Sıfrlyq kodekstiń maqsaty ne?
Jalpy otyrys jańa depýtattyń ant berýimen bastaldy. Ortalyq saılaý komıssııasynyń qaýlysyna sáıkes, «Aq jol» demokratııalyq partııasynan Oljas Eltaıuly Nuraldınov Májilis depýtaty retinde tirkeldi. Ol bul mandatty partııa ishindegi rotasııa tártibi boıynsha depýtat Erjan Beısenbaevtyń ókilettiginiń toqtatylýyna baılanysty ıelendi. Ant bergennen keıin Oljas Nuraldınov Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń quramyna saılandy.
Sodan soń Májilistiń tıisti komıtetteri «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske saılaýdy jetildirý máseleleri jónindegi ilespe túzetýler, 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly, respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana bıýdjetteri arasyndaǵy 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemi týraly jańa zań jobalaryn jumysqa qabyldady.
Buǵan qosa Májilis qaraýyna Sıfrlyq kodeks jobasy men ilespe qujattardyń jobasy kelip tústi. Qujatty depýtat Nurtaı Sabılıanov tanystyrdy. Jańa kodeks Memleket basshysynyń 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ázirlengen.
– Sıfrlyq kodekstiń jobasy 10 taraýdan turady. Bul qujat jobalary sıfrlyq ortadaǵy qatynastardy, onyń ishinde quqyqtyq qatynastar obektileriniń túrleri, sıfrlyq orta sýbektileri, sıfrlyq sáıkestendirý jáne baqylaý, táýekelderdi basqarý boıynsha máselelerdi retteýge, sıfrlyq ortada jeke adamnyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Budan basqa ilespe zań jobalarynda memlekettik qyzmet kórsetýdiń qaǵıdattaryn aıqyndaý jáne saqtaý jónindegi tolyqtyrýlar, memlekettik qyzmet kórsetý salasyndaǵy zańnamalyq aktilerde belgilengen talaptardy saqtamaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikti engizý kózdelip otyr, – dedi N.Sabılıanov.
Depýtattardyń daýys berýimen Qazaqstan men Marokko arasyndaǵy ustap berý jáne qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek, sottalǵan adamdardy berý týraly úsh kelisimdi ratıfıkasııalaýǵa arnalǵan zań jobalary da jumysqa alyndy.
Qazaqstan men Armenııa zańsyz kóshi-qonmen birlese kúresedi
Ári qaraı Májilis byltyr sáýirde Erevan qalasynda jasalǵan Qazaqstan men Armenııa úkimetteri arasyndaǵy kóshi-qon salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalady. Ol kóshi-qon salasyndaǵy eki eldiń quzyrly organdary arasyndaǵy qarym-qatynasty retteýge jáne ekijaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Qazaqstan tarapynan quzyrly organdar – Ishki ister mınıstrligi men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, Armenııa jaǵynan – Polısııa jáne Ishki ister mınıstrliginiń Kóshi-qon jáne azamattyq qyzmeti bolady.
Kelisim sheńberinde taraptar statıstıkalyq, quqyqtyq jáne ǵylymı-ádistemelik aqparatpen, taraptardyń aýmaqtarynda ornalasqan memleketterdiń azamattary týraly málimettermen almasýǵa, sondaı-aq taraptardyń aýmaǵynda azamattardyń bolýyna qatysty quqyqtyq máselelerin qarastyrýǵa jáne yntymaqtastyq úderisinde týyndaıtyn máseleler boıynsha kómek kórsetýge kelisti. Bul aqparat elderge qos azamattyqpen kúresý jáne zańsyz kóshi-qon arnalarynyń jolyn kesý úshin qajet.
Sondaı-aq eki el azamattary úshin vızalyq rejim joıylady. Iаǵnı budan bylaı Qazaqstan men Armenııa azamattary eki el arasynda vızasyz júre alady. Degenmen elde 30 kúnnen asa ýaqyt bolǵan jaǵdaıda polısııada tirkelý mindeti engizilip otyr. Buǵan deıin olar 90 kún boıy tirkeýsiz bola alatyn. Bul ózgeris kóshi-qon baqylaýyn kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Qujat tóńireginde baıandama jasaǵan Ishki ister mınıstri Erjan Sádenovtiń aıtýynsha, kelisim ulttyq zańnamaǵa sáıkes 90 kúnnen asa ýaqytqa qalǵysy keletinderge ýaqytsha turýǵa ruqsat alý múmkindigin de qarastyrady. Jyl basynan beri elge 12 myńǵa jýyq Armenııa azamaty kelipti.
Aıtpaqshy, qujat elge kirý úshin qajetti qujattardyń tizbesin jeńildetedi. Armenııa azamattary Qazaqstanǵa sáıkestendirý kartasymen kire alady, Qazaqstan azamattary Armenııaǵa jeke kýálikpen bara alady. Mınıstr bul tájirıbe Qazaqstan azamattary Reseı men Qyrǵyzstanǵa jeke kýálikpen kiretin tártipke uqsas. Jańa shara vızasyz saparlardy jeńildetip qana qoımaı, pasport rásimdeý shyǵynyn da azaıtady.
Jıynda qos azamattyq máselesi kóterildi. О́ıtkeni 8 aıda respýblıka kóleminde osyndaı 682 fakt tirkelgen. Buǵan depýtattar alańdaýshylyq bildirdi. Depýtat Bolatbek Najmetdınuly elimizdegi keıbir adamdar basqa memlekettiń azamattyǵyn alǵanyn jasyryp, Qazaqstan azamatynyń quqyǵy men barlyq jeńildikterin emin-erkin paıdalanyp júrgenin aıtty.
– Qos azamattyǵy bar adamdar anyqtalǵan jaǵdaıda da jaýapkershilik tek aıyppulmen shektelip jatady. Men depýtat retinde mundaı derekter boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartýǵa qatysty bastama kótermekpin. Bul turǵyda Ishki ister mınıstrligi qoldaı ma? – dep surady ol.
О́z kezeginde mınıstr bul usynysty talqylaýǵa daıyn ekenin jetkizdi.
Al depýtat Samat Musabaev kóshi-qon tártibine qatysty másele kóterdi.
– Qazaqstan azamattary vızasyz rejimge qaramastan, Grýzııa nemese QHR sııaqty memleketterge barǵan kezde mindetti túrde qonaqúıler men resmı tirkelgen oryndarǵa jaıǵasýy talap etiledi nemese kirgizýge negizsiz bas tartý men olardy keri qaıtarý da oryn alyp otyr. Bizdiń elge kelgen Qytaı azamattarynyń basym bóligi páterlerge qonystanyp, keıde eki bólmeli páterge ondaǵan adamnan jaıǵasatyny jóninde derekter bar. Bul – qaýipsizdik pen kóshi-qon tártibine qatysty tikeleı másele. IIM men SIM osyny qalaı qadaǵalap otyr? Biz týrızmdi damytýymyz kerek pe álde baqylaýsyz kóshi-qonǵa jol beremiz be? Shyn máninde, biz esikti aıqara ashyp qoıǵan joqpyz ba? – dep surady depýtat S.Musabaev.
Erjan Sádenov mundaı faktiler bar ekenin, bul ulttyq qaýipsizdik máselesi ekenin, Syrtqy ister mınıstrligimen birlese jumystyq topta talqylaıtynyn jetkizdi.
Qaýipsizdik pe, álde tabys kózi me?
Jalpy otyrystaǵy negizgi máseleler qaralǵan soń, depýtattyq saýaldarǵa kezek berildi. Máselen, Májilis depýtaty Marhabat Jaıymbetov kólikterdi tehnıkalyq tekserýden ótkizý júıesindegi olqylyqtardy tizbektedi.
– Qazaqstanda mindetti tehnıkalyq baıqaý júıesi shynaıy kólik qaýipsizdigin emes, belgili bir múddeli qurylymdardyń qarjylyq tabysyn qamtamasyz etetin tetikke aınalǵan. Ishki ister mınıstrliginiń derekteri de sony dáleldeıdi. Bıyl tirkelgen 12 myń jol apatynyń tórteýi ǵana, al byltyrǵy 31 myń apattyń nebári 17-si kóliktiń tehnıkalyq aqaýynan bolǵan. Demek jol-kólik apattarynyń basty sebebi júrgizýshilerdiń ereje buzýy men jol sapasyna tikeleı baılanysty. Búginde elimizde 6,2 mln kólik bar, onyń 4,9 mln-y jyl saıyn mindetti tehnıkalyq tekserýden ótýge tıis. О́tken jyly 3,5 mln-y baıqaýdan ótse, al osy jyly alǵashqy toqsanynda 1,5 mln kólik tekserilgen. Ortasha baǵasy 5 myń teńgeden eseptegende, saladaǵy operatorlardyń bir jyldyq tabysy 17 mlrd teńgeni quraıdy. Tekseris júıesiniń kóleńkeli tustary da az emes. Mysaly, 2024 jyly 283 zańbuzýshylyq deregi anyqtalyp, 8 mln teńge aıyppul salynǵan. Bıyl alǵashqy toqsanda taǵy 105 hattama toltyrylyp, 2,6 mln teńge óndirilgen. Mynaý jaıttar júıedegi zańbuzýshylyqtar men ashyqtyqtyń jetkiliksizdigin dáleldeıdi. Halyq júıeniń shynaıy qaýipsizdik kepili emes, mór basylǵan qaǵazǵa tólenetin aqyǵa aınalǵanyn ashyq aıtyp jatyr. Ásirese aýyldyń shalǵaı turǵyndary baıqaý ortalyqtarynyń azdyǵynan júzdegen shaqyrym júrip, bir kúnin tekserýge arnaıdy, – deıdi M.Jaıymbetov.
Májilis depýtaty Temir Qyryqbaev О́nerkásip jáne qurylys mınıstri atyna depýtattyq saýal joldap, Túrkistan oblysynyń shekaralyq aýdandaryndaǵy ınfraqurylym jáne aýyzsý tapshylyǵy máselelerine nazar aýdardy.
– Burynǵy «Saryaǵash» jáne «Arman» shıpajaılaryna arnalyp 1984 jyly salynǵan káriz júıesi búginde 60 shıpajaı men 1 000-nan asa turǵyn úıge qyzmet kórsetip otyr, biraq tolyqtaı jaramsyz kúıge túsken. О́tken jyly qańtarda jobalyq-smetalyq qujattarǵa memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysy alynǵan. Jobanyń quny – 1,95 mlrd teńge, sonyń ishinde 191,6 mln teńge oblystyq bıýdjetten bólingen. Alaıda jobany tolyq aıaqtaý úshin respýblıkalyq bıýdjetten qosymsha 1,3 mlrd teńge qajet, – dedi depýtat.
T.Qyryqbaev bul máseleniń ekologııalyq qater tóndirip otyrǵanyn, atap aıtqanda káriz sýlarynyń Keles ózenine aǵý qaýpi bar ekenin jetkizdi. Derekke súıensek, bul ózenniń sýyn 600 myńnan asa adam paıdalanyp otyr.
Sondaı-aq depýtattar áleýmettik qyzmetkerlerdiń mártebesin kóterý, eldi mekenderdiń turǵyndaryn taza aýyzsýmen qamtamasyz etý, múmkindigi shekteýli jandarǵa qarastyrylǵan jeńildikterdi monetızasııalaý, Ulytaý oblysyndaǵy medısınalyq ınfraqurylymnyń qazirgi jaı-kúıi jáne kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy týraly birqatar saýal joldady.
