– Iá, bul kezeń biz úshin shynaıy serpilis pen naqty iske betburys ýaqyty boldy. Basty oqıǵa – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń memlekettik tildiń basty janashyry retinde «Qazaq tili» qoǵamynyń bastamalaryna erekshe yqylas tanytyp, jeke qoldaý tanytýy. Alǵashqy bolyp «Qazaq Tili Endowment» qoryna úles qosty. Osy senimniń arqasynda bıznes qaýymdastyq bastamany jalǵastyryp, bir jarym jyl ishinde 700 mln teńgeden asa qarajat jınaldy. Osylaısha, qoǵamnyń turaqty jumysyn qamtamasyz etip, iri jobalardy iske asyrýǵa múmkindik bergen júıe qalyptasty. Jańa kezeńdegi belsendi qyzmetimizge dańǵyl jol ashyldy.
Alǵashqy kúnnen bastap qoǵam jumysyna jańa tynys berý maqsatynda qurylymdyq ózgerister jasaldy. Qamqorshylar keńesi men Ortalyq keńes quramyna belsendi, tájirıbeli azamattardy tarttyq. 2024 jyly 40-qa jýyq aımaqtyq, respýblıkalyq, halyqaralyq is-shara ótkizdik, bıyl sol bastamalar keńeıip, jalǵasyp jatyr.
Ekinshi jyl qatarynan «Bilim-ınnovasııa» lıseıimen birlesken «Jarqyn bolashaq» shyǵarmashylyq olımpıadasy uıymdastyryldy. Qazaq tili men ádebıeti muǵalimderiniń respýblıkalyq forýmdary turaqty formatqa aınaldy. Bıyl alǵash ret «Ana tili» olımpıadasyn ótkizdik. Elimizdiń barlyq óńirinen 5 myńnan asa oqýshy qatysyp, sheshýshi kezeńde 200-ge jýyq jas Astanada baq synady. Jeńimpazdarǵa Abaı atyndaǵy QazUPÝ, Narxoz, Coventry University sııaqty aldyńǵy qatarly oqý oryndarynyń jalpy sany segiz bilim granty tabystaldy. Atalǵan ýnıversıtetter basshylaryna rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
Al mazmundy damytý baǵytynda halyqaralyq Disney, Pixar stýdııalarymen áriptestigimiz jalǵasyn tapty. Kóktemde «Aqshaqar», maýsymda «Lılo men Stıch», «Elıo» syndy úzdik týyndylardy qazaq tilinde tamashaladyq. Jyl sońyna qaraı «Ańdar shahary 2», «Avatar. Ot pen kúl» fılmderi shyǵady. Kórermen suranysy ósip, kassalyq tabys úlesi artty, jańa rekordtar ornady. Bul qazaqtildi kórermenniń úlken jeńisi der edik.
– Siz aıtyp otyrǵan ózgeris óńirlerdegi fılıaldar jumysyna qalaı áser etti? Qatelespesem, ár oblys pen úlken qalalarda fılıaldaryńyz bar ǵoı.
– Durys aıtasyz. Elimizdiń barlyq óńirinde fılıalymyz bar. Aımaqtyq jumys ta jandanyp keledi. Kóbiniń tóraǵalary jańardy. Ulttyq jáne óńirlik oqý oryndarynyń basshylary, kásipkerler men belsendi jas mamandar ortaǵa qosyldy. Keıingi eki jyl ishinde qoǵamnyń qurylymy kúsheıdi.
– «Qazaq tili» qoǵamynyń negizgi strategııalyq maqsaty qandaı? Mazmun men ádistemeden bólek, basqa qandaı baǵyttarǵa nazar aýdarasyzdar?
– Bizdiń maqsat – «Qazaq tili» qoǵamyn qatardaǵy uıym deńgeıinen zamanǵa saı, yqpaldy, ana tilimizdiń pármenine arqa súıeıtin tegeýrindi qoǵamdyq ınstıtýtqa aınaldyrý. Qazaq tili turmyspen shektelmeı, ǵylymnyń, bıznestiń, tehnologııa men halyqaralyq kommýnıkasııanyń tolyqqandy tili bolýǵa tıis. Sol úshin jumysymyzda úsh arnaǵa súıenemiz. Birinshisi – bilim men ádisteme. Muǵalimderdiń kásibı damýyn qoldaý, óńirlik forýmdar, ár jasqa arnalǵan leksıkalyq-grammatıkalyq mınımýmdardy bekitý, oqý saýattylyǵy men jazý mádenıetin kúsheıtý. Ekinshisi – mazmun. Zamanaýı oqýlyqtar, mýltımedııalyq ónimder, sózdikter sanyn arttyrý, qazaqsha dýblıaj salasyn damytýǵa qoldaý kórsetý. «Oxford Qazaq» atty 60 myń sóz ben jarty mıllıonnan asa qoldanys úlgisin qamtıtyn eńbegimiz qazaq tilin halyqaralyq ǵylymı aınalymǵa shyǵarýdyń qýatty quralyna aınalyp keledi. Úshinshisi – tehnologııa. Tildi sıfrlyq keńistikke batyl engizý: jasandy ıntellekt, aýdarma júıeleri, STT/TTS baǵyttary. Bul – aldaǵy jyldardaǵy basty maqsat.
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda jasandy ıntellektiniń damýy halyqtyń minez-qulqy men bolmys-bitimine áser etip jatqanyn aıtty. Úsh jylda jappaı sıfrlyq el bolý mindetin alǵa qoıdy. Bizdiń qoǵam da tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtip, zamanaýı til retindegi mártebesin arttyrý maqsatynda sıfrlandyrý jumysyna basymdyq beredi. Osy baǵytta ıdeıa almasý, áriptestik alańyn keńeıtý úshin 5 qyrkúıek – Qazaqstan halqy tilderi kúni men ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń týǵan kúnine oraılastyryp, «Qazaq tili – ǵylym men tehnologııa tili» atty aýqymdy konferensııa ótkizdik. Oǵan Úkimet músheleri, belgili ǵalymdar men sarapshylar qatysty. Barlyq óńirden til saıasatyna jaýapty mamandar, basqarmalarynyń ókilderi, jalpy myńnan asa adam onlaın formatta qosyldy. Memlekettik tildiń zamanaýı ǵylymı-sıfrlyq keńistiktegi orny men múmkindikteri talqylanǵan konferensııaǵa Memleket basshysy da óziniń arnaıy quttyqtaýyn joldady.
– Jaqynda «Ulttyq dıktant» jobasyn bastadyńyzdar. Maqsaty qandaı, oǵan kim qatysa alady?
– Iá, joǵaryda atalǵan konferensııa barysynda Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵymen birge «Ulttyq dıktant» jobasyn resmı túrde tanystyrǵan edik. Muny ultymyzdy biriktiretin, ár azamatty tilge jaqyndatatyn mádenı-aǵartýshylyq joba bolsa degen nıetpen bastadyq. Bul – synaq emes, jarys emes, eń aldymen, ár adamnyń ózi úshin jasaıtyn, memlekettik tildi qoldaý qadamy. Maqsatymyz – jazý mádenıetin damytý, barshany qazaq tilinde saýatty jazýǵa daǵdylandyrý, eń mańyzdysy til arqyly ulttyq biregeılikti nyǵaıtý.
Dıktant mátini qazaq ádebıetiniń jaýharlarynan tańdaldy. Osy arqyly ádebı muraǵa nazar aýdartyp, tilimizdiń baılyǵyn kórsetkimiz keldi. Konferensııanyń resmı bólimi aıaqtala salysymen mınıstrler, depýtattar, ǵalymdar men til janashyrlary barlyǵy birge dıktant jazdy. Mátindi belgili dıktor Qymbat Dosjan oqydy.
Jobanyń negizgi jańalyǵy – dıktantty onlaın formatta da jazýǵa bolady. Ol úshin qoǵamnyń www.til.kz resmı saıtynda arnaıy «Ulttyq dıktant» paraqshasy jasaldy. Jyl sońyna deıin onlaın formattaǵy dıktantqa mektep oqýshylary men stýdentter, jalpy kez kelgen adam qatysa alady. Qatysý – tegin. Kez kelgen adam úshin óziniń saýattylyq deńgeıin synaýǵa múmkindik bar. Qatysýshylarǵa elektrondy alǵyshat pen Kitap qosymshasyna jazylym beriledi. Bul – marapat emes, adamnyń til úırenýge yntasyn arttyratyn qural. Dıktant jazýdy bir ret ótetin aksııa emes, jyl saıyn dástúrli túrde uıymdastyrylatyn ulttyq jobalar qataryna qosýdy kózdep otyrmyz.
– Iá, saýattylyq máselesine nazar aýdarǵandaryńyz durys eken. Al qazaq tiliniń ǵylym men tehnologııadaǵy qoldanys deńgeıin arttyrý úshin qandaı jumys istelip jatyr? Naqty mysaldar aıta alasyz ba?
– Qazir eń iri baǵyttyń biri – qazaq tilindegi aýdıomurany sıfrlandyrý jáne TTS (Text-to-Speech) modelin ázirleý. Freedom Holding-pen birge on jyldan asa Kitap platformasynda jınaqtalǵan 1000 saǵattan asa aýdıoqordy neırondyq jelilerge úıretip, jasandy ıntellekt ekojúıesine engizip jatyrmyz. Bul – qazaqsha dybysty taný (STT) men sıntezdeýdi (TTS) sapalyq jańa deńgeıge shyǵarady. Barlyq jumys avtorlyq quqyq talaptaryn saqtaı otyryp júzege asady.
Kelesi qadam – daıyn modeldi halyqaralyq «Hugging Face» platformasyna ornalastyrý. Sonda kez kelgen qoldanýshy mátindi qazaqsha dybysqa tegin aınaldyra alady. Qazaqsha dybysty tanýdy jeńildetetin, dybysty mátinge aınaldyratyn jáne mátindi dybyspen oqytatyn júıelerdi damytýǵa jol ashatyn úlken derekqor. Qarapaıym tilmen aıtsaq, erteń kez kelgen qazaqsha aıtylǵan sózdi telefon nemese kompıýter dál tanıtyn deńgeıge shyǵaramyz degen sóz. Bul ǵylymı kommýnıkasııadan bastap bıznes-qyzmetterde, bilim berý, kúndelikti turmysta – ómirimizdiń barlyq salasynda qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtetin bastama. О́ıtkeni tildiń tehnologııalyq keńistiktegi orny onyń bolashaǵyn aıqyndaıdy.
Taǵy bir baǵyt – múshelik ekojúıesin kúsheıtý. Bul úshin qoǵamnyń mobıldi qosymshasyn ázirlep jatyrmyz. Munda kez kelgen azamat jazylyp, «Qazaq tili» qoǵamyna múshelikke ótedi. Til janashyrlaryna úlken qaýymdastyqqa qosylý, seriktes kompanııalar qyzmetine jeńildikter, Kitap qosymshasyna tegin jazylý múmkindikterin usynamyz. Eń mańyzdysy – jazylymnan túsken qarajattyń bir bóligi «Qazaq Tili Endowment» qoryna aýdarylyp, til jobalaryn damytýǵa jumsalady. Iаǵnı árbir múshe naqty nátıjege úles qosady. Qoǵam múshelerine beriletin jeńildikter men qyzmet túrleri turaqty túrde jańartylyp otyrady.
– Elimizde memlekettik tildi jetildirý úshin atqarylyp jatqan jumys az emes. Degenmen odan qandaı nátıje shyǵyp jatyr? Aldaǵy jyldary qoǵam ómirindegi, bıznes pen ǵylymdaǵy damý barysyn qalaı boljaısyz?
– Qazaq tilin qoldanatyn ortanyń sany da, sapasy da ósip keledi. Bıznes te, kreatıvti ındýstrııa da qazaqsha kontent pen servısterge naqty suranys bildirip otyr. Ǵylymı ortada da qozǵalys bar, qazaq tilinde dıssertasııalar jazylyp, jańa uǵymdar qory tolyǵyp, aınalymǵa tez kirip jatyr. Eń bastysy – qazaq tili qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna tabıǵı túrde enip keledi.
Árıne, bul úrdis biz oılaǵandaı tez júrip jatqan joq. Biraq bul jaǵdaıdy ózgertýde tehnologııa men jańa býynnyń róli zor. Jastar tildiń múmkindigin IT-startaptarda, medıa jobalarda, ónim dızaınynda erkin kórsetip júr. Eń úlken múmkindik – tehnologııada. Eger qazaq tilin iri platformalarǵa, jasandy ıntellektige, halyqaralyq ǵylymı aınalymǵa ebi men esebin taýyp, ýaqtyly engizsek, onyń mártebesi men qoldanys aıasy tabıǵı túrde keńeıedi. Ana tilimizdiń ár salada, kez kelgen ortada keńinen qoldaýǵa ıe bolyp, deńgeıi joǵarylaı berýi úshin árqaısymyz úles qosýymyz shart.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
