Infografıkany jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Salanyń damýy baıaýlap tur
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Marııa Hadjıevanyń aıtýynsha, erikti medısınalyq saqtandyrý bizde óte az taraǵan. Qazir búkil naryqtyń jartysyn bar bolǵany úsh kompanııa ustap otyr.
«Keıingi bes jylda bul salada aqsha kóbeıgen, saqtandyrý jarnalary 1,5 ese ósip, 28 mlrd teńgeden 69 mlrd-qa jetken. Tólemder de 85%-ǵa ósip, 37 mlrd teńgeni qurady. Biraq halyqtyń tek 16%-y ǵana erikti medısınalyq saqtandyrýdy qoldanady. Bul kórsetkish óte tómen, 16% degen úlken el úshin túk emes. Sondyqtan da saqtandyrýdyń keıbir mindetti túrlerin «jartylaı mindetti» etýge bolady. Iаǵnı halyqqa yńǵaıly, al kompanııalarǵa tarıfti retteýde erkindik beretin júıe. Sonymen qatar saqtandyrý salasynda durys boljam jasaýǵa arnaıy ortalyq ta qurý qajet. Bul ortalyq barlyq derekti jınap, qaýip-qaterdi eseptep, naryqty taldaıdy», deıdi ol.
Taǵy bir másele – qosalqy bólshekterdiń biryńǵaı baǵasy. Qazir kólik apaty bolsa, zaqymdy baǵalaý kezinde daý kóp shyǵady. Tipti saqtandyrý ombýdsmanyna túsken shaǵymdardyń 90%-y osy tóńirekte. Sol úshin endi avtokólik bólshekteriniń biryńǵaı baǵasy bar arnaıy anyqtama jasalady. Bul júıe ádildikti arttyrady. Sonymen birge jaqynda «Bankter týraly» zań aıasynda qarjy salasynyń bárine ortaq ombýdsman qurylady. Ol saqtandyrý kompanııasy men klıent arasyndaǵy daýlardy bir júıemen sheshýge kómektesedi.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy basshysy Elena Bahmýtovanyń aıtýynsha, bul salada áli de kedergiler bar. Mysaly, saqtandyrý kompanııalary memlekettik bazalarǵa tolyq qol jetkize almaıdy. Al bankterge ondaı múmkindik berilgen.
«Eger saqtandyrýshylar derekterge tolyq qol jetkizse, halyqqa jańa qyzmetter usynýǵa da, alaıaqtyqpen kúresýge de múmkindik kóp bolar edi. Qazir bul másele sheshilmeı tur. Elde saqtandyrýdyń kóbi mindetti túrge qurylǵan. Iаǵnı kompanııalar jeke klıentke yńǵaıly, shyǵarmashylyqpen jasalǵan ónim usyna almaı otyr. Tek mindetti saqtandyrýǵa súıenip qalsaq, naryq damymaıdy. Ár klıenttiń jaǵdaıy ártúrli, soǵan qaraı qyzmet jasaý kerek», dedi ol.
Al saqtandyrý ombýdsmany Igor Iаkovenko basqa qaýiptiń baryn aıtady. Ol – IT salasy.
«2026 jyldan bastap jańa Salyq kodeksi kúshine enedi. Onyń ishinde bir ózgeris bar. El azamattaryna qyzmet kórsetetin sheteldik IT-kompanııalar 16% QQS tóleýge tıis. Eger tólemese, olardyń servısteri buǵattalýy múmkin. Iаǵnı otandyq kompanııalar sheteldik baǵdarlamalarǵa táýeldi bolsa, qatty utylady. Saqtandyrýshylar ózderiniń biryńǵaı avtomattandyrylǵan ortalyǵyn qurýy kerek. Sonda biz sheteldiń baǵdarlamalaryna táýeldi bolmaımyz», dep eskertti saqtandyrý ombýdsmany.
Fermerlerge saqtandyrý kerek pe?
Keıingi jyldary otandyq fermerler saqtandyrýǵa kúmánmen qaraıtyn bolǵan. Sebebi kópshiliginiń burynǵy tájirıbesi kóńilden shyqpaǵan. Odan bólek, bizdiń el – qaterli eginshilik aımaǵy. Bir jyly jaýyn-shashyn mol tússe, egin bitik shyǵady, al kelesi jyly qýańshylyqtan ónim tómendep ketedi. Mysaly, 2021 jyly bıdaı gektaryna 9,3 sentnerden jınaldy; 2022 jyly kórsetkish kóterilip, 12,8 sentnerge jetti; 2023 jyly qaıtadan qulap, 9,2 sentnerge tústi; 2024 jyly jaqsy ónim bolyp, 14 sentnerden asty. Kórip turǵanymyzdaı, ár jyl saıyn nátıje qubylyp turady. Bul – fermer úshin úlken táýekel.
Fermerlerdiń saqtandyrýǵa senbeýiniń sebebi bar. Kópshiligi buryn saqtandyrýmen jumys istep, aqyry paıdasyn kórmegen. Saqtandyrý kompanııasynyń jetekshisi Azamat Kerimbaev bylaı deıdi:
«О́kinishke qaraı, mıllıondaǵan otandasymyz saqtandyrýmen jumys istep kórdi. Biraq jaqsy áser alǵan joq. Sebebi zańdar tolyqqandy emes, qyzmet sapasy tómen. Al ony kóterý úshin tarıfterdi de kóterý kerek. Jańa júıe ázirge qysqy bıdaı men qara bıdaıǵa ǵana engizilgen. Saqtandyrýǵa qýańshylyq, qatty jańbyr, úsik sııaqty tabıǵı apattar kiredi. Eger egin kútken mejeden az bolsa, fermer ótemaqy alady», deıdi ol.
Al maman Dıas Erǵalıev osy máseleni sheshý maqsatynda jańa ádis engizilgenin aıtady. Jańa ónimniń ereksheligi – «parametrlik ádis». Burynǵydaı egistikti baryp tekserip júrmeıdi. Onyń ornyna ǵaryshtyq spýtnıkten alynǵan sýretter, aýa raıy, jerdiń jaǵdaıy, keıingi 45 jyldaǵy málimetter qoldanylady.
«Bul ádis álemde burynnan bar. Artyqshylyǵy – eshkimniń kózqarasyna táýeldi emes, derekterdiń bári obektıvti. Buryn ınspektor kelip alqapty qarap, baǵa beretin. Endi bárin sıfr eseptep shyǵarady. Iаǵnı fermerdiń egisi ortasha kórsetkishten 20%-ǵa tómen bolsa, ol saqtandyrý jaǵdaıy bolyp esepteledi. Al tólem avtomatty túrde jasalady. Fermerge áýre-sarsań joq, sarapshy shaqyrmaıdy, ótinish jazyp júrmeıdi. Barlyǵy qashyqtan jasalady», deıdi maman.
Turǵyn úıdi saqtandyrýdy mindetteý qajet
Al jaqyn arada turǵyn úılerdi tabıǵı apattardan mindetti túrde saqtandyrý júıesi engiziledi. Bul týraly Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova aıtty.
«Jańa zań jobasy daıyndalyp jatyr. Saqtandyrý birneshe deńgeıden turady. Birinshi deńgeı – memleket tarapynan tólenetin ótemaqy. Eger apat bolsa, alǵashqy kómek retinde Úkimet belgili bir kólemde qarjy bóledi. Ekinshi deńgeı – halyqaralyq uıymdardan alynatyn tótenshe qaryzdar. Bul úlken apat bolǵan jaǵdaıda ǵana qarastyrylady. Biraq ol úshin aldyn ala mehanızmder quryp qoıý qajet. Úshinshi deńgeı – turǵyndardyń óz úılerin mindetti saqtandyrýy. Saqtandyrý quny óńirdiń apatqa beıimdiligine baılanysty bolady. Saqtandyrý jarnasy turǵyn úı salyǵyna uqsas esepteledi. Ázirge esepteýler boıynsha jylyna 1 myńnan 10 myń teńgege deıin bolýy múmkin. Bul – halyqqa aýyr salmaq túsirmeıtindeı soma», dedi tóraǵa.
Saqtandyrý tóleminiń kólemi de jarna mólsherine qaraı anyqtalady. Iаǵnı kim qansha tólese, apat kezinde soǵan sáıkes ótemaqy alady. Biraq ol barlyq shyǵyndy túgel jaba almaıdy. Alǵashqy úsh jyl ishinde jınalǵan qarjy arnaıy memlekettik qorǵa jınalady. Keıinirek bul iske jeke saqtandyrý kompanııalary da qatysýy múmkin.
«Bul júıe úıdi tolyq qalpyna keltirýge jetpeıdi. Tek eń negizgi shyǵyndardyń ornyn toltyrýǵa kómektesedi. Qazir bizde memlekettik saqtandyrý kompanııasy bar, sol alǵashqy kezeńde osy qarajatty jınap, basqaratyn organ bolady dep josparlanyp otyr. Jarnanyń kólemi óńirdiń apatqa beıimdiligine baılanysty eseptelmek. Ázirge esep boıynsha jylyna 1 000 teńgeden 20 000 teńgege deıin bolady. Bul soma shamamen turǵyn úı salyǵyna teń. Iаǵnı bárine qoljetimdi bolýǵa tıis. Iаǵnı Almatyda úıińiz bolsa, jarna kóbirek bolýy múmkin, al qaýipsiz aımaqtarda azdaý», dep túsindirdi agenttik basshysy.
Eske sala keteıik, buǵan deıin vıse-premer Qanat Bozymbaev «Mindetti saqtandyrý 2026 jyldan bastap, apat qaýpi joǵary óńirlerde engiziledi» degen bolatyn. Sebebi keıingi jyldary elde apattar jıilep ketti. 2023 jylǵy orman órti, 2024 jylǵy jer silkinisi men sý tasqyny talaı otbasynyń úıin qıratyp, adamdar qoldaý tappaı qalǵan edi. Memleketten bólingen kómek jetpeı jatady, al erikti saqtandyrýǵa halyqtyń kóbi aqsha qospaıdy.
