О́NER DE BALA SIIаQTY, SYLAÝMEN О́SEDI

Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Astana qalasynyń toıyna arnalyp ótken álemdik opera juldyzdarynyń gala- konsertine Premer-Mınıstr K.Másimov qatysty. Bul konsertti kórýge kelgen­derdiń júzderi alaýlap, sonshalyq­ty ǵajaıyp sezim qushaǵynda bol­ǵanyn kórseńiz ǵoı. Qazaq mundaı­da kórgen de armanda, kórmegen de armanda deıdi. Áne, konsertten keıin álgindegi boıdy bılegen mý­zy­­ka qudiretinen aryla almaǵan jurt bir-birimen daýryǵysa oı bó­li­­­sip barady. “Oı rahmet. Bizge osyndaı án keshin tartý etken” deıdi olardyń biri. Dý etken jas­tar ony qoshtaı ketip edi, ile “Osy biz kimge rahmet aıtyp kele­miz” dedi endigi bir ún ıesi. Bul sózge óz­geleri abdyrap qalǵan joq. “Táýel­sizdikke rahmet. Elordamyz Asta­naǵa rahmet dep kelemiz” dep ja­myraı ún qatty. Jastar du­rys aıtady. Bul, árı­­ne, táýel­siz­dik­­tiń arqasy. Ar­qa tórinen oryn tepken qa­zaq­tyń jas qa­lasynyń mereıi. Bu­ryn­dary mun­daı jul­dyzdar shoǵyry qazaq eline kelip pa edi? Ondaı óner ıele­rin óz kózi­miz­ben kórip, óz qu­la­ǵy­myzben tyńdaýǵa múm­­kindigimiz bolyp pa edi dep ishteı álgi jas­tardyń áńgimesin kez­deı­soq qulaǵy­myz shalǵan biz de jy­ly jymı­ǵan­byz. Aý, basta­lma­ǵan kon­sertti aıaq­tap jatqany qalaı dep otyr­ǵan bolar oqyr­man. Asyqpańyz, aǵa­­­ıyn. Aldy­men áńgi­meni osy bir jaıttan, kez­deısoq ushy­rasqan bir top jastardyń yqylas-peıilinen bastaýy­myz­dyń sebebin izdegende, sonaý 80 jyldary odaq­tyń astanasy Máskeýge bar­ǵan issapar eriksiz eske túsip otyr. Iá, biz bul saparǵa Máskeýdegi kom­somoldyń joǵary mek­tebinde birer aılyq kýrs­tan ótip, bilim kó­­terýge bar­ǵan­byz. Beker obaly ne kerek, onda tyńdaǵan leksııa­­myzdyń birinen-biri qyzyq bol­dy. Sonda bir muǵa­lim aýdıtorııada otyrǵan bizdi óz leksııa­synda úsh topqa bóldi, de bylaı dedi: “Qazir osy otyrǵan úsh toptaǵy adam­dardyń barlyǵy ashyq kos­mosta­syzdar. Alaıda, korablderi­ńiz isten shyq­qan. Qoldaryńyzda býma-býma ar­qan men sham jáne kompas bar. Jermen baılanys múldem úzilgen. Barlyq qural-saıman da jumys istemeıdi. Bul syrttan keletin esh kómek joq degen sóz. Sizderge qo­ıy­latyn talap sol, ózara aqyl­da­syp, jerge aman-esen jetýdiń jo­lyn izdeńiz­der” dedi de ózi sonaý jerdegi oryndyqqa baryp otyrdy. – Ol múmkin emes qoı. Ashyq kosmosta korabliń isten shyqsa, ólýden basqa jol joq – deımiz biz. – О́lmeýdiń jolyn izdeńizder – deıdi álgi kisi qasarysyp. Jolyn izde degen soń bul sózdi jaıdan-jaı aıtpaǵan bolar dep bárimiz daýryǵysa tyǵyryqtan shy­ǵý­dyń amalyn qarastyrǵan bo­lyp jatyrmyz. Árıne, eshkim on­daı múmkindikti bar dep te oıla­ma­dy. Sóıtsek, bul testiń maqsaty múldem basqa eken. Iаǵnı, onyń maqs­aty – osy úsh toptan qara úzip, ózindik jol izdeýge talpyna­tyn lıderlerdi anyqtaý bolyp shyqty. – Apyr-aı, bar bolǵany sol ǵana ma? – deımiz biz álgi muǵa­limge abdyraı qarap. – Iá, bar bolǵany sol. Jurt­ty qandaı sátte de sol áreketshil adamdar, ıaǵnı lıderler tyǵyryq­tan alyp shyǵady dep ol da boı bermeıdi. Dál sol sátte ony biz oqý ótip ketken bireýge jory­ǵa­nymyz da ras. Sóıtsek, onyń sózi­niń jany bar eken. Oǵan óz aldy­myzǵa táýelsizdik alyp, jeke mem­l­eketimizdi qurǵan kezde kóz jet­kize tústik desem de bolady. Qudaıǵa táýbe, qazaqtyń baǵy­na týǵan Elbasymyzdyń durys jol silteýimen Qazaqstan búginde álem tanyǵan aıtýly elge aınal­dy. Sheraǵańnyń sózimen aıtsaq, Elbasy elge tireý boldy. Al sana­ly er azamattardyń árqaısysy óz salasynda sol tireýge súıeý bola bildi. Búgingi áńgimemizdiń tórkini óner bolǵandyqtan da biz sózdi ózimizge etene tanys osy sala jaıynda órbitsek deımiz. Iá, qazaq basy­nan ne keshpedi deseńiz­shi. О́ktem­diktiń de, ozbyrlyqtyń da san túrin kórdi. Sonda da jasymady. Mun­daı rýh qudiretiniń túp-tamy­ry halyqtyń rýhanı qazynasynda jatqanyna kózderi jetkender óner­di jutatýǵa, ony ózderine qyz­met etkizýge belsene kiristi. Iаǵnı, saptyaıaqqa as qu­ıyp, saby­nan qaraýyl qarap otyrǵandar eldiń rýhanı sanasyn damytatyn qadam­dardy tejep otyrdy. Áıtse de, ult janashyrlary kózin taýyp, múm­kin­diginshe elge, ónerge qyzmet etýge tyrysty. Áriden oılaıtyn, kókjıektiń ar jaǵyndaǵyny kóre biletin Ilııas Omarov, О́zbekáli Jáni­bekov sııaqty azamattar oz­byr saıasatqa rýhanııattyń altyn arqaýyn úzýge jol bermeı, el sanasyna sáýle sebe bildi. Sonyń arqasynda qazaq rýhanııaty tamy­rynan qıylmady. Al óz aldymyz­ǵa táýelsizdik alǵan tusta osy­laısha kórki qashqan bul saladan múldem kúı ketti. О́ner adamdary qaıyrshyǵa aınalýǵa shaq qaldy. Al qalyń qaýym bolsa tek qaryn­nyń qamyn ǵana kúıttep ketti. Mine, osyndaı tusta ishki álemi jadaý halyq óz aldyna el bolyp jaryt­pasyn túsingen, soǵan qaıt­sem sep bolamyn dep tún uıqysyn tórt bólgen qadaý-qadaý azamattar kórine bastady. Erdi eńbegi tany­tar degen ǵoı, Imanǵalı Tas­ma­ǵam­betov, Muhtar Qul-Muhammed sııaqty ultjandy azamattardyń irgeli izdenisterine súısingen jurt bar másele ózimizde, ıaǵnı árqaı­symyzdyń qam-qareketimizge kóp nárse baılanysty ekenin túsindi. Bul azamattardyń isi ónegeli bo­lyp, rýhanı salanyń óresin kó­terý­ge at salysýshylar el ishinde kóbeıe tústi. Mine, osy úrdis bú­gin­de de jalǵasyp jatyr. Sonyń arqasynda rýhanııat áleminiń tamyryna qan júgire bastady. Osy arada bir qadap aıta ketetin jaıt, ulttyq ónerimizdi damytý­men qatar ózgeni tanyp-bilip, ózi­mizde bardy jarqyratyp kórsetýge de bet bura bastadyq. Bul arada osyndaı irgeli isterdiń bárin tizbelep jatý múmkin emes. Onyń bárin aıtýǵa gazettiń múmkindigi de kótermeıdi. Bir jaǵynan sol júze­ge asqan, asyp jatqan óreli ister onsyz da jurtshylyqqa bel­gili degen oıdamyz. Olaı bolsa, biz búgin bir ǵana jaıtqa toqtalatyn bolsaq, osymen Astanada besinshi ret ótip otyrǵan “Operalııa-2010” festıvalin eldik tanym men eldik sanany ósirýdiń tabylǵan tásili dep bilemiz. Sebebi, búginde dás­túr­ge aınala bastaǵan bul shara óner adamdarynyń kásibı tanym-túsinigin, sheberligin shyńdasaq, ózgeden úırenýlerine jol ashsaq, sondaı-aq qalyń kópshiliktiń rýhanı sanasynyń tuıyqtalyp qalmaýyna, jan saraıyn jelpin­tip turýlaryna múmkindik týdyr­saq degen qadam ekenin árbir óreli adam bilip te otyrǵan shyǵar. Al mundaı óz ultyń úshin etken eńbek túbinde óz jemisin eselep beredi desem, túpki kózdegen múdde de osy. Ultymyzdyń jan-jaqty rýhanı damýy. Al endi negizgi áńgimege oral­saq, “Álemdik opera jul­dyzdary” fes­tıvali bıyl jurt­shylyqqa HHI ǵa­syrdyń eń úzdik te­nory atanǵan Ho­se Kýra (Argen­tına), kúmis kómeı ánshi Barbara Frıt­­­tolı (Italııa) jáne bú­ginde eń tany­mal dırı­jer­lerdiń qa­tarynan tabyla­tyn jer­lesi­miz Alan Bóri­­baev­tyń óner­lerin tamashalaýǵa múm­kindik berdi. Osy arada asa tany­mal jul­dyzdar sho­ǵy­rymen oqyrmandy az-kem tanystyra ketken jón shyǵar. Iá, Hose Kýra­nyń bul sapary biz­diń elimizge tuń­ǵysh ret kelýi. Búginde álemniń eń tańdaýly sah­na­larynan óner kór­se­tip júrgen onyń eń alǵashqy debıýti Ýmberto Djordanonyń “Fe­dora” opera­synda álemge áıgi­li Mırella Fre­nımen qosylyp dýet oryndaýy edi. Odan ári daýy­syna kelbeti saı ánshi kóp uzamaı Djýzeppe Verdı­diń “Aıda” opera­synda naýqas­tanyp qalýyna oraı qatysa almaǵan Lýchano Pavarot­tıdiń ózin almastyrýǵa qol jet­kizedi. Sóıtip, ol Radamestiń rólin bıik deńgeıde alyp shyǵady. Mine, osydan keıin-aq Hoseniń jeli ońy­nan so­ǵa­dy. Búginde oǵan mý­zy­ka bilgir­leri “Álemniń tórtinshi tenory” degen ataq berip otyr. Bul Lýchano Pavarottı, Plasıdo Damıngo, Ho­se Karreras sııaqty jaryq jul­dyzdardyń qataryna qosylýy, ony álemniń moıyndaýy degen sóz. Mýzyka mamany bol­ma­ǵan­dyq­tan, biz bul pikirge óz ta­ra­py­myzdan eshnárse qosa al­mas­pyz, tek qarapaıym kórermen re­tinde aıtarymyz, ánniń ishki tabı­ǵatyn ashýǵa barynsha mán beretin Hose­niń daýys yrǵaǵynyń lezde san qubylyp, júzindegi ár sáttik óz­­geristermen, qımyl-qozǵaly­sy­men astasyp, meılinshe tyńdaý­shy­syn uıytyp tastaıtyny tánti etken. Varvara Frıttolıdiń esimin de ónersúıer qaýym óte jaqsy biledi. Onyń da repertýary meılinshe baı. Bul arada Varvaranyń “Otel­lo” operasynda Plasıdo Domın­go­men, Leo Nýchchımen bir sahnada turyp Dezdemonanyń rólin oı­naýy­nyń ózi de biraz jaıtty aıtyp turǵan joq pa. Jaı qatar­daǵy ánshiniń ataqty La-Skala teatrynyń tórinen án salyp, ta­laı dúldúl men bulbuldardy kór­gen mýzyka mamandaryn mo­ıyn­datýy tipti de múmkin emes jaǵdaı. Al qudaı bergen tabıǵı darynyn sahna dramatızmine úılestire biletin Varvaranyń daýysyn bir ret bolsa da tyńdaýdy arman­daıtyndar álemniń ár túkpirinde jetip artylady. Mýzykatanýshylardyń aı­týyn­sha, kóptegen operalarda bas­ty róldi somdap júrgen Varvara V.Mosart pen Dj.Verdıdiń mýzy­kasyn ózgeshe súıip aıtatyn kóri­nedi. Bul “osaldyǵy” osy joly da baı­qalmaı qalǵan joq. Qazaq sah­nasynan Varvara oryn­daǵan án­der­­diń qatarynda V.Mo­sart­tyń “Don Jýan”, Dj.Verdı­diń “Otel­lo”, “Trýbadýr” sııaqty jaýhar týyn­dylarynan úzindiler de bol­dy. Aıtsa aıtqandaı, onyń úniniń taý sýyndaı tunyqtyǵy, án sózi­niń naqtylyǵy men úniniń áýezdi­ligine mán beretini bizdi de tánti etken. Al endi óner básekesiniń aldyn bermeı kele jatqan óz jerlesimiz Alan Bóri­baevtyń jas­tyǵyna qaramas­tan, álemniń eń tań­daýly dırı­jerleriniń qataryna qosyl­ǵany ózimizge belgili. Ol týraly az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. Kezinde Alan­nyń tyr­naqaldy ta­bystary jóninde ózi­miz de oqyr­­­­manǵa qýa­na ha­barlaǵanbyz. Odan bergi kezeńde, mine, onyń el maq­tany­shy­na aınala bas­taǵanyna da kýá bolyp kelemiz. Bul jolǵy kon­sertte Alan Bóri­baev K.Baı­seıitova, atyn­daǵy ope­ra jáne ba­let teat­rynyń or­kestri men hory­na bastan-aıaq bas­shylyq jasa­dy. A.Jubanov pen L.Ha­mıdıdiń “Toı­­­­bastary” men “Abaı” opera­syn­da­ǵy Abaı arııasymen ashyl­­­ǵan óner festı­vali Alan­nyń je­tek­shiligimen V.Mosart­tyń, Dj.Ver­­dıdiń, R.Vagnerdiń, R.Leon­kaval­lonyń, Dj.Pýchchınıdiń, Dj.Bıze­niń, V.Bellınıdiń, E.El­gar­dyń eń tańdaýly týyndy­lary­na ulasty. Bul kesh ádette­gi­sin­she Alan­nyń jan álemin, kásibı sheber­ligin jan-jaqty jarqyrata ashyp berdi dese de bolady. Eń ǵajaby, óner dary­ǵan otbasynan shyqqan Alan­nyń eline erkeleýi de meılinshe jara­symdy kóringen. Anyqtap aıt­saq, ol Nurǵısa Ti­len­­dıev atasy qusap sım­fonııa­lyq orkestrmen kórer­men qaýym­dy ózara birtutas ujym­ǵa aınal­dyryp jibergendeı boldy. Iá, ıá, dúr­kiregen shapalaq dyby­syn sım­fonııalyq orkestr únimen astas­tyryp, shyǵarma reńin túrlen­dire túskeni bizdi ári tańǵal­dyrdy, ári súısindirdi. Bul arada L.Hamıdıdiń “Bul­bulyn” shyrqaǵan Saltanat Ah­metova men Dj.Verdıdiń “Trýba­dýr” operasyndaǵy Leonora jáne graf dı Lýnnyń dýetin Varvara Frıttolımen birigip oryndaǵan Talǵat Musabaevtyń kóp kóńilin jaýlap alǵanyn aıtý lázim. Son­daı-aq, keshtiń betasharyn ashqan Súndet Baıǵojın, Aıgúl Nııazova, Azamat Jyltyrkózovter qaı myq­tymen bolsa da óner báse­kesine túse alatyndyǵyn baıqatty. Bul jerde biz básekege túse ala­tyn degen sózdi de jaıdan-jaı aıtyp otyrǵanymyz joq. Keshe ǵana qııýy qashyp, talanttylary kún­­kóris qamymen shartarapqa tarap ketken óner salasy búginde shyn máninde óresi ozyq eldermen tizgin teńestire bastaǵanyn kózimiz kórip júrgen soń aıtyp otyrmyz. Árıne, bul jyl saıynǵy ónerge qol­daý bildirýdiń, talantty jas­tardyń óz múmkindigimen shektel­meı, ózgeden úırenip, tájirıbe shyń­­­daýyna, kásibı turǵydan ósýi­ne múmkindik týdyrýdyń arqa­sy dep bilemiz. Láıim, osy úrdis úzilmegeı. Jumagúl QÝANYShBEKQYZY. ___________________________________ Sýretti túsirgen Igor BÝRGANDINOV.