Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy Joldaýynda Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksterdi muqııat saralap, ondaǵy qoldanylmaıtyn nemese sot tóreligine kedergi keltiretin artyq-aýys nárseniń bárinen arylý qajettigin aıtqan bolatyn.
«Tıisti túzetýler engizilgennen keıin olardy qaıta-qaıta ózgerte bermeý qajet. 2015 jyldan beri Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksterge 1 200-den astam ózgeris engizilgen. Ýaqytsha jaǵdaılarǵa baılanysty nemese aıasy tar korporatıvti múddelerge bola zańdardy ózgertýge jol berilmeýge tıis. Sondyqtan qylmystyq jáne qylmystyq-prosestik zańnamany túzetý quzyretin Ádilet mınıstrligine berý qajet. Ol úshin mekemeniń kadrlyq áleýetin nyǵaıtyp, zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn arttyrý kerek», degen edi Memleket basshysy.
Mine, Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn oryndaý 2023 jyly 19 naýryzda saılanǵan Májilis depýtattarynyń enshisine tıdi. Olar eki jyldyń ústinde osy zań jolynda jumys istedi. Bıylǵy maýsym aıynda Májilistiń úshinshi sessııasynda zań qabyldanyp, 16 shilde kúni Prezıdent qol qoıdy. Bul 60 kúnnen keıin, ıaǵnı 16 qyrkúıekte kúshine enýge tıis. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń qylmystyq zańnamasyn ońtaılandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Abzal Quspan depýtattar korpýsynyń qoldanystaǵy qylmystyq zańnamany ońtaılandyrý, jetildirý boıynsha kólemdi jumys atqarǵanyn aıtady. Endigi mindet – halyq arasynda belsendi quqyqtyq túsindirý jumystaryn júrgizý qajet.
– Biz jaz boıy elimizdi aralap, birneshe oblysta halyqpen, ishki ister organdary qyzmetkerlerimen kezdesýler ótkizdik. 16 qyrkúıekte kúshine engeli otyrǵan zań qaǵıdalary halyq úshin, ásirese jastar qaýymy úshin óte mańyzdy. Mysaly, stalkıng, dropperlik sekildi uǵymdar, nekege májbúrleý úshin qylmystyq jaýapkershilik, taǵy basqa zań normalary erteń ár adamnyń taǵdyryna áser etýi múmkin. Sondyqtan biz, depýtattar korpýsy, zańdaǵy ózgeristerdi halyqqa túsindirý óte mańyzdy dep esepteımiz, – deıdi depýtat A.Quspan.
Joǵaryda aıtylǵandaı, bul zań jobasyn Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda berilgen tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda, 2030 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyn iske asyrý aıasynda Ádilet mınıstrligi ázirlep, usyndy. Elimiz tarıhynda alǵash ret qylmystyq zańnamany jetildirý ókilettigi quqyq qorǵaý organdarynan vedomstvolyq múddesi joq organ retinde Ádilet mınıstrligine berildi.
– Biz qabyldaǵan zań jobasynyń negizgi baǵyty azamattar men kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý, qylmystyq proseste taraptardyń teńdigin nyǵaıtý, qylmystyq prosesti ońtaılandyrýǵa saıady. Sonyń ishinde ekonomıkalyq daýlar boıynsha negizsiz qylmystyq isterdi tirkeýdi alyp tastaý, isterdi qosymsha tergeýge prokýrorǵa qaıtarýǵa tyıym salý, bıznesti tekserý úshin prokýrormen mindetti túrde kelisý, tintý jáne alyp qoıý sanksııalarynyń qoldanylý merzimderin negizdi etý, «qorǵaný quqyǵy bar kýágerdi» qorǵaý, kásipkerlik qyzmet pen uıymdasqan qylmystyq topty ajyratý, ekonomıkalyq qylmystar boıynsha bas bostandyǵynan aıyrýdyń ornyna eselengen aıyppul engizý, advokattardyń quqyǵyn keńeıtý, sotqa qorǵaý tarapynyń balama ustanymyn usyný múmkindigi, elektrondyq qylmystyq is júrgizýdi ádepki norma retinde qalyptastyrý, prokýrordyń rezolıýsııasy negizinde bólek qaýlysyz sotqa berý, qashyqtan bettestirý múmkindigi, ınternettegi qylmystarda jábirlenýshiniń turǵylyqty jeri boıynsha tergeý júrgizý sııaqty osy sala mamandary úshin mańyzdy ózgerister bar, – deıdi Abzal Temirǵalıuly.
Osylaısha, 2023 jylǵy mamyrdan bastap depýtattardyń jumys toby osy zań boıynsha ǵana 60-qa jýyq otyrys ótkizgen. Onyń ishinde kóshpeli keńester men halyqaralyq is-sharalar da bar. Sóıtip, zań jobasyna 699 depýtattyq túzetý usynylyp, qaralǵan eken. Sonyń 165-i, ıaǵnı 23%-y qoldaý tapqan. 69 usynys ishinara qabyldanǵan.
Endigi sózdi qoǵam úshin óte ózekti bolyp otyrǵan birneshe taqyrypqa arnasaq.
Stalkıng
Joǵaryda aıtylǵandaı, jańarǵan zańda stalkıng úshin qylmystyq jaýapkershilik engizilip otyr. Al stalkıng degen ne?
Stalkıng – jábirlenýshiniń erkine qaıshy baılanys ornatýǵa jáne (nemese) ańdýǵa baǵyttalǵan, zorlyq-zombylyqpen baılanysy joq, biraq eleýli zııan keltirgen áreketter.
Bul qylmystyń jazasy – 200 AEK-ke deıingi aıyppul nemese sol mólsherde túzeý jumystary nemese 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumys nemese 50 táýlikke deıin qamaý bolyp belgilendi.
Endeshe, áldebir adamnyń izine túsip, tynymsyz mazalap, telefon shalyp, tipti ol qalamaǵan syılyqtar jiberip, qorqytyp-úrkitip, sonyń ishinde ǵalamtor arqyly da mazalaı berseńiz, sózsiz jaýapqa tartylasyz degen sóz.
Dropperlik
Banktik kartalar men shottardy ózge tulǵalarǵa zańsyz berý dropperlik dep atalady. Jańarǵan zańda bul qylmys úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan.
«232-1-bap. Banktik shot, tólem quraly nemese sáıkestendirý quraldaryn zańsyz berý, berý úshin alý nemese paıdalaný».
Bul qylmystyń túrli aýyrlatatyn mán-jaılaryna baılanysty aıyppul – 160 AEK-ten 5 000 AEK-ke deıingi aralyqta salynady. Sondaı-aq aıyppul qoǵamdyq jumystarmen nemese bostandyǵyn shekteý ne aıyrýmen almastyrylýy da múmkin. Mundaı jaǵdaıda qylmys jasaǵan tulǵanyń múlki mindetti túrde tárkilenedi.
Qyz alyp qashý
Elimizde «nekege májbúrleý» babynyń ózindik tarıhy bar. Eń alǵash Qazaq KSR-iniń Qylmystyq kodeksi 1959 jyly qabyldandy. Osy Kodekste «nekege májbúrleý» baby bar edi, ol 1997 jylǵa deıin kúshinde boldy. Biraq 1997 jyly qabyldanǵan jańa Kodekste «nekege májbúrleý» baby dekrımınalızasııalandy, alynyp tastaldy. Ol Kodeks 2015 jyly jańa kodeks qabyldanǵanǵa deıin kúshinde boldy.
Al jańarǵan zańnyń bir baby nekege májbúrleý úshin qylmystyq jaýapkershilik dep atalady.
125-1-bap – nekege májbúrleý: qorqytý, shantaj nemese qysym kórsetý arqyly neke qııýǵa májbúrleýdiń jazasy – 2 000 AEK-ke deıin aıyppul nemese 2 jylǵa deıin bostandyǵyn shekteý ne aıyrý; aýyrlatatyn mán-jaılar (kámeletke tolmaǵanǵa qatysty, qyzmettik ókilettikti paıdalaný, toppen jasaý jáne t.b.) bolsa, jazasy – 5 000 AEK-ke deıin aıyppul nemese 3–7 jylǵa deıin bostandyǵyn shekteý ne aıyrý; eger mundaı áreketterdiń saldarynan abaısyzda aýyr zardaptar kelse, onyń jazasy – 5–10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin barady.
Adam urlaý
Eskeretin jáıt, zańnamanyń «Adam urlaý» boıynsha babyna da ózgerister engizilgen.
125-bap – adam urlaý: bul qylmystyń qarapaıym quramy jaǵdaıynda – 4–7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen; aýyrlatatyn mán-jaılar (júktilerge, toppen, qarý qoldaný jáne t.b.) bolsa, jaza 7–12 jylǵa deıin kúsheıedi; erekshe aýyr jaǵdaılar (ólim, kámeletke tolmaǵanǵa qatysty, qylmystyq toppen) bolsa, jazasy 10–15 jylǵa deıin barady.
Osy bapta buryn «Jábirlenýshini erikti túrde bosatqan tulǵa, eger áreketinde basqa qylmys quramy bolmasa, qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylady» degen eskertý bolatyn. Endi ol alynyp tastaldy. Munyń qandaı saldary bolýy múmkin? Bunyń mańyzy sol, endigi jerde kez kelgen adamdy A núktesinen B núktesine onyń erkinen tys alyp barǵan adam aýyr bappen sottalady. Mysaly, qaryzyn bermeı qashqalaqtap júrgen adamdy boryshqorǵa alyp barýy múmkin jaǵdaı ómirde kezdesedi ǵoı.
Kıik múıizi haqynda
Jańa zańnamada elimizde sırek kezdesetin janýarlar men ósimdikterdi qorǵaýǵa qatysty da mańyzdy ózgeris bar. Buryn Qylmystyq kodekstiń 339-babynda – kıikti zańsyz atý da, onyń múıizin saqtaý, satý da bir bappen qamtylatyn. Endi zań olardy bólip berdi. Iаǵnı 339-bap tikeleı zańsyz aýlaý, atý, ıaǵnı brakonerlikke qatysty bolsa, 339-1-bap aıasynda sırek kezdesetin janýarlar men ósimdikterdi saqtaý, satyp alý, satý, tasymaldaý sekildi qosalqy áreketter qarastyrylady.
Bul jerde mańyzdy erekshelik bar: 339-1-bap boıynsha ekologııalyq zalal eseptelmeıdi. Zalal tek 339-bap aıasynda, ıaǵnı brakonerlik kezinde qoldanylady. Sondyqtan buryn qosalqy áreketter úshin sottalǵan adamdardyń isi qaıta saralanyp, olar jazadan jáne eń bastysy, ekologııalyq zalaldy óteýden bosatylady. Bul ózgeris ádildik úshin jasalyp otyr: negizgi qylmysker – ańdy atqan adam, al ónimdi satyp alǵan nemese saqtaǵan qosymsha áreket qana.
Kollektorlyq qyzmet týraly
Jańa zańǵa sáıkes, endi zańsyz banktik jáne kollektorlyq qyzmet úshin qylmystyq jaýapkershilik engizilgen. Bul – Qylmystyq kodekstiń 214-1 jáne 214-2 baptary.
Lısenzııasyz nesıe berý, banktik operasııa júrgizý nemese zańsyz kollektorlyq qyzmetpen aınalysý endi aýyr quqyqbuzýshylyq bolyp sanalady. Onyń jazasy – kólemi 2 000 AEK-ke deıin aıyppuldan bastap, 600 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystar, dárejesine qaraı 2 jylǵa deıin bas bostandyǵyn shekteý nemese aıyrý da taǵaıyndalýy múmkin. Eger qylmys toppen jasalsa nemese qaıtalansa, jaza kúsheıedi. Mundaı jaǵdaıda sot 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýǵa jáne múlikti tárkileýge úkim shyǵara alady. Bul normanyń maqsaty – azamattardy qarjylyq alaıaqtardan qorǵaý.
P.S. Májilis depýtaty Abzal Quspan aıtqandaı, zańdaǵy jańa ózgerister shynymen de ómirimizdiń ár salasynda órnegin kórsetkeli tur. Qazir jastar arasynda dropperlik áreketter ońaı tabystyń kózi retinde óte tanymal. Sondaı-aq elimizdiń ońtústiginde, ásirese aýyldyq jerde jas qyzdar men áıelderge dástúrli qysym kórsetý, nekege turýǵa májbúrleý formalary áli de kezdesedi. Kúshine engeli otyrǵan zań jobasynda atalǵan qylmystarǵa qarsy qatań jaýapkershilik qarastyrylyp otyr. Sondyqtan «keıbir azamattar, ásirese jastar opyq jep qalmasa eken» dep alańdap otyrǵan depýtattyń oıy oryndy. Jańa zańnamanyń talaptaryn bilý, ony buljytpaı oryndaý – qoǵamdyq jaýapkershiliktiń kepili.
Batys Qazaqstan oblysy
