Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
TIMSS pen PISA syndy halyqaralyq zertteýlerge qarasaq, jaýap kóńil kónshitpeıdi. 2015 jyly matematıkadan dúnıejúziniń eń úzdik ondyǵyna kirgen qazaq balasy jeti jyl ótpeı-aq 30-orynnan ári asa almaı qaldy. Bul jaı ǵana reıtıngti qýalaý emes, bolashaqtaǵy eldiń oılaý deńgeıiniń aınasy.
Nege bulaı boldy? Muǵalim deńgeıi nasharlap ketti me, oqýlyq qateligi me, álde baǵdarlamanyń qısyny ma?
Áńgime kóbine «oqýlyqta qate kóp» degenge ákep tireıdi. Shyndyǵynda, máseleniń negizi – baǵdarlamada dep esepteımin.
Bala mektep tabaldyryǵyn attaı sala álippeni meńgerip úlgermeı jatyp, matematıkadan «x» pen «y»-ti kóredi. Birinshi synyptaǵy «bos jıyn», «áripti órnek» sııaqty uǵymdar kishkentaı oqýshyǵa aýyr tıetini anyq.
Birinshi synypqa barǵan bala úshin basty mindet áripterdi tanyp, olardy qosyp býyn jasaý, býyndy sózge aınaldyrý. Sol sátte balaǵa «anaý – a, mynaý – b» dep áripti endi úıretip jatqanda, ústinen «a + b = c» degendi engizý qosymsha júk emes pe?
Mektep psıhologteri balaǵa tym erte abstraksııa berilse, ol tek túsinbeı qalýynan bólek, matematıkadan qorqyp, qyzyǵýshylyǵyn joǵaltýy múmkin ekenin aıtady. Qarapaıym mysal: áripti endi jattaǵan bala «x» degendi ne árip, ne san retinde qabyldaı almaı shatasady.
Al álemniń aldyńǵy qatarly elderi qaıtedi? Sıngapýrdyń tájirıbesin alaıyq. Olar da spıraldi júıemen oqytady, biraq mazmundy qarapaıym úsh bólimge bóledi: san men algebra, geometrııa jáne ólshemder, statıstıka. Balanyń jasyna saı, birtindep kóteriletin júıe. Bizde bolsa, beske bólshektep tastap, abstraksııany tym erte engizip qoıdyq. Sonyń kesirinen matematıka balaǵa eń qıyn, eń túsiniksiz pánge aınalyp barady.
Buǵan qosa, mektepterdegi «jeńildetilgen júkteme» taǵy bir máseleni ýshyqtyrady. 7-synyptan bastap matematıka algebra men geometrııaǵa bólinip, aptasyna 5 saǵat bolsa, onyń 3-eýi algebraǵa, 2-eýi geometrııaǵa tıesili. Al kóp mektepte bul júktemeni bir saǵatqa qysqartyp, aptasyna 5 saǵat matematıka ornyna 3-aq saǵat ótkizedi: geometrııa – 1 saǵat, algebra – 2 saǵat. Bul matematıkalyq tilmen aıtqanda, 40 paıyz joǵaltý degen sóz! Osyndaı jaǵdaıda bala biliminiń tereń bolýy múmkin be? Aptasyna bir-aq ret ótetin geometrııa sabaǵyn oqýshy kelesi aptaǵa deıin umytyp qalady, túsinbegen taqyryptyń ornyn qalaı toltyrasyń?
Osynyń báriniń sheshimi bar. Algebra men geometrııany bólek-bólek júrgizbeı, bir pánge biriktirip, «matematıka» páni retinde oqytý kerek. Sonda mazmun bir arnaǵa toǵysyp, bólimder shashyrańqylyqtan arylady. Bala matematıka degen birtutas ǵylymdy kóredi. Logıkalyq baılanys úzilmeıdi, bir taqyryptan ekinshisine ońaı ótedi. Álem elderiniń bári áldeqashan osyǵan kóshti. Tek biz áli de «keńestik» joldan shyǵa almaı kelemiz.
Bul qadamnyń paıdasy óte kóp. Birinshiden, oqýshynyń júgin jeńildetedi. Ekinshiden, fýnksıonaldyq saýattylyqty arttyrady. Mátin esep, derekterdi taldaý, statıstıkaǵa kóńil bólýge múmkindik týady. Úshinshiden, halyqaralyq olımpıada tek matematıkadan ótedi. Algebra-geometrııa dep bólmeıdi. Odan bólek ekeýine eki muǵalim daıarlaý da kerek emes, eki pán bolsa da, bir muǵalim sabaq beredi. Al tórtinshiden, muǵalimderdiń saǵat sany qysqaryp qalmaıdy, kerisinshe kóbeıedi. Eger matematıka birtutas pán bolyp oqytylsa, jaǵdaı múlde basqasha bolar edi. Aptalyq 5 saǵattyń qysqaryp qalýy 1 saǵattan aspaıdy, ıaǵnı 20 paıyz ǵana. Bul – qazirgi júıeden eki ese tıimdi. Sonda matematıka kólemi saqtalady, al pánniń ishindegi taqyryptar ret-retimen júredi. Balanyń oıy shashyramaıdy, bir sabaq ekinshisin tolyqtyryp otyrady.
Bizde, ókinishke qaraı, «balanyń júgin jeńildetý kerek» degen ádemi urannyń tasasynda naǵyz talas júrip jatyr. Negizinde balalardyń júgi emes, pán saǵattaryna bólinetin qarjyǵa talas. Bir pánniń saǵatyn qysqartsa, soǵan bólinetin qarajat ta azaıady. Osyny oılap, matematıkanyń ózegin julyp tastaýǵa daıyn otyrǵandar bar. Biraq ulttyq múdde qarjylyq esepke baılanbaýǵa tıis. О́ıtkeni matematıka jaı pán emes, eldiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn sala.
Joǵaryda aıtqan Sıngapýrǵa qarańyzshy. PISA men TIMSS zertteýlerinde aldyńǵy orynǵa shyqqan olar matematıkaǵa aptasyna 8 saǵat bóledi. Iаǵnı bizden bir jarym ese artyq. Sonyń nátıjesinde, álemdegi eń myqty tehnokrat urpaqty tárbıelep otyr. Al bizde aptasyna 1 saǵatqa qysqarǵan geometrııany kórgen bala matematıkaǵa úrkip qaraıdy.
Qazirgi jaǵdaıǵa qarasaq, mekteptegi saǵat sanyn kóbeıtý ońaı sharýa emes. Bıýdjet pen júkteme máselesi bar, ata-ananyń da, muǵalimniń de qarsylyǵy bolýy múmkin. Sondyqtan saǵatty kóbeıtý qolymyzdan kelmese de, bar saǵattyń ózin durys paıdalaný kerek. Onyń sheshimin aıtyp óttik. Bul – balanyń ǵana emes, eldiń keleshegi úshin kerek qadam.
Eger matematıkaǵa jańa kózqaraspen qaramasaq, tehnokrat el bolamyz degen sóz qur uran bolyp qala beredi.
Yrysbek MÁÝIT,
Respýblıkalyq matematıkter klýbynyń prezıdenti, «Zerdeli» aqyl-oı damytý ortalyqtary men mektepter jelisiniń negizin qalaýshy
