgel biletin, oqyǵan-toqyǵany kóp, suńǵyla Cherchıll ejelgi grek mıfologııasyndaǵy teńizshilerdiń Qara teńiz jaǵalaýyna «Argo» kemesimen kelip, «argonavtar» degen ataý alǵanyn eske alǵan tárizdi. Iаlta konferensııasynyń tarıhı mańyzy zor. Ol II dúnıejúzilik soǵys aıaqtalmaǵan jyldardaǵy álemdik mańyzy óte zor kezdesý boldy. Osy konferensııada bolashaq álemdik qatynastardyń negizgi baǵyttary aıqyndaldy. Árıne, olardyń adamzat úshin paıdaly da, zııandy jaqtary da jeterlik. Keıin, uzaq jyldarǵa sozylǵan kapıtalıstik jáne sosıalıstik lagerlerdiń teketiresiniń negizi osynda qalandy. Osy ýaqytqa deıin álem monopolıarly bolyp kelse, endi ol bıpolıarly bolatyndyǵy osynda aıqyndaldy. Iаlta konferensııasynda kóp adam nazar aýdara qoımaǵanymen, myńdaǵan adamnyń taǵdyryn tálkek etip, bastaryna qara bult úıirgen bir keleńsiz sheshim de boldy. Jeke adamnyń quqyn, bas bostandyǵyn taptaýǵa bolmaıdy degen adamı qaǵıdany tanyǵysy kelmegen dıktator Stalın ózine tán kekshil, kinámshil, qııanatshyl minezben kezinde KSRO aýmaǵynan emıgrasııaǵa ketken áskerıler men azamattyq tulǵalardy, sondaı-aq, odaqtastar tutqynnan bosatqan keńes adamdaryn repatrıasııa jasaý týraly kelisimdi bir jaqty qysym jasaı otyryp, áriptesterine qoldatady. Bul – olardyń bárin KSRO-ǵa qaıtarý degen sóz edi. Adamdardyń qaıda ómir súrýdi ózi sheshýge tıisti quqyn shekteıtin bul sheshim barynsha ádiletsiz-tin. Onyń ústine, KSRO-ǵa qaıtarylatyn bul azamattardyń adamı quqy aıaqqa basylyp, ósh alý úshin olar repressııalyq jazalaý mashınasynyń astyna túsetini de belgili. Osyny bile tursa da, Rýzvelt pen Cherchıll Stalınniń qysymyna tótep bere almaı, bul usynysty qabyldaıdy. Sóıtip, keńes azamaty bola tura, nemis-fashısterine óz erkimen berilip, olarǵa qyzmet etip, óz Otanyna qarsy qarýly kúreske shyqqan satqyndar ǵana emes, 1917 jyldan emıgrasııaǵa ketken, KSRO azamattyǵyn eshqashan almaǵan adamdar da, soǵys kezinde qapııada qolǵa túsken tutqyndar da tegis Keńes ókimetine qaıtarylyp, jazalaýshy organdardyń qandy qasabynyń qurbandaryna aınaldy. Bul jeke adamdar úshin úlken náýbet edi. Ásirese, totalıtarlyq rejimdi unatpaı, qarýly qarsylyq kórsetpese de ony BAQ betterinde synap júrgen myńdaǵan zııaly qaýym ókilderi endi NKVD-nyń tabanynyń astyna tústi. Sonyń ishinde tóńkeris jyldary Reseıden aýyp ketken aq kazaktar men aq gvardııanyń ofıserleri de kóp boldy. Shamamen osynaý ádiletsiz sheshim 2,5 mln.-daı adamnyń taǵdyryn tárk etti. Olardyń negizgi bóligi atyldy, túrmelerge toǵytylyp, ashtyqtan, sýyqtan kóp azaptar shegip, qyrylyp ketti. Mine, Iаlta konferensııasynyń osyndaı da qorytyndysy bolǵan. Úsh-aq adamnyń sheshimimen san mıllıondaǵan adamnyń op-ońaı qyrylyp ketkendigi, árıne, eshqandaı aqtaýǵa bolmaıtyn jaıt. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».